محمد یعقوبی و آیدا کیخایی درباره «مرد بالشی» و «شام با دوستان»:
میخواستیم ریسک کنیم
فرزانه ابراهیمزاده . عكس: امير جديدي، شرق
«کاتوریان کاتوریان کاتوریان» نویسندهای جوان است که تمایل زیادی به خشونت در کارهایش دارد. این «کاتوریان کاتوریان کاتوریان» دقیقا اسم یک فرد است. بهگفته خودش مادر و پدرش گویا شوخی داشتند. پدر و مادری که در نوع نگاه خشنی که در داستانهایش دارد دخیل بودند. همین موضوع هم کار دستش میدهد و کارش را به اداره پلیس میکشاند... . این بخشی از داستان نمایش «مرد بالشی» است که اینروزها با کارگردانی مشترک آیدا کیخایی و محمد یعقوبی روی صحنه رفته است. زوج هنریای که همیشه در مقام کارگردان و بازیگر بودند؛ حالا در کنار هم نمایشی را کارگردانی میکنند که مکدونای آمریکایی در ژانر خشونت نوشته است. این نمایش بهگفته یعقوبی و کیخایی به اندازه کارهای دیگر این نویسنده خشونت آشکار ندارد و در ذاتش این خشونت به چشم میخورد.
اجرای دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» در یک پروسه عجیبوغریبی روی صحنه رفت. اولینبار خانم کیخایی گفت که قصد دارد «مرد بالشی» را به صحنه ببرد. حتی به جشنواره هم ارایه شد و در بازخوانی هم پذیرفته شد. اما از آن انصراف دادید و به اینجا رسید که شما «شام با دوستان» را کارگردانی کردید و آقای یعقوبی و شما بهطور مشترک «مرد بالشی» را.
کیخایی: «مرد بالشی» و «شام با دوستان» برنامهای بود که من از تیرماه پارسال در فکر اجرایش بودم. هر کسی هم در آن زمان درباره کارهای آیندهام میپرسید؛ میگفتم برنامهام بازی در نمایش «برهان» و کارگردانی یکی از دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» است. قصد هم داشتم اول «مرد بالشی» را به صحنه ببرم. به همین دلیل در جشنواره با این متن شرکت کردم و متن تصویب شد. اما بازیگران هیچ میلی به حضور در جشنواره نداشتند و باتوجه به سنگینی و فشردگی نقشم در «برهان» و چون اجرای «مرد بالشی» در جشنواره هیچ تضمینی برای اجرای عمومی نبود، از اجرا در جشنواره انصراف دادم و رفتیم دنبال سالن برای اجرای عمومی. مسوولان سالن حافظ با اجرای آن موافقت کردند اما شرطشان آن بود که همراه نمایشی دیگر برای اجرا برود. چون متن اصلی «مرد بالشی» حدود سه ساعت بود و من نمیخواستم آن را کوتاه کنم، حتی تصمیم داشتم با آنتراکت اجرایش کنم، فکر کردم بهتر است نمایشی دیگر و حداکثر 90دقیقهای برای حافظ آماده کنم. به همین دلیل «شام با دوستان» را برای اجرا در حافظ پیشنهاد کردم. آقای یعقوبی هم از اول گفته بود که «شام با دوستان» را کارگردانی نخواهد کرد چون شبیه خشکسالی و دروغ، 33درصد نیل سایمون و ماه در آب است. ولی من میخواستم اولین اجرای «شام با دوستان» در ایران بهنام گروه ما ثبت شود. قرار بود «شام با دوستان» را فروردینماه در حافظ اجرا کنیم ولی بعد فهمیدیم که متاسفانه مسوولان حافظ به خیلیها قول اجرای تئاتر در فروردینماه را دادهاند. خوشبختانه آقای یعقوبی یک وقت اجرا در تماشاخانه ایرانشهر داشت و تصمیم داشتیم «مرد بالشی» را در آن سالن بهتنهایی اجرا کنیم. به مسوولان سالن ایرانشهر پیشنهاد اجرای «شام با دوستان» را همزمان با «مرد بالشی» دادیم که پذیرفته شد.
اجرای دو نمایش بهطور همزمان با توجه به ساختار بسیار پیچیده هر کدام مشکل نیست؟
کیخایی : درواقع ما چارهای دیگر نداشتیم جز اجرا در ایرانشهر همزمان با مرد بالشی. همانطور که گفتم «شام با دوستان» قرار بود در فروردینماه در سالن حافظ به صحنه برود. به این ترتیب با هم تداخلی نداشتند. اما بدقولی مدیران تالار حافظ ناگزیرمان کرد به اجرای همزمان در ایرانشهر. آقای یعقوبی جزو مخالفان سرسخت دو اجرای همزمان در یک سالن است ولی گروه ما یک کار آماده اجرا داشت و چارهای نبود جز دو اجرای همزمان در یک سالن.
مرد بالشی متنی بهشدت خشن و تا حدودی مردانه است. یک نمایش روانشناسانه بسیار خشن که جاهایی هم آزاردهنده بود. با توجه به جنس بازیای که همیشه از شما روی صحنه دیدهام، بهنظرم چالش بزرگی را با این متن داشتید؟
کیخایی : من میتوانم همانقدر از فضای کیشلوفسکی لذت ببرم که از سینمای تارانتینو. این به ذهن دوگانهام برمیگردد. وقتی «مرد بالشی» را میخواندم از کار خیلی خوشم آمد و بیدرنگ به کارگردانیاش فکر کردم. این نمایشنامه هشتکاراکتر داشت. تصمیم گرفتم این کاراکترها را به چهار بازیگر تبدیل کنم و بازیگرهای دیگر را بهصورت انیمیشن یا عروسک نشان دهم. بعد طی تمرین با آقای یعقوبی به تصویرسازی رسیدیم.
یعنی بخشی از زمان کار را توسط تصویرسازی کم کردید؟
کیخایی : خیر. این دو داستان را خیلی کم کوتاه کردیم. قبل از پیوستن آقای یعقوبی به کار من مقداری نمایشنامه را کوتاه کرده بودم ولی باز هم اجرایش حدود دو ساعتونیم طول میکشید، ولی الان نمایش ما دوساعته شده. آقای یعقوبی به هر حال نویسنده است با تخصصی که دارد متن را کوتاه کرد.
وقتی نمایش را میدیدیم بهنظرم آمد که آقای یعقوبی این متن را نوشتهاند. خیلی به سبک شما نزدیک بود.
یعقوبی : من این کار را بازنویسی نکردم، بیشتر حذف و ویرایش کردم. جملههایی هم اضافه کردم ولی خیلی کم. وقتی قرار شد «مرد بالشی» را کارگردانی کنم، اولین شرطم این بود که آنتراکت و اجرای سهساعته نداشته باشیم. تا وقتی فقط آیدا کارگردان بود؛ گرچه از طولانیبودن کار ناراضی بودم، ولی نظر نمیدادم چون کارگردان او بود و از اجرای طولانی با آنتراکت واهمه نداشت ولی بهنظر من اجرای سهساعته کشنده است. البته همیشه برایم مهم است که حذف لطمهای به متن نزند.
شاید علت اینکه بهنظر بازنویسیشده میآید این باشد که شما امضای خودتان را در هر کاری دارید. حتی در «برهان» هم این شما بودید که متن دیگری براساس متن اصلی نوشته بودید.
یعقوبی : پایان «برهان» را عوض کردم چون از پایان آن خوشم نمیآمد، اما «مرد بالشی» به بازنویسی نیاز نداشت. وقتی متنی را به دست میگیرم؛ دلم میخواهد امانتدار متن باشم. میل به تخریب نمایشنامه متاسفانه نگرشی رایج در تئاتر ماست. وقتی گفتوگوهای بعضی کارگردانان را میخوانم که با افتخار از تخریب فلان نمایشنامه حرف میزنند با خود میگویم پس چرا آن نمایش را انتخاب کرده؟ یعنی چه که یک نمایش انتخاب و بعد تخریب شود؟ به گمانم کارگردان کاری را برای اجرا انتخاب میکند که از خواندنش لذت برده و میخواهد مردم را هم در لذت خود شریک کند. درواقع همانطور که بازیگر دیالوگ را میگوید و کاری نمیکند که شما فکر کنید دیالوگ تخریبشده و بهاصطلاح دیالوگها را از آن خودش میکند، کارگردان هم هنرش این است که بدون تخریب متن بتواند نمایشنامه را از آن خودش کند.
کیخایی : در «شام با دوستان» هم این نکته را خواهید دید.
یعقوبی : البته «شام با دوستان» بازنویسی شد.
کیخایی : ما همیشه متنهایی را انتخاب میکنیم که به روحیه خودمان هم نزدیک باشد و نیازی به تخریب نداشته باشد. اولینبار که «مرد بالشی» را خواندم؛ به محمد گفتم متنی بینظیر خواندهام که دیالوگهایش شبیه دیالوگهای نمایشهای توست، اما در یک دنیای دیگر.
مرد بالشی را میتوان جزو نمایشنامههایی دانست که تئاتر ما کمتر به سمتش میرود؛ یعنی ژانر وحشت و خشونت. در یکی، دو سال اخیر کارهایی اجرا شده که این تم را داشته و همیشه در اجرا مثلا خون روی صحنه پاشیده شده و تقریبا تماشاگر آزار دیده است. در «مرد بالشی» این خشونت در صحنه فاش نمیشود؛ اما ذهن را اذیت میکند.
یعقوبی : درواقع چشم تماشاگر آزار نمیبیند بلکه ذهنش درگیر میشود.
این موضوع مهمی است که این نمایش به نوعی اجرا شده که با کمترین کشت و کشتار ذهن را درگیر و آزار میدهد.
یعقوبی : «مک دونا» اتفاقا میخواهد خون و خشونت عریان را نشان دهد دقیقا شبیه تارانتینو که مثلا پاشیدن خون را به نمایش میگذارد و من هم همیشه از دیدن این صحنهها بدم میآید. این چه جنونی است که باید پخششدن مقر کسی در فیلم نمایش داده شود.
کیخایی : البته خشونت «مک دونا» به اندازه تارانتینو نیست.
یعقوبی : ولی در فیلم «در بروژ» صحنه کشتن در کلیسا نفرتانگیز است. تعداد این تصویرها در آخرین فیلمش«هفت بیمار روانی» بیشتر است. شکی نیست که مکدونا به نشان دادن این صحنهها علاقه دارد اما خوشبختانه تئاتر به اندازه سینما این اجازه را نمیدهد که خشونت عریان را نشان دهیم. من عمیقا به این گفته که اولینبار از «آنتونی مینگلا» کارگردان فیلم «بیمار انگلیسی» خواندم اعتقاد دارم که میگفت ترجیح میدهد زشتی را به زیبایی نشان دهد. این تعبیر درستی است و به سلیقه و زیباییشناسی من نزدیک است، به ماهیت تئاتر هم نزدیک است. تماشاگر در تئاتر بیش از سینما آگاه است که تماشاگر است و چیزی که میبیند بازی است، بازسازی است. در سینما ممکن است ما فریب بخوریم چون در سینما بیش از تئاتر توهم واقعیت هست. با اینهمه اگر من فیلم «مرد بالشی» را هم ساخته بودم میلی به نشاندادن خشونت عریان نداشتم. بحث بر سر دو نوع پرداختن به خشونت است. یکی مثل تارانتینو و مکدونا خشونت را در فیلم نشان میدهد، یکی مثل فونتریه در «داگویل» نشان نمیدهد. «داگ ویل» هم درباره خشونت است، در پایان «داگویل» همه مردم شهر کشته میشوند ولی شما خشونتی از جنس «جانگو» یا «حرامزادههای لعنتی» نمیبینید. من خوشحالم که تئاتر مانند سینما نمیتواند خشونت عریان را تا آن حد نشان دهد.
با اینحال تئاتر «مرد بالشی» ذهن را آزار میدهد.
یعقوبی : در مدیوم تئاتر این بهنوعی ارزش آن است.
کیخایی : مکدونا این متنش را طوری نوشته که میشود هم خشونت را نشان داد و هم نشان نداد. تا تماشاگر میخواهد تحتتاثیر قرار بگیرد، کاری میکند که بخندد. انگار تماشاگر را دست میاندازد. ولی اگر نمایشنامه دیگرش«ستوان آینیشمور» اجرا شود چارهای نیست جز نشاندادن خشونت. اما «مرد بالشی» این ویژگی را دارد که نوعی خشونت فانتزی در ذاتش دارد.
یعقوبی : من میگویم وجود یک استثنا را نمیتوانیم به کل کارهای کسی تعمیم بدهیم. در همین متن اگر میخواستیم داستان (عیسای کوچک) یا نویسنده و برادر نویسنده را آنطور که مکدونا نوشته اجرا کنیم سادهترین کار این بود که از یک بچه آزاردیده عکس میگرفتیم. گمان میکنم «مک دونا» خیلی هم خوشحال میشد. نشان دادن عکس بچهای که شکنجه شده با نشان دادن نقاشی کودکی که شکنجه شده تاثیر متفاوتی دارد. فکر میکنم نشاندادن خشونت و سربریدنها و تصویرهای چندشآوری که تارانتینو در «حرامزادههای لعنتی» نشان میدهد اساسا نه هنرمندانه است و نه درست است. برخی منتقدان لقبهایی هم به این نوع فیلمسازان میدهند. مثلا به یکیشان میگویند شاعر خشونت. این فیلمسازها هم در حرفهایشان میگویند خشونت را نشان میدهیم که آن را تقبیح کنند. باورم نمیشود حرفشان صادقانه باشد. این توجیه است. به گمان من خشونت را نشان میدهند چون بیشتر تماشاگر را میترساند و در نتیجه بیشتر میفروشد. شعار جاافتاده سینمای تجاری آمریکا این است: فیلم خوب فیلمی است که یا بترساند، یا بگریاند.
کیخایی : منظور من این بود که در «مرد بالشی» به کارگردان اجازه داده میشود که خشونت نشان ندهد. اما در کار «ستوان» یا «غرب غمزده» نمیتوان این خشونت را نشان نداد. آن کارها امکان فانتزیشدن را کمتر دارند. در نمایشنامه «ستوان» از صحنه چهارم بهبعد کار طوری میشود که من هم با خود میگویم اصلا چرا باید این کار اجرا شود. ولی «مرد بالشی» درواقع این امکان را به شما میدهد یعنی داستانها را هم میتوانید فانتزی کار کنید و هم خشونت را نشان دهید.
در آغاز نمایش این تصور بهوجود میآید که دو مامور امنیتی هستند که دارند یک نویسنده را بهخاطر داستانهایش بازجویی میکنند. اما در نقطه پایان کار متوجه میشویم که اتفاقا این دو نفر دو پلیس وظیفهشناسی هستند که در گذشته و کودکی ضربه خوردهاند.
یعقوبی : این در متن اصلی هم بود. یعنی اول که شما متن را میخوانید گمان میکنید که موضوع سیاسی است. در اصل کار هست. من چیزی به آن اضافه نکردهام. این مکدونا است که میخواهد شما را بازی دهد که گمان کنید با یک تئاتر سیاسی مواجه هستید. رندانه شما را دست میاندازد.
گفتید میخواستید بخشی را عروسکی اجرا کنید. اما تصویرسازیها ایده بهتری بود.
کیخایی : میخواستیم داستانها را عادی اجرا نکنیم یعنی برای اجرای قصهها بازیگر نداشته باشیم که نقش پدر، مادر و بچه را بازی کنند. میخواستیم فضای خشن را فانتزی کنیم.
یعقوبی : پیش از اینکه طرح اجرایی را بنویسیم هر چه اجرا و عکس از این نمایش در اینترنت بود به دقت دیدیم که مانند دیگران کار نکنیم. چون دلمان نمیخواست وقتی کار اجرا میشود ما را منتسب به فلان اجرای خارجی بدانند و بگویند کار کپی شده است. در همه اقتباسهایی که از «مرد بالشی» شده، اجرایی نمیبینید که مانند کار ما تصویرسازی کرده باشند. میخواستیم کارمان منحصربهفرد باشد. به همین دلیل به طراحی و نقاشی رسیدیم و تا جایی که میدانم خیلی از تماشاگران مانند شما این دو صحنه را پسندیدهاند.
تصویرسازیها از ذهن یک کودک برآمده بود. مثل خود کاتوریان که انگار از 12سالگیاش بزرگتر نشده بود. چیزی که در ذهن او دیده میشود، انگار در همانجا متوقف شده است مثل برادرش.
کیخایی : ما به آیلین کیخایی گفتیم که یکسری تصویر نهچندان حرفهای میخواهیم. کار حرفهای میخواهیم اما نمیخواهیم نقاشی حرفهای باشد. او هم از حرفهای ما این را برداشت کرد و آن نقاشیها را کشیده بود.
یعقوبی : این کودکی که در شخصیت کاتوریان میگویید در همه شخصیتها هست. چهار شخصیت «مرد بالشی» دو ویژگی مشترک دارند. هرچهار نفر قربانی خشونت هستند و هر چهار نفر کودکوار و گرفتار کودکیشان هستند. البته شاید توپولسکی کمتر از سهتای دیگر.
گریه آخر نشان میدهد که او هم بچه است.
یعقوبی : که این در توضیح صحنه نمایشنامه نیست، نگاه ما به این شخصیت است و این کودکوارگی بهنظرم بهدرستی در تصویرسازیهای آیلین آمد.
خانم کیخایی شما خودتان بازیگر هم هستید و کارهای کارگردانی شما را هم دیدهام. بهنظرم انتخاب بازیگر برای کسی که خودش بازیگر است به نوعی چالش است. در نمایش «شام با دوستان» این چالش بیشتر هم مشخص است.
کیخایی : بهنظر من «شام با دوستان» متن بازیگر است یعنی بازیگر میتواند بهراحتی بازی خوبی داشته باشد. بهنظرم اصولا وقتی کارگردانی بازیگرش را مناسب نقش انتخاب کند، قدمهای زیادی به جلو برداشته است. وقتی کار را خواندم احساس کردم بهناز جعفری، امیر دلاوری و خانم کریمی خیلی مناسب این نقشها هستند. این سه نفر اولین کسانی بودند که با آنها تماس گرفتم.
اما با توجه به اینکه نیکی کریمی اصلا تجربه صحنه نداشت نوعی ریسک نبود؟
کیخایی : کمی تردید داشتم اما تصمیم گرفتم ریسک کنم. چون بههرحال کارگردان باید در جاهایی ریسک کند. در نهایت با ایشان تماس گرفتم و متن را برایشان فرستادم. به همین سادگی اتفاق افتاد و وقتی ایشان سر تمرین آمدند دیدم که چقدر تلاش میکنند و زمان میگذارند. برای نقش تام هم خیلی فکر کردم که چه کسی میتواند باشد و با احمد ساعتچیان تماس گرفتم. قبل از این هیچوقت تجربه کار با ایشان را نداشتم. خوشبختانه احساس میکنم در «شام با دوستان» همه سر جایشان هستند.
این را درمورد «مرد بالشی» هم میشود گفت. مثلا من فکر میکنم هیچکس جز پیام دهکردی نمیتوانست توپولسکی را بازی کند.
کیخایی : از ابتدا قرار بود پیام دهکردی بازی کند. آن زمان وقت نداشت. با حسن معجونی برای توپولسکی صحبت کردیم. اما چون آقای معجونی نمیتوانست در زمان اجرای ما باشد و در زمان اجرا پیام دهکردی زمانش آزاد بود، جایگزین حسن معجونی شد. وقتی کار را خواندم نوید محمدزاده را با شناختی که از بازی او داشتم برای اریل انتخاب کردم اما وقتی کار شروع شد نوید به من گفت میخواهم نقش مایکل را بازی کنم؛ نقشی که الان علی سرابی بازی میکند. قبل از پیوستن محمد یعقوبی به کار حسن معجونی در نقش توپولسکی، علی سرابی در نقش کاتوریان، داریوش موفق در نقش اریل و نوید محمدزاده در نقش مایکل بازی میکردند. بعد نقشها جابهجا شد و داریوش در نقش کاتوریان، پیام دهکردی توپولسکی، علی سرابی مایکل و نوید محمدزاده «اریل» شد. تا جایی تمرین کردیم ولی داریوش موفق پایش آسیب دید و دیگر نتوانست با ما باشد. ما دیگر نقشها را جابهجا نکردیم. بازیگرها با نقش خودشان عجین شده بودند. فقط به جای داریوش موفق از احمد مهرانفر دعوت کردیم.
یعقوبی : اعتقاد دارم بازیگران باتجربه میتواننددرصد زیادی از نقشها را از آن خود کنند. به همین دلیل همانقدر که پیام دهکردی در نقش توپولسکی خیلی خوب است اگر حسن معجونی هم بازی کرده بود، این توان را داشت کاری کند که شما بگویید به جز او کسی دیگر نمیتوانست این نقش را بازی کند.
حتما توپولسکیای که آقای معجونی بازی میکرد با توپولسکیای که پیام دهکردی بازی میکرد، متفاوت بود.
کیخایی : این ویژگی یک نمایشنامه خوب است که دو بازیگر کاربلد میتوانند جوری نقشها را بازی کنند که هر دو پذیرفتنی و دیدنی باشد.
یعقوبی : این امکانی است که سینما از آن محروم است. چقدر خوب میشد تئاتر ما به جایی میرسید که اگر مثلا صد روز اجرا داشتیم دستکم سه بازیگر برای هر نقش آماده شوند. اینکه شما چند بازیگر خوب برای هر نقش داشته باشید هم تئاتر را دیدنیتر و جذابتر میکند، هم اجرای تئاتر را برای بازیگران آن کار ممکنتر. چون بازیگران میتوانند با خیال راحت بازی در تئاتر را بپذیرند. دیگر نگران نخواهند بود مسوولیت بازی در تئاتر مانع دعوت از آنان برای بازی در فیلم شود.
کیخایی : در «شام با دوستان» میخواستم این کار را انجام دهم که بازیگران نقشها را یک شب در میان بازی کنند. که بهخاطر محدودیت زمان امکانپذیر نشد. احساس میکردم این چهار بازیگر این ویژگی را دارند که بتوانند نقش مقابلشان را بازی کنند. اگر این کار اتفاق میافتاد، جالب بود.
یعقوبی : ما از روز اول به پیام دهکردی گفتیم تو برای نقش کاتوریان خیلی خوب هستی اما دقیقا میخواهیم این کار را نکنی. میخواهیم در نقشی بازی کنی که تا به حال نبودی و درواقع ریسکپذیری خودمان را هم بالا بردیم، پیام هم اهل ریسک است. میخواهم این بحث را به بحث دیگری پیوند بزنم. اینکه میگویم چقدر خوب بود چند بازیگر برای یک نقش داشتیم، یک رفتار تجربی با تئاتر و فوقالعاده آموزنده است.
پیام دهکردی بلافاصله بعد از تئاتر سهگانه اورنگ به گروه شما اضافه شد که در آن اجرا هم نقش خیلی سختی را داشت که خیلی با توپولسکی نقش متفاوت است. بهنظرم یک بخشی از آن مربوط به خودش و یک بخش مربوط به هدایت گروه و کارگردانی است. چه پروسهای اتفاق میافتد که یک بازیگر میتواند در عرض یک ماه دو نقش کاملا متفاوت را بازی کند؟
یعقوبی : یادم است وقتی سهگانه اورنگ محمد حاتمی را دیدم - و چه خوب که دیدم - به پیام دهکردی گفتم دقیقا این کارها را نباید در «مرد بالشی» انجام دهی. چون تماشاگر از تو این نوع بازی را دیده، اگر سال قبل این نمایش را بازی کرده بودی شاید این حساسیت را نداشتم. اما تماشاگر هفته قبل در ایرانشهر از تو یک بازی را دیده که فوقالعاده انرژیک هستی و الان میخواهم این نوع بازی نکنی و آن انرژی فراوانی که در سهگانه داری در این کار حذف شود.
کیخایی : پیام دهکردی بسیار بازیگر منعطفی است. هر چه میگفتیم حتی اگر خلاف گفته روز قبلمان بود، انجامش میداد. تا 10 روز قبل از اجرا من هنوز راضی نبودم. مدام به آقای یعقوبی میگفتم نباید پیام دهکردی اینجا جدی باشد و داد بزند. یک روز از او خواستیم هیچ کاری نکند. پیام نگران بود که اگر هیچ کاری نکند دیگر بازیگری نیست. گفتیم فقط امروز هیچ کاری نکن. کارهایی که تا به حال انجام دادهای در تو تهنشین شده و خیلی ظریف دیده خواهد شد.
یعقوبی : روزهای اول تمرین من به شوخی به پیام گفتم ما میخواهیم در این کار پیام دهکردیزدایی کنیم. میخواهیم تماشاگر پیام دهکردی تازهای ببیند. او خودش را به ما سپرد. واضح است که او این نقش را بازی کرده پس مدیون خودش است، مدیون توانایی خودش و پیام دهکردیبودنش، و مدیون انعطاف، ریسکپذیری و اعتمادی که به ما کرد.
کیخایی : دقیقا و چون بازیگر منعطفی است و همه نقشهای مختلف را با هزاران حس بازی کرده است اینکه به قول آقای یعقوبی بپذیرد پیامزدایی شود و آن کارها را انجام ندهد تندادن به کار سختی بود، به همین دلیل در این کار میدرخشد.
یعقوبی : روزهای اول نگران بود. نگرانیاش روزی رفع شد که اولین بازیاش را برای تماشاگران انجام داد و تماشاگران چنان تشویقش کردند که مطمئن شد پیام دیگری رو کرده است.
احمد مهرانفر یک مقدار خاصیت تیپگرفتن و کمدیبودن را دارد. در «مرد بالشی» هم در جاهایی مانند کشتن برادرش را خیلی خوب بازی کرده و شنیدهام خیلی از کسانی که برای تماشا آمدهاند، این صحنه را نگاه نمیکنند. اما صحنهای که برادرش را کشته و به صحنه برمیگردد، بهنظر بازی از دستش در رفته است.
یعقوبی : بهنظرم حضور احمد مهرانفر بیش از بازیگران دیگر ریسکپذیری ما را نشان میدهد. از او دعوت برای بازی در نقشی کردیم که گمان نمیکنیم پیش از این بازی کرده باشد. به هر حال احمد دیر به گروه ما پیوست و شبی که شما بازیاش را دیدید شبهای اول اجرا بود. ما تغییر هر روزه او را میبینیم. روزهای اول اجرا انگار کمی اعتمادبهنفسش را از دست داده بود. شاید چون یکسری نقدهای منفی دربارهاش نوشته شده بود ولی او تلاش کرد و الان نقدها مثبت شده است.
همیشه خانم کیخایی بازی کرده و شما کارگردان بودید. در این اجرا هر دو کارگردان هستید. کار کارگردانی یک مقدار ریزهکاری دارد. در این مورد توضیح بفرمایید که چطور این اجرای خوب را روی صحنه آوردید؟
یعقوبی : چندینبار از آیدا خواسته بودم که با هم کارگردانی کنیم. معتقدم اگر یک بازیگر بخواهد کارگردانی کند به شرطی که روحیه و دید کارگردانی داشته باشد، بهمراتب بهتر از کارگردانی است که کمتر تجربه بازیگری دارد. چون جزییاتی را میبیند و رعایت میکند که کارگردان ممکن است رعایت نکند. به همین دلیل اعتراف میکنم نقش آیدا در «مرد بالشی» خیلی برجسته است.
اجرای دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» در یک پروسه عجیبوغریبی روی صحنه رفت. اولینبار خانم کیخایی گفت که قصد دارد «مرد بالشی» را به صحنه ببرد. حتی به جشنواره هم ارایه شد و در بازخوانی هم پذیرفته شد. اما از آن انصراف دادید و به اینجا رسید که شما «شام با دوستان» را کارگردانی کردید و آقای یعقوبی و شما بهطور مشترک «مرد بالشی» را.
کیخایی: «مرد بالشی» و «شام با دوستان» برنامهای بود که من از تیرماه پارسال در فکر اجرایش بودم. هر کسی هم در آن زمان درباره کارهای آیندهام میپرسید؛ میگفتم برنامهام بازی در نمایش «برهان» و کارگردانی یکی از دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» است. قصد هم داشتم اول «مرد بالشی» را به صحنه ببرم. به همین دلیل در جشنواره با این متن شرکت کردم و متن تصویب شد. اما بازیگران هیچ میلی به حضور در جشنواره نداشتند و باتوجه به سنگینی و فشردگی نقشم در «برهان» و چون اجرای «مرد بالشی» در جشنواره هیچ تضمینی برای اجرای عمومی نبود، از اجرا در جشنواره انصراف دادم و رفتیم دنبال سالن برای اجرای عمومی. مسوولان سالن حافظ با اجرای آن موافقت کردند اما شرطشان آن بود که همراه نمایشی دیگر برای اجرا برود. چون متن اصلی «مرد بالشی» حدود سه ساعت بود و من نمیخواستم آن را کوتاه کنم، حتی تصمیم داشتم با آنتراکت اجرایش کنم، فکر کردم بهتر است نمایشی دیگر و حداکثر 90دقیقهای برای حافظ آماده کنم. به همین دلیل «شام با دوستان» را برای اجرا در حافظ پیشنهاد کردم. آقای یعقوبی هم از اول گفته بود که «شام با دوستان» را کارگردانی نخواهد کرد چون شبیه خشکسالی و دروغ، 33درصد نیل سایمون و ماه در آب است. ولی من میخواستم اولین اجرای «شام با دوستان» در ایران بهنام گروه ما ثبت شود. قرار بود «شام با دوستان» را فروردینماه در حافظ اجرا کنیم ولی بعد فهمیدیم که متاسفانه مسوولان حافظ به خیلیها قول اجرای تئاتر در فروردینماه را دادهاند. خوشبختانه آقای یعقوبی یک وقت اجرا در تماشاخانه ایرانشهر داشت و تصمیم داشتیم «مرد بالشی» را در آن سالن بهتنهایی اجرا کنیم. به مسوولان سالن ایرانشهر پیشنهاد اجرای «شام با دوستان» را همزمان با «مرد بالشی» دادیم که پذیرفته شد.
اجرای دو نمایش بهطور همزمان با توجه به ساختار بسیار پیچیده هر کدام مشکل نیست؟
کیخایی : درواقع ما چارهای دیگر نداشتیم جز اجرا در ایرانشهر همزمان با مرد بالشی. همانطور که گفتم «شام با دوستان» قرار بود در فروردینماه در سالن حافظ به صحنه برود. به این ترتیب با هم تداخلی نداشتند. اما بدقولی مدیران تالار حافظ ناگزیرمان کرد به اجرای همزمان در ایرانشهر. آقای یعقوبی جزو مخالفان سرسخت دو اجرای همزمان در یک سالن است ولی گروه ما یک کار آماده اجرا داشت و چارهای نبود جز دو اجرای همزمان در یک سالن.
مرد بالشی متنی بهشدت خشن و تا حدودی مردانه است. یک نمایش روانشناسانه بسیار خشن که جاهایی هم آزاردهنده بود. با توجه به جنس بازیای که همیشه از شما روی صحنه دیدهام، بهنظرم چالش بزرگی را با این متن داشتید؟
کیخایی : من میتوانم همانقدر از فضای کیشلوفسکی لذت ببرم که از سینمای تارانتینو. این به ذهن دوگانهام برمیگردد. وقتی «مرد بالشی» را میخواندم از کار خیلی خوشم آمد و بیدرنگ به کارگردانیاش فکر کردم. این نمایشنامه هشتکاراکتر داشت. تصمیم گرفتم این کاراکترها را به چهار بازیگر تبدیل کنم و بازیگرهای دیگر را بهصورت انیمیشن یا عروسک نشان دهم. بعد طی تمرین با آقای یعقوبی به تصویرسازی رسیدیم.
یعنی بخشی از زمان کار را توسط تصویرسازی کم کردید؟
کیخایی : خیر. این دو داستان را خیلی کم کوتاه کردیم. قبل از پیوستن آقای یعقوبی به کار من مقداری نمایشنامه را کوتاه کرده بودم ولی باز هم اجرایش حدود دو ساعتونیم طول میکشید، ولی الان نمایش ما دوساعته شده. آقای یعقوبی به هر حال نویسنده است با تخصصی که دارد متن را کوتاه کرد.
وقتی نمایش را میدیدیم بهنظرم آمد که آقای یعقوبی این متن را نوشتهاند. خیلی به سبک شما نزدیک بود.
یعقوبی : من این کار را بازنویسی نکردم، بیشتر حذف و ویرایش کردم. جملههایی هم اضافه کردم ولی خیلی کم. وقتی قرار شد «مرد بالشی» را کارگردانی کنم، اولین شرطم این بود که آنتراکت و اجرای سهساعته نداشته باشیم. تا وقتی فقط آیدا کارگردان بود؛ گرچه از طولانیبودن کار ناراضی بودم، ولی نظر نمیدادم چون کارگردان او بود و از اجرای طولانی با آنتراکت واهمه نداشت ولی بهنظر من اجرای سهساعته کشنده است. البته همیشه برایم مهم است که حذف لطمهای به متن نزند.
شاید علت اینکه بهنظر بازنویسیشده میآید این باشد که شما امضای خودتان را در هر کاری دارید. حتی در «برهان» هم این شما بودید که متن دیگری براساس متن اصلی نوشته بودید.
یعقوبی : پایان «برهان» را عوض کردم چون از پایان آن خوشم نمیآمد، اما «مرد بالشی» به بازنویسی نیاز نداشت. وقتی متنی را به دست میگیرم؛ دلم میخواهد امانتدار متن باشم. میل به تخریب نمایشنامه متاسفانه نگرشی رایج در تئاتر ماست. وقتی گفتوگوهای بعضی کارگردانان را میخوانم که با افتخار از تخریب فلان نمایشنامه حرف میزنند با خود میگویم پس چرا آن نمایش را انتخاب کرده؟ یعنی چه که یک نمایش انتخاب و بعد تخریب شود؟ به گمانم کارگردان کاری را برای اجرا انتخاب میکند که از خواندنش لذت برده و میخواهد مردم را هم در لذت خود شریک کند. درواقع همانطور که بازیگر دیالوگ را میگوید و کاری نمیکند که شما فکر کنید دیالوگ تخریبشده و بهاصطلاح دیالوگها را از آن خودش میکند، کارگردان هم هنرش این است که بدون تخریب متن بتواند نمایشنامه را از آن خودش کند.
کیخایی : در «شام با دوستان» هم این نکته را خواهید دید.
یعقوبی : البته «شام با دوستان» بازنویسی شد.
کیخایی : ما همیشه متنهایی را انتخاب میکنیم که به روحیه خودمان هم نزدیک باشد و نیازی به تخریب نداشته باشد. اولینبار که «مرد بالشی» را خواندم؛ به محمد گفتم متنی بینظیر خواندهام که دیالوگهایش شبیه دیالوگهای نمایشهای توست، اما در یک دنیای دیگر.
مرد بالشی را میتوان جزو نمایشنامههایی دانست که تئاتر ما کمتر به سمتش میرود؛ یعنی ژانر وحشت و خشونت. در یکی، دو سال اخیر کارهایی اجرا شده که این تم را داشته و همیشه در اجرا مثلا خون روی صحنه پاشیده شده و تقریبا تماشاگر آزار دیده است. در «مرد بالشی» این خشونت در صحنه فاش نمیشود؛ اما ذهن را اذیت میکند.
یعقوبی : درواقع چشم تماشاگر آزار نمیبیند بلکه ذهنش درگیر میشود.
این موضوع مهمی است که این نمایش به نوعی اجرا شده که با کمترین کشت و کشتار ذهن را درگیر و آزار میدهد.
یعقوبی : «مک دونا» اتفاقا میخواهد خون و خشونت عریان را نشان دهد دقیقا شبیه تارانتینو که مثلا پاشیدن خون را به نمایش میگذارد و من هم همیشه از دیدن این صحنهها بدم میآید. این چه جنونی است که باید پخششدن مقر کسی در فیلم نمایش داده شود.
کیخایی : البته خشونت «مک دونا» به اندازه تارانتینو نیست.
یعقوبی : ولی در فیلم «در بروژ» صحنه کشتن در کلیسا نفرتانگیز است. تعداد این تصویرها در آخرین فیلمش«هفت بیمار روانی» بیشتر است. شکی نیست که مکدونا به نشان دادن این صحنهها علاقه دارد اما خوشبختانه تئاتر به اندازه سینما این اجازه را نمیدهد که خشونت عریان را نشان دهیم. من عمیقا به این گفته که اولینبار از «آنتونی مینگلا» کارگردان فیلم «بیمار انگلیسی» خواندم اعتقاد دارم که میگفت ترجیح میدهد زشتی را به زیبایی نشان دهد. این تعبیر درستی است و به سلیقه و زیباییشناسی من نزدیک است، به ماهیت تئاتر هم نزدیک است. تماشاگر در تئاتر بیش از سینما آگاه است که تماشاگر است و چیزی که میبیند بازی است، بازسازی است. در سینما ممکن است ما فریب بخوریم چون در سینما بیش از تئاتر توهم واقعیت هست. با اینهمه اگر من فیلم «مرد بالشی» را هم ساخته بودم میلی به نشاندادن خشونت عریان نداشتم. بحث بر سر دو نوع پرداختن به خشونت است. یکی مثل تارانتینو و مکدونا خشونت را در فیلم نشان میدهد، یکی مثل فونتریه در «داگویل» نشان نمیدهد. «داگ ویل» هم درباره خشونت است، در پایان «داگویل» همه مردم شهر کشته میشوند ولی شما خشونتی از جنس «جانگو» یا «حرامزادههای لعنتی» نمیبینید. من خوشحالم که تئاتر مانند سینما نمیتواند خشونت عریان را تا آن حد نشان دهد.
با اینحال تئاتر «مرد بالشی» ذهن را آزار میدهد.
یعقوبی : در مدیوم تئاتر این بهنوعی ارزش آن است.
کیخایی : مکدونا این متنش را طوری نوشته که میشود هم خشونت را نشان داد و هم نشان نداد. تا تماشاگر میخواهد تحتتاثیر قرار بگیرد، کاری میکند که بخندد. انگار تماشاگر را دست میاندازد. ولی اگر نمایشنامه دیگرش«ستوان آینیشمور» اجرا شود چارهای نیست جز نشاندادن خشونت. اما «مرد بالشی» این ویژگی را دارد که نوعی خشونت فانتزی در ذاتش دارد.
یعقوبی : من میگویم وجود یک استثنا را نمیتوانیم به کل کارهای کسی تعمیم بدهیم. در همین متن اگر میخواستیم داستان (عیسای کوچک) یا نویسنده و برادر نویسنده را آنطور که مکدونا نوشته اجرا کنیم سادهترین کار این بود که از یک بچه آزاردیده عکس میگرفتیم. گمان میکنم «مک دونا» خیلی هم خوشحال میشد. نشان دادن عکس بچهای که شکنجه شده با نشان دادن نقاشی کودکی که شکنجه شده تاثیر متفاوتی دارد. فکر میکنم نشاندادن خشونت و سربریدنها و تصویرهای چندشآوری که تارانتینو در «حرامزادههای لعنتی» نشان میدهد اساسا نه هنرمندانه است و نه درست است. برخی منتقدان لقبهایی هم به این نوع فیلمسازان میدهند. مثلا به یکیشان میگویند شاعر خشونت. این فیلمسازها هم در حرفهایشان میگویند خشونت را نشان میدهیم که آن را تقبیح کنند. باورم نمیشود حرفشان صادقانه باشد. این توجیه است. به گمان من خشونت را نشان میدهند چون بیشتر تماشاگر را میترساند و در نتیجه بیشتر میفروشد. شعار جاافتاده سینمای تجاری آمریکا این است: فیلم خوب فیلمی است که یا بترساند، یا بگریاند.
کیخایی : منظور من این بود که در «مرد بالشی» به کارگردان اجازه داده میشود که خشونت نشان ندهد. اما در کار «ستوان» یا «غرب غمزده» نمیتوان این خشونت را نشان نداد. آن کارها امکان فانتزیشدن را کمتر دارند. در نمایشنامه «ستوان» از صحنه چهارم بهبعد کار طوری میشود که من هم با خود میگویم اصلا چرا باید این کار اجرا شود. ولی «مرد بالشی» درواقع این امکان را به شما میدهد یعنی داستانها را هم میتوانید فانتزی کار کنید و هم خشونت را نشان دهید.
در آغاز نمایش این تصور بهوجود میآید که دو مامور امنیتی هستند که دارند یک نویسنده را بهخاطر داستانهایش بازجویی میکنند. اما در نقطه پایان کار متوجه میشویم که اتفاقا این دو نفر دو پلیس وظیفهشناسی هستند که در گذشته و کودکی ضربه خوردهاند.
یعقوبی : این در متن اصلی هم بود. یعنی اول که شما متن را میخوانید گمان میکنید که موضوع سیاسی است. در اصل کار هست. من چیزی به آن اضافه نکردهام. این مکدونا است که میخواهد شما را بازی دهد که گمان کنید با یک تئاتر سیاسی مواجه هستید. رندانه شما را دست میاندازد.
گفتید میخواستید بخشی را عروسکی اجرا کنید. اما تصویرسازیها ایده بهتری بود.
کیخایی : میخواستیم داستانها را عادی اجرا نکنیم یعنی برای اجرای قصهها بازیگر نداشته باشیم که نقش پدر، مادر و بچه را بازی کنند. میخواستیم فضای خشن را فانتزی کنیم.
یعقوبی : پیش از اینکه طرح اجرایی را بنویسیم هر چه اجرا و عکس از این نمایش در اینترنت بود به دقت دیدیم که مانند دیگران کار نکنیم. چون دلمان نمیخواست وقتی کار اجرا میشود ما را منتسب به فلان اجرای خارجی بدانند و بگویند کار کپی شده است. در همه اقتباسهایی که از «مرد بالشی» شده، اجرایی نمیبینید که مانند کار ما تصویرسازی کرده باشند. میخواستیم کارمان منحصربهفرد باشد. به همین دلیل به طراحی و نقاشی رسیدیم و تا جایی که میدانم خیلی از تماشاگران مانند شما این دو صحنه را پسندیدهاند.
تصویرسازیها از ذهن یک کودک برآمده بود. مثل خود کاتوریان که انگار از 12سالگیاش بزرگتر نشده بود. چیزی که در ذهن او دیده میشود، انگار در همانجا متوقف شده است مثل برادرش.
کیخایی : ما به آیلین کیخایی گفتیم که یکسری تصویر نهچندان حرفهای میخواهیم. کار حرفهای میخواهیم اما نمیخواهیم نقاشی حرفهای باشد. او هم از حرفهای ما این را برداشت کرد و آن نقاشیها را کشیده بود.
یعقوبی : این کودکی که در شخصیت کاتوریان میگویید در همه شخصیتها هست. چهار شخصیت «مرد بالشی» دو ویژگی مشترک دارند. هرچهار نفر قربانی خشونت هستند و هر چهار نفر کودکوار و گرفتار کودکیشان هستند. البته شاید توپولسکی کمتر از سهتای دیگر.
گریه آخر نشان میدهد که او هم بچه است.
یعقوبی : که این در توضیح صحنه نمایشنامه نیست، نگاه ما به این شخصیت است و این کودکوارگی بهنظرم بهدرستی در تصویرسازیهای آیلین آمد.
خانم کیخایی شما خودتان بازیگر هم هستید و کارهای کارگردانی شما را هم دیدهام. بهنظرم انتخاب بازیگر برای کسی که خودش بازیگر است به نوعی چالش است. در نمایش «شام با دوستان» این چالش بیشتر هم مشخص است.
کیخایی : بهنظر من «شام با دوستان» متن بازیگر است یعنی بازیگر میتواند بهراحتی بازی خوبی داشته باشد. بهنظرم اصولا وقتی کارگردانی بازیگرش را مناسب نقش انتخاب کند، قدمهای زیادی به جلو برداشته است. وقتی کار را خواندم احساس کردم بهناز جعفری، امیر دلاوری و خانم کریمی خیلی مناسب این نقشها هستند. این سه نفر اولین کسانی بودند که با آنها تماس گرفتم.
اما با توجه به اینکه نیکی کریمی اصلا تجربه صحنه نداشت نوعی ریسک نبود؟
کیخایی : کمی تردید داشتم اما تصمیم گرفتم ریسک کنم. چون بههرحال کارگردان باید در جاهایی ریسک کند. در نهایت با ایشان تماس گرفتم و متن را برایشان فرستادم. به همین سادگی اتفاق افتاد و وقتی ایشان سر تمرین آمدند دیدم که چقدر تلاش میکنند و زمان میگذارند. برای نقش تام هم خیلی فکر کردم که چه کسی میتواند باشد و با احمد ساعتچیان تماس گرفتم. قبل از این هیچوقت تجربه کار با ایشان را نداشتم. خوشبختانه احساس میکنم در «شام با دوستان» همه سر جایشان هستند.
این را درمورد «مرد بالشی» هم میشود گفت. مثلا من فکر میکنم هیچکس جز پیام دهکردی نمیتوانست توپولسکی را بازی کند.
کیخایی : از ابتدا قرار بود پیام دهکردی بازی کند. آن زمان وقت نداشت. با حسن معجونی برای توپولسکی صحبت کردیم. اما چون آقای معجونی نمیتوانست در زمان اجرای ما باشد و در زمان اجرا پیام دهکردی زمانش آزاد بود، جایگزین حسن معجونی شد. وقتی کار را خواندم نوید محمدزاده را با شناختی که از بازی او داشتم برای اریل انتخاب کردم اما وقتی کار شروع شد نوید به من گفت میخواهم نقش مایکل را بازی کنم؛ نقشی که الان علی سرابی بازی میکند. قبل از پیوستن محمد یعقوبی به کار حسن معجونی در نقش توپولسکی، علی سرابی در نقش کاتوریان، داریوش موفق در نقش اریل و نوید محمدزاده در نقش مایکل بازی میکردند. بعد نقشها جابهجا شد و داریوش در نقش کاتوریان، پیام دهکردی توپولسکی، علی سرابی مایکل و نوید محمدزاده «اریل» شد. تا جایی تمرین کردیم ولی داریوش موفق پایش آسیب دید و دیگر نتوانست با ما باشد. ما دیگر نقشها را جابهجا نکردیم. بازیگرها با نقش خودشان عجین شده بودند. فقط به جای داریوش موفق از احمد مهرانفر دعوت کردیم.
یعقوبی : اعتقاد دارم بازیگران باتجربه میتواننددرصد زیادی از نقشها را از آن خود کنند. به همین دلیل همانقدر که پیام دهکردی در نقش توپولسکی خیلی خوب است اگر حسن معجونی هم بازی کرده بود، این توان را داشت کاری کند که شما بگویید به جز او کسی دیگر نمیتوانست این نقش را بازی کند.
حتما توپولسکیای که آقای معجونی بازی میکرد با توپولسکیای که پیام دهکردی بازی میکرد، متفاوت بود.
کیخایی : این ویژگی یک نمایشنامه خوب است که دو بازیگر کاربلد میتوانند جوری نقشها را بازی کنند که هر دو پذیرفتنی و دیدنی باشد.
یعقوبی : این امکانی است که سینما از آن محروم است. چقدر خوب میشد تئاتر ما به جایی میرسید که اگر مثلا صد روز اجرا داشتیم دستکم سه بازیگر برای هر نقش آماده شوند. اینکه شما چند بازیگر خوب برای هر نقش داشته باشید هم تئاتر را دیدنیتر و جذابتر میکند، هم اجرای تئاتر را برای بازیگران آن کار ممکنتر. چون بازیگران میتوانند با خیال راحت بازی در تئاتر را بپذیرند. دیگر نگران نخواهند بود مسوولیت بازی در تئاتر مانع دعوت از آنان برای بازی در فیلم شود.
کیخایی : در «شام با دوستان» میخواستم این کار را انجام دهم که بازیگران نقشها را یک شب در میان بازی کنند. که بهخاطر محدودیت زمان امکانپذیر نشد. احساس میکردم این چهار بازیگر این ویژگی را دارند که بتوانند نقش مقابلشان را بازی کنند. اگر این کار اتفاق میافتاد، جالب بود.
یعقوبی : ما از روز اول به پیام دهکردی گفتیم تو برای نقش کاتوریان خیلی خوب هستی اما دقیقا میخواهیم این کار را نکنی. میخواهیم در نقشی بازی کنی که تا به حال نبودی و درواقع ریسکپذیری خودمان را هم بالا بردیم، پیام هم اهل ریسک است. میخواهم این بحث را به بحث دیگری پیوند بزنم. اینکه میگویم چقدر خوب بود چند بازیگر برای یک نقش داشتیم، یک رفتار تجربی با تئاتر و فوقالعاده آموزنده است.
پیام دهکردی بلافاصله بعد از تئاتر سهگانه اورنگ به گروه شما اضافه شد که در آن اجرا هم نقش خیلی سختی را داشت که خیلی با توپولسکی نقش متفاوت است. بهنظرم یک بخشی از آن مربوط به خودش و یک بخش مربوط به هدایت گروه و کارگردانی است. چه پروسهای اتفاق میافتد که یک بازیگر میتواند در عرض یک ماه دو نقش کاملا متفاوت را بازی کند؟
یعقوبی : یادم است وقتی سهگانه اورنگ محمد حاتمی را دیدم - و چه خوب که دیدم - به پیام دهکردی گفتم دقیقا این کارها را نباید در «مرد بالشی» انجام دهی. چون تماشاگر از تو این نوع بازی را دیده، اگر سال قبل این نمایش را بازی کرده بودی شاید این حساسیت را نداشتم. اما تماشاگر هفته قبل در ایرانشهر از تو یک بازی را دیده که فوقالعاده انرژیک هستی و الان میخواهم این نوع بازی نکنی و آن انرژی فراوانی که در سهگانه داری در این کار حذف شود.
کیخایی : پیام دهکردی بسیار بازیگر منعطفی است. هر چه میگفتیم حتی اگر خلاف گفته روز قبلمان بود، انجامش میداد. تا 10 روز قبل از اجرا من هنوز راضی نبودم. مدام به آقای یعقوبی میگفتم نباید پیام دهکردی اینجا جدی باشد و داد بزند. یک روز از او خواستیم هیچ کاری نکند. پیام نگران بود که اگر هیچ کاری نکند دیگر بازیگری نیست. گفتیم فقط امروز هیچ کاری نکن. کارهایی که تا به حال انجام دادهای در تو تهنشین شده و خیلی ظریف دیده خواهد شد.
یعقوبی : روزهای اول تمرین من به شوخی به پیام گفتم ما میخواهیم در این کار پیام دهکردیزدایی کنیم. میخواهیم تماشاگر پیام دهکردی تازهای ببیند. او خودش را به ما سپرد. واضح است که او این نقش را بازی کرده پس مدیون خودش است، مدیون توانایی خودش و پیام دهکردیبودنش، و مدیون انعطاف، ریسکپذیری و اعتمادی که به ما کرد.
کیخایی : دقیقا و چون بازیگر منعطفی است و همه نقشهای مختلف را با هزاران حس بازی کرده است اینکه به قول آقای یعقوبی بپذیرد پیامزدایی شود و آن کارها را انجام ندهد تندادن به کار سختی بود، به همین دلیل در این کار میدرخشد.
یعقوبی : روزهای اول نگران بود. نگرانیاش روزی رفع شد که اولین بازیاش را برای تماشاگران انجام داد و تماشاگران چنان تشویقش کردند که مطمئن شد پیام دیگری رو کرده است.
احمد مهرانفر یک مقدار خاصیت تیپگرفتن و کمدیبودن را دارد. در «مرد بالشی» هم در جاهایی مانند کشتن برادرش را خیلی خوب بازی کرده و شنیدهام خیلی از کسانی که برای تماشا آمدهاند، این صحنه را نگاه نمیکنند. اما صحنهای که برادرش را کشته و به صحنه برمیگردد، بهنظر بازی از دستش در رفته است.
یعقوبی : بهنظرم حضور احمد مهرانفر بیش از بازیگران دیگر ریسکپذیری ما را نشان میدهد. از او دعوت برای بازی در نقشی کردیم که گمان نمیکنیم پیش از این بازی کرده باشد. به هر حال احمد دیر به گروه ما پیوست و شبی که شما بازیاش را دیدید شبهای اول اجرا بود. ما تغییر هر روزه او را میبینیم. روزهای اول اجرا انگار کمی اعتمادبهنفسش را از دست داده بود. شاید چون یکسری نقدهای منفی دربارهاش نوشته شده بود ولی او تلاش کرد و الان نقدها مثبت شده است.
همیشه خانم کیخایی بازی کرده و شما کارگردان بودید. در این اجرا هر دو کارگردان هستید. کار کارگردانی یک مقدار ریزهکاری دارد. در این مورد توضیح بفرمایید که چطور این اجرای خوب را روی صحنه آوردید؟
یعقوبی : چندینبار از آیدا خواسته بودم که با هم کارگردانی کنیم. معتقدم اگر یک بازیگر بخواهد کارگردانی کند به شرطی که روحیه و دید کارگردانی داشته باشد، بهمراتب بهتر از کارگردانی است که کمتر تجربه بازیگری دارد. چون جزییاتی را میبیند و رعایت میکند که کارگردان ممکن است رعایت نکند. به همین دلیل اعتراف میکنم نقش آیدا در «مرد بالشی» خیلی برجسته است.
«کاتوریان کاتوریان کاتوریان» نویسندهای جوان است که تمایل زیادی به خشونت در کارهایش دارد. این «کاتوریان کاتوریان کاتوریان» دقیقا اسم یک فرد است. بهگفته خودش مادر و پدرش گویا شوخی داشتند. پدر و مادری که در نوع نگاه خشنی که در داستانهایش دارد دخیل بودند. همین موضوع هم کار دستش میدهد و کارش را به اداره پلیس میکشاند... . این بخشی از داستان نمایش «مرد بالشی» است که اینروزها با کارگردانی مشترک آیدا کیخایی و محمد یعقوبی روی صحنه رفته است. زوج هنریای که همیشه در مقام کارگردان و بازیگر بودند؛ حالا در کنار هم نمایشی را کارگردانی میکنند که مکدونای آمریکایی در ژانر خشونت نوشته است. این نمایش بهگفته یعقوبی و کیخایی به اندازه کارهای دیگر این نویسنده خشونت آشکار ندارد و در ذاتش این خشونت به چشم میخورد.
اجرای دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» در یک پروسه عجیبوغریبی روی صحنه رفت. اولینبار خانم کیخایی گفت که قصد دارد «مرد بالشی» را به صحنه ببرد. حتی به جشنواره هم ارایه شد و در بازخوانی هم پذیرفته شد. اما از آن انصراف دادید و به اینجا رسید که شما «شام با دوستان» را کارگردانی کردید و آقای یعقوبی و شما بهطور مشترک «مرد بالشی» را.
کیخایی: «مرد بالشی» و «شام با دوستان» برنامهای بود که من از تیرماه پارسال در فکر اجرایش بودم. هر کسی هم در آن زمان درباره کارهای آیندهام میپرسید؛ میگفتم برنامهام بازی در نمایش «برهان» و کارگردانی یکی از دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» است. قصد هم داشتم اول «مرد بالشی» را به صحنه ببرم. به همین دلیل در جشنواره با این متن شرکت کردم و متن تصویب شد. اما بازیگران هیچ میلی به حضور در جشنواره نداشتند و باتوجه به سنگینی و فشردگی نقشم در «برهان» و چون اجرای «مرد بالشی» در جشنواره هیچ تضمینی برای اجرای عمومی نبود، از اجرا در جشنواره انصراف دادم و رفتیم دنبال سالن برای اجرای عمومی. مسوولان سالن حافظ با اجرای آن موافقت کردند اما شرطشان آن بود که همراه نمایشی دیگر برای اجرا برود. چون متن اصلی «مرد بالشی» حدود سه ساعت بود و من نمیخواستم آن را کوتاه کنم، حتی تصمیم داشتم با آنتراکت اجرایش کنم، فکر کردم بهتر است نمایشی دیگر و حداکثر 90دقیقهای برای حافظ آماده کنم. به همین دلیل «شام با دوستان» را برای اجرا در حافظ پیشنهاد کردم. آقای یعقوبی هم از اول گفته بود که «شام با دوستان» را کارگردانی نخواهد کرد چون شبیه خشکسالی و دروغ، 33درصد نیل سایمون و ماه در آب است. ولی من میخواستم اولین اجرای «شام با دوستان» در ایران بهنام گروه ما ثبت شود. قرار بود «شام با دوستان» را فروردینماه در حافظ اجرا کنیم ولی بعد فهمیدیم که متاسفانه مسوولان حافظ به خیلیها قول اجرای تئاتر در فروردینماه را دادهاند. خوشبختانه آقای یعقوبی یک وقت اجرا در تماشاخانه ایرانشهر داشت و تصمیم داشتیم «مرد بالشی» را در آن سالن بهتنهایی اجرا کنیم. به مسوولان سالن ایرانشهر پیشنهاد اجرای «شام با دوستان» را همزمان با «مرد بالشی» دادیم که پذیرفته شد.
اجرای دو نمایش بهطور همزمان با توجه به ساختار بسیار پیچیده هر کدام مشکل نیست؟
کیخایی : درواقع ما چارهای دیگر نداشتیم جز اجرا در ایرانشهر همزمان با مرد بالشی. همانطور که گفتم «شام با دوستان» قرار بود در فروردینماه در سالن حافظ به صحنه برود. به این ترتیب با هم تداخلی نداشتند. اما بدقولی مدیران تالار حافظ ناگزیرمان کرد به اجرای همزمان در ایرانشهر. آقای یعقوبی جزو مخالفان سرسخت دو اجرای همزمان در یک سالن است ولی گروه ما یک کار آماده اجرا داشت و چارهای نبود جز دو اجرای همزمان در یک سالن.
مرد بالشی متنی بهشدت خشن و تا حدودی مردانه است. یک نمایش روانشناسانه بسیار خشن که جاهایی هم آزاردهنده بود. با توجه به جنس بازیای که همیشه از شما روی صحنه دیدهام، بهنظرم چالش بزرگی را با این متن داشتید؟
کیخایی : من میتوانم همانقدر از فضای کیشلوفسکی لذت ببرم که از سینمای تارانتینو. این به ذهن دوگانهام برمیگردد. وقتی «مرد بالشی» را میخواندم از کار خیلی خوشم آمد و بیدرنگ به کارگردانیاش فکر کردم. این نمایشنامه هشتکاراکتر داشت. تصمیم گرفتم این کاراکترها را به چهار بازیگر تبدیل کنم و بازیگرهای دیگر را بهصورت انیمیشن یا عروسک نشان دهم. بعد طی تمرین با آقای یعقوبی به تصویرسازی رسیدیم.
یعنی بخشی از زمان کار را توسط تصویرسازی کم کردید؟
کیخایی : خیر. این دو داستان را خیلی کم کوتاه کردیم. قبل از پیوستن آقای یعقوبی به کار من مقداری نمایشنامه را کوتاه کرده بودم ولی باز هم اجرایش حدود دو ساعتونیم طول میکشید، ولی الان نمایش ما دوساعته شده. آقای یعقوبی به هر حال نویسنده است با تخصصی که دارد متن را کوتاه کرد.
وقتی نمایش را میدیدیم بهنظرم آمد که آقای یعقوبی این متن را نوشتهاند. خیلی به سبک شما نزدیک بود.
یعقوبی : من این کار را بازنویسی نکردم، بیشتر حذف و ویرایش کردم. جملههایی هم اضافه کردم ولی خیلی کم. وقتی قرار شد «مرد بالشی» را کارگردانی کنم، اولین شرطم این بود که آنتراکت و اجرای سهساعته نداشته باشیم. تا وقتی فقط آیدا کارگردان بود؛ گرچه از طولانیبودن کار ناراضی بودم، ولی نظر نمیدادم چون کارگردان او بود و از اجرای طولانی با آنتراکت واهمه نداشت ولی بهنظر من اجرای سهساعته کشنده است. البته همیشه برایم مهم است که حذف لطمهای به متن نزند.
شاید علت اینکه بهنظر بازنویسیشده میآید این باشد که شما امضای خودتان را در هر کاری دارید. حتی در «برهان» هم این شما بودید که متن دیگری براساس متن اصلی نوشته بودید.
یعقوبی : پایان «برهان» را عوض کردم چون از پایان آن خوشم نمیآمد، اما «مرد بالشی» به بازنویسی نیاز نداشت. وقتی متنی را به دست میگیرم؛ دلم میخواهد امانتدار متن باشم. میل به تخریب نمایشنامه متاسفانه نگرشی رایج در تئاتر ماست. وقتی گفتوگوهای بعضی کارگردانان را میخوانم که با افتخار از تخریب فلان نمایشنامه حرف میزنند با خود میگویم پس چرا آن نمایش را انتخاب کرده؟ یعنی چه که یک نمایش انتخاب و بعد تخریب شود؟ به گمانم کارگردان کاری را برای اجرا انتخاب میکند که از خواندنش لذت برده و میخواهد مردم را هم در لذت خود شریک کند. درواقع همانطور که بازیگر دیالوگ را میگوید و کاری نمیکند که شما فکر کنید دیالوگ تخریبشده و بهاصطلاح دیالوگها را از آن خودش میکند، کارگردان هم هنرش این است که بدون تخریب متن بتواند نمایشنامه را از آن خودش کند.
کیخایی : در «شام با دوستان» هم این نکته را خواهید دید.
یعقوبی : البته «شام با دوستان» بازنویسی شد.
کیخایی : ما همیشه متنهایی را انتخاب میکنیم که به روحیه خودمان هم نزدیک باشد و نیازی به تخریب نداشته باشد. اولینبار که «مرد بالشی» را خواندم؛ به محمد گفتم متنی بینظیر خواندهام که دیالوگهایش شبیه دیالوگهای نمایشهای توست، اما در یک دنیای دیگر.
مرد بالشی را میتوان جزو نمایشنامههایی دانست که تئاتر ما کمتر به سمتش میرود؛ یعنی ژانر وحشت و خشونت. در یکی، دو سال اخیر کارهایی اجرا شده که این تم را داشته و همیشه در اجرا مثلا خون روی صحنه پاشیده شده و تقریبا تماشاگر آزار دیده است. در «مرد بالشی» این خشونت در صحنه فاش نمیشود؛ اما ذهن را اذیت میکند.
یعقوبی : درواقع چشم تماشاگر آزار نمیبیند بلکه ذهنش درگیر میشود.
این موضوع مهمی است که این نمایش به نوعی اجرا شده که با کمترین کشت و کشتار ذهن را درگیر و آزار میدهد.
یعقوبی : «مک دونا» اتفاقا میخواهد خون و خشونت عریان را نشان دهد دقیقا شبیه تارانتینو که مثلا پاشیدن خون را به نمایش میگذارد و من هم همیشه از دیدن این صحنهها بدم میآید. این چه جنونی است که باید پخششدن مقر کسی در فیلم نمایش داده شود.
کیخایی : البته خشونت «مک دونا» به اندازه تارانتینو نیست.
یعقوبی : ولی در فیلم «در بروژ» صحنه کشتن در کلیسا نفرتانگیز است. تعداد این تصویرها در آخرین فیلمش«هفت بیمار روانی» بیشتر است. شکی نیست که مکدونا به نشان دادن این صحنهها علاقه دارد اما خوشبختانه تئاتر به اندازه سینما این اجازه را نمیدهد که خشونت عریان را نشان دهیم. من عمیقا به این گفته که اولینبار از «آنتونی مینگلا» کارگردان فیلم «بیمار انگلیسی» خواندم اعتقاد دارم که میگفت ترجیح میدهد زشتی را به زیبایی نشان دهد. این تعبیر درستی است و به سلیقه و زیباییشناسی من نزدیک است، به ماهیت تئاتر هم نزدیک است. تماشاگر در تئاتر بیش از سینما آگاه است که تماشاگر است و چیزی که میبیند بازی است، بازسازی است. در سینما ممکن است ما فریب بخوریم چون در سینما بیش از تئاتر توهم واقعیت هست. با اینهمه اگر من فیلم «مرد بالشی» را هم ساخته بودم میلی به نشاندادن خشونت عریان نداشتم. بحث بر سر دو نوع پرداختن به خشونت است. یکی مثل تارانتینو و مکدونا خشونت را در فیلم نشان میدهد، یکی مثل فونتریه در «داگویل» نشان نمیدهد. «داگ ویل» هم درباره خشونت است، در پایان «داگویل» همه مردم شهر کشته میشوند ولی شما خشونتی از جنس «جانگو» یا «حرامزادههای لعنتی» نمیبینید. من خوشحالم که تئاتر مانند سینما نمیتواند خشونت عریان را تا آن حد نشان دهد.
با اینحال تئاتر «مرد بالشی» ذهن را آزار میدهد.
یعقوبی : در مدیوم تئاتر این بهنوعی ارزش آن است.
کیخایی : مکدونا این متنش را طوری نوشته که میشود هم خشونت را نشان داد و هم نشان نداد. تا تماشاگر میخواهد تحتتاثیر قرار بگیرد، کاری میکند که بخندد. انگار تماشاگر را دست میاندازد. ولی اگر نمایشنامه دیگرش«ستوان آینیشمور» اجرا شود چارهای نیست جز نشاندادن خشونت. اما «مرد بالشی» این ویژگی را دارد که نوعی خشونت فانتزی در ذاتش دارد.
یعقوبی : من میگویم وجود یک استثنا را نمیتوانیم به کل کارهای کسی تعمیم بدهیم. در همین متن اگر میخواستیم داستان (عیسای کوچک) یا نویسنده و برادر نویسنده را آنطور که مکدونا نوشته اجرا کنیم سادهترین کار این بود که از یک بچه آزاردیده عکس میگرفتیم. گمان میکنم «مک دونا» خیلی هم خوشحال میشد. نشان دادن عکس بچهای که شکنجه شده با نشان دادن نقاشی کودکی که شکنجه شده تاثیر متفاوتی دارد. فکر میکنم نشاندادن خشونت و سربریدنها و تصویرهای چندشآوری که تارانتینو در «حرامزادههای لعنتی» نشان میدهد اساسا نه هنرمندانه است و نه درست است. برخی منتقدان لقبهایی هم به این نوع فیلمسازان میدهند. مثلا به یکیشان میگویند شاعر خشونت. این فیلمسازها هم در حرفهایشان میگویند خشونت را نشان میدهیم که آن را تقبیح کنند. باورم نمیشود حرفشان صادقانه باشد. این توجیه است. به گمان من خشونت را نشان میدهند چون بیشتر تماشاگر را میترساند و در نتیجه بیشتر میفروشد. شعار جاافتاده سینمای تجاری آمریکا این است: فیلم خوب فیلمی است که یا بترساند، یا بگریاند.
کیخایی : منظور من این بود که در «مرد بالشی» به کارگردان اجازه داده میشود که خشونت نشان ندهد. اما در کار «ستوان» یا «غرب غمزده» نمیتوان این خشونت را نشان نداد. آن کارها امکان فانتزیشدن را کمتر دارند. در نمایشنامه «ستوان» از صحنه چهارم بهبعد کار طوری میشود که من هم با خود میگویم اصلا چرا باید این کار اجرا شود. ولی «مرد بالشی» درواقع این امکان را به شما میدهد یعنی داستانها را هم میتوانید فانتزی کار کنید و هم خشونت را نشان دهید.
در آغاز نمایش این تصور بهوجود میآید که دو مامور امنیتی هستند که دارند یک نویسنده را بهخاطر داستانهایش بازجویی میکنند. اما در نقطه پایان کار متوجه میشویم که اتفاقا این دو نفر دو پلیس وظیفهشناسی هستند که در گذشته و کودکی ضربه خوردهاند.
یعقوبی : این در متن اصلی هم بود. یعنی اول که شما متن را میخوانید گمان میکنید که موضوع سیاسی است. در اصل کار هست. من چیزی به آن اضافه نکردهام. این مکدونا است که میخواهد شما را بازی دهد که گمان کنید با یک تئاتر سیاسی مواجه هستید. رندانه شما را دست میاندازد.
گفتید میخواستید بخشی را عروسکی اجرا کنید. اما تصویرسازیها ایده بهتری بود.
کیخایی : میخواستیم داستانها را عادی اجرا نکنیم یعنی برای اجرای قصهها بازیگر نداشته باشیم که نقش پدر، مادر و بچه را بازی کنند. میخواستیم فضای خشن را فانتزی کنیم.
یعقوبی : پیش از اینکه طرح اجرایی را بنویسیم هر چه اجرا و عکس از این نمایش در اینترنت بود به دقت دیدیم که مانند دیگران کار نکنیم. چون دلمان نمیخواست وقتی کار اجرا میشود ما را منتسب به فلان اجرای خارجی بدانند و بگویند کار کپی شده است. در همه اقتباسهایی که از «مرد بالشی» شده، اجرایی نمیبینید که مانند کار ما تصویرسازی کرده باشند. میخواستیم کارمان منحصربهفرد باشد. به همین دلیل به طراحی و نقاشی رسیدیم و تا جایی که میدانم خیلی از تماشاگران مانند شما این دو صحنه را پسندیدهاند.
تصویرسازیها از ذهن یک کودک برآمده بود. مثل خود کاتوریان که انگار از 12سالگیاش بزرگتر نشده بود. چیزی که در ذهن او دیده میشود، انگار در همانجا متوقف شده است مثل برادرش.
کیخایی : ما به آیلین کیخایی گفتیم که یکسری تصویر نهچندان حرفهای میخواهیم. کار حرفهای میخواهیم اما نمیخواهیم نقاشی حرفهای باشد. او هم از حرفهای ما این را برداشت کرد و آن نقاشیها را کشیده بود.
یعقوبی : این کودکی که در شخصیت کاتوریان میگویید در همه شخصیتها هست. چهار شخصیت «مرد بالشی» دو ویژگی مشترک دارند. هرچهار نفر قربانی خشونت هستند و هر چهار نفر کودکوار و گرفتار کودکیشان هستند. البته شاید توپولسکی کمتر از سهتای دیگر.
گریه آخر نشان میدهد که او هم بچه است.
یعقوبی : که این در توضیح صحنه نمایشنامه نیست، نگاه ما به این شخصیت است و این کودکوارگی بهنظرم بهدرستی در تصویرسازیهای آیلین آمد.
خانم کیخایی شما خودتان بازیگر هم هستید و کارهای کارگردانی شما را هم دیدهام. بهنظرم انتخاب بازیگر برای کسی که خودش بازیگر است به نوعی چالش است. در نمایش «شام با دوستان» این چالش بیشتر هم مشخص است.
کیخایی : بهنظر من «شام با دوستان» متن بازیگر است یعنی بازیگر میتواند بهراحتی بازی خوبی داشته باشد. بهنظرم اصولا وقتی کارگردانی بازیگرش را مناسب نقش انتخاب کند، قدمهای زیادی به جلو برداشته است. وقتی کار را خواندم احساس کردم بهناز جعفری، امیر دلاوری و خانم کریمی خیلی مناسب این نقشها هستند. این سه نفر اولین کسانی بودند که با آنها تماس گرفتم.
اما با توجه به اینکه نیکی کریمی اصلا تجربه صحنه نداشت نوعی ریسک نبود؟
کیخایی : کمی تردید داشتم اما تصمیم گرفتم ریسک کنم. چون بههرحال کارگردان باید در جاهایی ریسک کند. در نهایت با ایشان تماس گرفتم و متن را برایشان فرستادم. به همین سادگی اتفاق افتاد و وقتی ایشان سر تمرین آمدند دیدم که چقدر تلاش میکنند و زمان میگذارند. برای نقش تام هم خیلی فکر کردم که چه کسی میتواند باشد و با احمد ساعتچیان تماس گرفتم. قبل از این هیچوقت تجربه کار با ایشان را نداشتم. خوشبختانه احساس میکنم در «شام با دوستان» همه سر جایشان هستند.
این را درمورد «مرد بالشی» هم میشود گفت. مثلا من فکر میکنم هیچکس جز پیام دهکردی نمیتوانست توپولسکی را بازی کند.
کیخایی : از ابتدا قرار بود پیام دهکردی بازی کند. آن زمان وقت نداشت. با حسن معجونی برای توپولسکی صحبت کردیم. اما چون آقای معجونی نمیتوانست در زمان اجرای ما باشد و در زمان اجرا پیام دهکردی زمانش آزاد بود، جایگزین حسن معجونی شد. وقتی کار را خواندم نوید محمدزاده را با شناختی که از بازی او داشتم برای اریل انتخاب کردم اما وقتی کار شروع شد نوید به من گفت میخواهم نقش مایکل را بازی کنم؛ نقشی که الان علی سرابی بازی میکند. قبل از پیوستن محمد یعقوبی به کار حسن معجونی در نقش توپولسکی، علی سرابی در نقش کاتوریان، داریوش موفق در نقش اریل و نوید محمدزاده در نقش مایکل بازی میکردند. بعد نقشها جابهجا شد و داریوش در نقش کاتوریان، پیام دهکردی توپولسکی، علی سرابی مایکل و نوید محمدزاده «اریل» شد. تا جایی تمرین کردیم ولی داریوش موفق پایش آسیب دید و دیگر نتوانست با ما باشد. ما دیگر نقشها را جابهجا نکردیم. بازیگرها با نقش خودشان عجین شده بودند. فقط به جای داریوش موفق از احمد مهرانفر دعوت کردیم.
یعقوبی : اعتقاد دارم بازیگران باتجربه میتواننددرصد زیادی از نقشها را از آن خود کنند. به همین دلیل همانقدر که پیام دهکردی در نقش توپولسکی خیلی خوب است اگر حسن معجونی هم بازی کرده بود، این توان را داشت کاری کند که شما بگویید به جز او کسی دیگر نمیتوانست این نقش را بازی کند.
حتما توپولسکیای که آقای معجونی بازی میکرد با توپولسکیای که پیام دهکردی بازی میکرد، متفاوت بود.
کیخایی : این ویژگی یک نمایشنامه خوب است که دو بازیگر کاربلد میتوانند جوری نقشها را بازی کنند که هر دو پذیرفتنی و دیدنی باشد.
یعقوبی : این امکانی است که سینما از آن محروم است. چقدر خوب میشد تئاتر ما به جایی میرسید که اگر مثلا صد روز اجرا داشتیم دستکم سه بازیگر برای هر نقش آماده شوند. اینکه شما چند بازیگر خوب برای هر نقش داشته باشید هم تئاتر را دیدنیتر و جذابتر میکند، هم اجرای تئاتر را برای بازیگران آن کار ممکنتر. چون بازیگران میتوانند با خیال راحت بازی در تئاتر را بپذیرند. دیگر نگران نخواهند بود مسوولیت بازی در تئاتر مانع دعوت از آنان برای بازی در فیلم شود.
کیخایی : در «شام با دوستان» میخواستم این کار را انجام دهم که بازیگران نقشها را یک شب در میان بازی کنند. که بهخاطر محدودیت زمان امکانپذیر نشد. احساس میکردم این چهار بازیگر این ویژگی را دارند که بتوانند نقش مقابلشان را بازی کنند. اگر این کار اتفاق میافتاد، جالب بود.
یعقوبی : ما از روز اول به پیام دهکردی گفتیم تو برای نقش کاتوریان خیلی خوب هستی اما دقیقا میخواهیم این کار را نکنی. میخواهیم در نقشی بازی کنی که تا به حال نبودی و درواقع ریسکپذیری خودمان را هم بالا بردیم، پیام هم اهل ریسک است. میخواهم این بحث را به بحث دیگری پیوند بزنم. اینکه میگویم چقدر خوب بود چند بازیگر برای یک نقش داشتیم، یک رفتار تجربی با تئاتر و فوقالعاده آموزنده است.
پیام دهکردی بلافاصله بعد از تئاتر سهگانه اورنگ به گروه شما اضافه شد که در آن اجرا هم نقش خیلی سختی را داشت که خیلی با توپولسکی نقش متفاوت است. بهنظرم یک بخشی از آن مربوط به خودش و یک بخش مربوط به هدایت گروه و کارگردانی است. چه پروسهای اتفاق میافتد که یک بازیگر میتواند در عرض یک ماه دو نقش کاملا متفاوت را بازی کند؟
یعقوبی : یادم است وقتی سهگانه اورنگ محمد حاتمی را دیدم - و چه خوب که دیدم - به پیام دهکردی گفتم دقیقا این کارها را نباید در «مرد بالشی» انجام دهی. چون تماشاگر از تو این نوع بازی را دیده، اگر سال قبل این نمایش را بازی کرده بودی شاید این حساسیت را نداشتم. اما تماشاگر هفته قبل در ایرانشهر از تو یک بازی را دیده که فوقالعاده انرژیک هستی و الان میخواهم این نوع بازی نکنی و آن انرژی فراوانی که در سهگانه داری در این کار حذف شود.
کیخایی : پیام دهکردی بسیار بازیگر منعطفی است. هر چه میگفتیم حتی اگر خلاف گفته روز قبلمان بود، انجامش میداد. تا 10 روز قبل از اجرا من هنوز راضی نبودم. مدام به آقای یعقوبی میگفتم نباید پیام دهکردی اینجا جدی باشد و داد بزند. یک روز از او خواستیم هیچ کاری نکند. پیام نگران بود که اگر هیچ کاری نکند دیگر بازیگری نیست. گفتیم فقط امروز هیچ کاری نکن. کارهایی که تا به حال انجام دادهای در تو تهنشین شده و خیلی ظریف دیده خواهد شد.
یعقوبی : روزهای اول تمرین من به شوخی به پیام گفتم ما میخواهیم در این کار پیام دهکردیزدایی کنیم. میخواهیم تماشاگر پیام دهکردی تازهای ببیند. او خودش را به ما سپرد. واضح است که او این نقش را بازی کرده پس مدیون خودش است، مدیون توانایی خودش و پیام دهکردیبودنش، و مدیون انعطاف، ریسکپذیری و اعتمادی که به ما کرد.
کیخایی : دقیقا و چون بازیگر منعطفی است و همه نقشهای مختلف را با هزاران حس بازی کرده است اینکه به قول آقای یعقوبی بپذیرد پیامزدایی شود و آن کارها را انجام ندهد تندادن به کار سختی بود، به همین دلیل در این کار میدرخشد.
یعقوبی : روزهای اول نگران بود. نگرانیاش روزی رفع شد که اولین بازیاش را برای تماشاگران انجام داد و تماشاگران چنان تشویقش کردند که مطمئن شد پیام دیگری رو کرده است.
احمد مهرانفر یک مقدار خاصیت تیپگرفتن و کمدیبودن را دارد. در «مرد بالشی» هم در جاهایی مانند کشتن برادرش را خیلی خوب بازی کرده و شنیدهام خیلی از کسانی که برای تماشا آمدهاند، این صحنه را نگاه نمیکنند. اما صحنهای که برادرش را کشته و به صحنه برمیگردد، بهنظر بازی از دستش در رفته است.
یعقوبی : بهنظرم حضور احمد مهرانفر بیش از بازیگران دیگر ریسکپذیری ما را نشان میدهد. از او دعوت برای بازی در نقشی کردیم که گمان نمیکنیم پیش از این بازی کرده باشد. به هر حال احمد دیر به گروه ما پیوست و شبی که شما بازیاش را دیدید شبهای اول اجرا بود. ما تغییر هر روزه او را میبینیم. روزهای اول اجرا انگار کمی اعتمادبهنفسش را از دست داده بود. شاید چون یکسری نقدهای منفی دربارهاش نوشته شده بود ولی او تلاش کرد و الان نقدها مثبت شده است.
همیشه خانم کیخایی بازی کرده و شما کارگردان بودید. در این اجرا هر دو کارگردان هستید. کار کارگردانی یک مقدار ریزهکاری دارد. در این مورد توضیح بفرمایید که چطور این اجرای خوب را روی صحنه آوردید؟
یعقوبی : چندینبار از آیدا خواسته بودم که با هم کارگردانی کنیم. معتقدم اگر یک بازیگر بخواهد کارگردانی کند به شرطی که روحیه و دید کارگردانی داشته باشد، بهمراتب بهتر از کارگردانی است که کمتر تجربه بازیگری دارد. چون جزییاتی را میبیند و رعایت میکند که کارگردان ممکن است رعایت نکند. به همین دلیل اعتراف میکنم نقش آیدا در «مرد بالشی» خیلی برجسته است.
اجرای دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» در یک پروسه عجیبوغریبی روی صحنه رفت. اولینبار خانم کیخایی گفت که قصد دارد «مرد بالشی» را به صحنه ببرد. حتی به جشنواره هم ارایه شد و در بازخوانی هم پذیرفته شد. اما از آن انصراف دادید و به اینجا رسید که شما «شام با دوستان» را کارگردانی کردید و آقای یعقوبی و شما بهطور مشترک «مرد بالشی» را.
کیخایی: «مرد بالشی» و «شام با دوستان» برنامهای بود که من از تیرماه پارسال در فکر اجرایش بودم. هر کسی هم در آن زمان درباره کارهای آیندهام میپرسید؛ میگفتم برنامهام بازی در نمایش «برهان» و کارگردانی یکی از دو نمایش «مرد بالشی» و «شام با دوستان» است. قصد هم داشتم اول «مرد بالشی» را به صحنه ببرم. به همین دلیل در جشنواره با این متن شرکت کردم و متن تصویب شد. اما بازیگران هیچ میلی به حضور در جشنواره نداشتند و باتوجه به سنگینی و فشردگی نقشم در «برهان» و چون اجرای «مرد بالشی» در جشنواره هیچ تضمینی برای اجرای عمومی نبود، از اجرا در جشنواره انصراف دادم و رفتیم دنبال سالن برای اجرای عمومی. مسوولان سالن حافظ با اجرای آن موافقت کردند اما شرطشان آن بود که همراه نمایشی دیگر برای اجرا برود. چون متن اصلی «مرد بالشی» حدود سه ساعت بود و من نمیخواستم آن را کوتاه کنم، حتی تصمیم داشتم با آنتراکت اجرایش کنم، فکر کردم بهتر است نمایشی دیگر و حداکثر 90دقیقهای برای حافظ آماده کنم. به همین دلیل «شام با دوستان» را برای اجرا در حافظ پیشنهاد کردم. آقای یعقوبی هم از اول گفته بود که «شام با دوستان» را کارگردانی نخواهد کرد چون شبیه خشکسالی و دروغ، 33درصد نیل سایمون و ماه در آب است. ولی من میخواستم اولین اجرای «شام با دوستان» در ایران بهنام گروه ما ثبت شود. قرار بود «شام با دوستان» را فروردینماه در حافظ اجرا کنیم ولی بعد فهمیدیم که متاسفانه مسوولان حافظ به خیلیها قول اجرای تئاتر در فروردینماه را دادهاند. خوشبختانه آقای یعقوبی یک وقت اجرا در تماشاخانه ایرانشهر داشت و تصمیم داشتیم «مرد بالشی» را در آن سالن بهتنهایی اجرا کنیم. به مسوولان سالن ایرانشهر پیشنهاد اجرای «شام با دوستان» را همزمان با «مرد بالشی» دادیم که پذیرفته شد.
اجرای دو نمایش بهطور همزمان با توجه به ساختار بسیار پیچیده هر کدام مشکل نیست؟
کیخایی : درواقع ما چارهای دیگر نداشتیم جز اجرا در ایرانشهر همزمان با مرد بالشی. همانطور که گفتم «شام با دوستان» قرار بود در فروردینماه در سالن حافظ به صحنه برود. به این ترتیب با هم تداخلی نداشتند. اما بدقولی مدیران تالار حافظ ناگزیرمان کرد به اجرای همزمان در ایرانشهر. آقای یعقوبی جزو مخالفان سرسخت دو اجرای همزمان در یک سالن است ولی گروه ما یک کار آماده اجرا داشت و چارهای نبود جز دو اجرای همزمان در یک سالن.
مرد بالشی متنی بهشدت خشن و تا حدودی مردانه است. یک نمایش روانشناسانه بسیار خشن که جاهایی هم آزاردهنده بود. با توجه به جنس بازیای که همیشه از شما روی صحنه دیدهام، بهنظرم چالش بزرگی را با این متن داشتید؟
کیخایی : من میتوانم همانقدر از فضای کیشلوفسکی لذت ببرم که از سینمای تارانتینو. این به ذهن دوگانهام برمیگردد. وقتی «مرد بالشی» را میخواندم از کار خیلی خوشم آمد و بیدرنگ به کارگردانیاش فکر کردم. این نمایشنامه هشتکاراکتر داشت. تصمیم گرفتم این کاراکترها را به چهار بازیگر تبدیل کنم و بازیگرهای دیگر را بهصورت انیمیشن یا عروسک نشان دهم. بعد طی تمرین با آقای یعقوبی به تصویرسازی رسیدیم.
یعنی بخشی از زمان کار را توسط تصویرسازی کم کردید؟
کیخایی : خیر. این دو داستان را خیلی کم کوتاه کردیم. قبل از پیوستن آقای یعقوبی به کار من مقداری نمایشنامه را کوتاه کرده بودم ولی باز هم اجرایش حدود دو ساعتونیم طول میکشید، ولی الان نمایش ما دوساعته شده. آقای یعقوبی به هر حال نویسنده است با تخصصی که دارد متن را کوتاه کرد.
وقتی نمایش را میدیدیم بهنظرم آمد که آقای یعقوبی این متن را نوشتهاند. خیلی به سبک شما نزدیک بود.
یعقوبی : من این کار را بازنویسی نکردم، بیشتر حذف و ویرایش کردم. جملههایی هم اضافه کردم ولی خیلی کم. وقتی قرار شد «مرد بالشی» را کارگردانی کنم، اولین شرطم این بود که آنتراکت و اجرای سهساعته نداشته باشیم. تا وقتی فقط آیدا کارگردان بود؛ گرچه از طولانیبودن کار ناراضی بودم، ولی نظر نمیدادم چون کارگردان او بود و از اجرای طولانی با آنتراکت واهمه نداشت ولی بهنظر من اجرای سهساعته کشنده است. البته همیشه برایم مهم است که حذف لطمهای به متن نزند.
شاید علت اینکه بهنظر بازنویسیشده میآید این باشد که شما امضای خودتان را در هر کاری دارید. حتی در «برهان» هم این شما بودید که متن دیگری براساس متن اصلی نوشته بودید.
یعقوبی : پایان «برهان» را عوض کردم چون از پایان آن خوشم نمیآمد، اما «مرد بالشی» به بازنویسی نیاز نداشت. وقتی متنی را به دست میگیرم؛ دلم میخواهد امانتدار متن باشم. میل به تخریب نمایشنامه متاسفانه نگرشی رایج در تئاتر ماست. وقتی گفتوگوهای بعضی کارگردانان را میخوانم که با افتخار از تخریب فلان نمایشنامه حرف میزنند با خود میگویم پس چرا آن نمایش را انتخاب کرده؟ یعنی چه که یک نمایش انتخاب و بعد تخریب شود؟ به گمانم کارگردان کاری را برای اجرا انتخاب میکند که از خواندنش لذت برده و میخواهد مردم را هم در لذت خود شریک کند. درواقع همانطور که بازیگر دیالوگ را میگوید و کاری نمیکند که شما فکر کنید دیالوگ تخریبشده و بهاصطلاح دیالوگها را از آن خودش میکند، کارگردان هم هنرش این است که بدون تخریب متن بتواند نمایشنامه را از آن خودش کند.
کیخایی : در «شام با دوستان» هم این نکته را خواهید دید.
یعقوبی : البته «شام با دوستان» بازنویسی شد.
کیخایی : ما همیشه متنهایی را انتخاب میکنیم که به روحیه خودمان هم نزدیک باشد و نیازی به تخریب نداشته باشد. اولینبار که «مرد بالشی» را خواندم؛ به محمد گفتم متنی بینظیر خواندهام که دیالوگهایش شبیه دیالوگهای نمایشهای توست، اما در یک دنیای دیگر.
مرد بالشی را میتوان جزو نمایشنامههایی دانست که تئاتر ما کمتر به سمتش میرود؛ یعنی ژانر وحشت و خشونت. در یکی، دو سال اخیر کارهایی اجرا شده که این تم را داشته و همیشه در اجرا مثلا خون روی صحنه پاشیده شده و تقریبا تماشاگر آزار دیده است. در «مرد بالشی» این خشونت در صحنه فاش نمیشود؛ اما ذهن را اذیت میکند.
یعقوبی : درواقع چشم تماشاگر آزار نمیبیند بلکه ذهنش درگیر میشود.
این موضوع مهمی است که این نمایش به نوعی اجرا شده که با کمترین کشت و کشتار ذهن را درگیر و آزار میدهد.
یعقوبی : «مک دونا» اتفاقا میخواهد خون و خشونت عریان را نشان دهد دقیقا شبیه تارانتینو که مثلا پاشیدن خون را به نمایش میگذارد و من هم همیشه از دیدن این صحنهها بدم میآید. این چه جنونی است که باید پخششدن مقر کسی در فیلم نمایش داده شود.
کیخایی : البته خشونت «مک دونا» به اندازه تارانتینو نیست.
یعقوبی : ولی در فیلم «در بروژ» صحنه کشتن در کلیسا نفرتانگیز است. تعداد این تصویرها در آخرین فیلمش«هفت بیمار روانی» بیشتر است. شکی نیست که مکدونا به نشان دادن این صحنهها علاقه دارد اما خوشبختانه تئاتر به اندازه سینما این اجازه را نمیدهد که خشونت عریان را نشان دهیم. من عمیقا به این گفته که اولینبار از «آنتونی مینگلا» کارگردان فیلم «بیمار انگلیسی» خواندم اعتقاد دارم که میگفت ترجیح میدهد زشتی را به زیبایی نشان دهد. این تعبیر درستی است و به سلیقه و زیباییشناسی من نزدیک است، به ماهیت تئاتر هم نزدیک است. تماشاگر در تئاتر بیش از سینما آگاه است که تماشاگر است و چیزی که میبیند بازی است، بازسازی است. در سینما ممکن است ما فریب بخوریم چون در سینما بیش از تئاتر توهم واقعیت هست. با اینهمه اگر من فیلم «مرد بالشی» را هم ساخته بودم میلی به نشاندادن خشونت عریان نداشتم. بحث بر سر دو نوع پرداختن به خشونت است. یکی مثل تارانتینو و مکدونا خشونت را در فیلم نشان میدهد، یکی مثل فونتریه در «داگویل» نشان نمیدهد. «داگ ویل» هم درباره خشونت است، در پایان «داگویل» همه مردم شهر کشته میشوند ولی شما خشونتی از جنس «جانگو» یا «حرامزادههای لعنتی» نمیبینید. من خوشحالم که تئاتر مانند سینما نمیتواند خشونت عریان را تا آن حد نشان دهد.
با اینحال تئاتر «مرد بالشی» ذهن را آزار میدهد.
یعقوبی : در مدیوم تئاتر این بهنوعی ارزش آن است.
کیخایی : مکدونا این متنش را طوری نوشته که میشود هم خشونت را نشان داد و هم نشان نداد. تا تماشاگر میخواهد تحتتاثیر قرار بگیرد، کاری میکند که بخندد. انگار تماشاگر را دست میاندازد. ولی اگر نمایشنامه دیگرش«ستوان آینیشمور» اجرا شود چارهای نیست جز نشاندادن خشونت. اما «مرد بالشی» این ویژگی را دارد که نوعی خشونت فانتزی در ذاتش دارد.
یعقوبی : من میگویم وجود یک استثنا را نمیتوانیم به کل کارهای کسی تعمیم بدهیم. در همین متن اگر میخواستیم داستان (عیسای کوچک) یا نویسنده و برادر نویسنده را آنطور که مکدونا نوشته اجرا کنیم سادهترین کار این بود که از یک بچه آزاردیده عکس میگرفتیم. گمان میکنم «مک دونا» خیلی هم خوشحال میشد. نشان دادن عکس بچهای که شکنجه شده با نشان دادن نقاشی کودکی که شکنجه شده تاثیر متفاوتی دارد. فکر میکنم نشاندادن خشونت و سربریدنها و تصویرهای چندشآوری که تارانتینو در «حرامزادههای لعنتی» نشان میدهد اساسا نه هنرمندانه است و نه درست است. برخی منتقدان لقبهایی هم به این نوع فیلمسازان میدهند. مثلا به یکیشان میگویند شاعر خشونت. این فیلمسازها هم در حرفهایشان میگویند خشونت را نشان میدهیم که آن را تقبیح کنند. باورم نمیشود حرفشان صادقانه باشد. این توجیه است. به گمان من خشونت را نشان میدهند چون بیشتر تماشاگر را میترساند و در نتیجه بیشتر میفروشد. شعار جاافتاده سینمای تجاری آمریکا این است: فیلم خوب فیلمی است که یا بترساند، یا بگریاند.
کیخایی : منظور من این بود که در «مرد بالشی» به کارگردان اجازه داده میشود که خشونت نشان ندهد. اما در کار «ستوان» یا «غرب غمزده» نمیتوان این خشونت را نشان نداد. آن کارها امکان فانتزیشدن را کمتر دارند. در نمایشنامه «ستوان» از صحنه چهارم بهبعد کار طوری میشود که من هم با خود میگویم اصلا چرا باید این کار اجرا شود. ولی «مرد بالشی» درواقع این امکان را به شما میدهد یعنی داستانها را هم میتوانید فانتزی کار کنید و هم خشونت را نشان دهید.
در آغاز نمایش این تصور بهوجود میآید که دو مامور امنیتی هستند که دارند یک نویسنده را بهخاطر داستانهایش بازجویی میکنند. اما در نقطه پایان کار متوجه میشویم که اتفاقا این دو نفر دو پلیس وظیفهشناسی هستند که در گذشته و کودکی ضربه خوردهاند.
یعقوبی : این در متن اصلی هم بود. یعنی اول که شما متن را میخوانید گمان میکنید که موضوع سیاسی است. در اصل کار هست. من چیزی به آن اضافه نکردهام. این مکدونا است که میخواهد شما را بازی دهد که گمان کنید با یک تئاتر سیاسی مواجه هستید. رندانه شما را دست میاندازد.
گفتید میخواستید بخشی را عروسکی اجرا کنید. اما تصویرسازیها ایده بهتری بود.
کیخایی : میخواستیم داستانها را عادی اجرا نکنیم یعنی برای اجرای قصهها بازیگر نداشته باشیم که نقش پدر، مادر و بچه را بازی کنند. میخواستیم فضای خشن را فانتزی کنیم.
یعقوبی : پیش از اینکه طرح اجرایی را بنویسیم هر چه اجرا و عکس از این نمایش در اینترنت بود به دقت دیدیم که مانند دیگران کار نکنیم. چون دلمان نمیخواست وقتی کار اجرا میشود ما را منتسب به فلان اجرای خارجی بدانند و بگویند کار کپی شده است. در همه اقتباسهایی که از «مرد بالشی» شده، اجرایی نمیبینید که مانند کار ما تصویرسازی کرده باشند. میخواستیم کارمان منحصربهفرد باشد. به همین دلیل به طراحی و نقاشی رسیدیم و تا جایی که میدانم خیلی از تماشاگران مانند شما این دو صحنه را پسندیدهاند.
تصویرسازیها از ذهن یک کودک برآمده بود. مثل خود کاتوریان که انگار از 12سالگیاش بزرگتر نشده بود. چیزی که در ذهن او دیده میشود، انگار در همانجا متوقف شده است مثل برادرش.
کیخایی : ما به آیلین کیخایی گفتیم که یکسری تصویر نهچندان حرفهای میخواهیم. کار حرفهای میخواهیم اما نمیخواهیم نقاشی حرفهای باشد. او هم از حرفهای ما این را برداشت کرد و آن نقاشیها را کشیده بود.
یعقوبی : این کودکی که در شخصیت کاتوریان میگویید در همه شخصیتها هست. چهار شخصیت «مرد بالشی» دو ویژگی مشترک دارند. هرچهار نفر قربانی خشونت هستند و هر چهار نفر کودکوار و گرفتار کودکیشان هستند. البته شاید توپولسکی کمتر از سهتای دیگر.
گریه آخر نشان میدهد که او هم بچه است.
یعقوبی : که این در توضیح صحنه نمایشنامه نیست، نگاه ما به این شخصیت است و این کودکوارگی بهنظرم بهدرستی در تصویرسازیهای آیلین آمد.
خانم کیخایی شما خودتان بازیگر هم هستید و کارهای کارگردانی شما را هم دیدهام. بهنظرم انتخاب بازیگر برای کسی که خودش بازیگر است به نوعی چالش است. در نمایش «شام با دوستان» این چالش بیشتر هم مشخص است.
کیخایی : بهنظر من «شام با دوستان» متن بازیگر است یعنی بازیگر میتواند بهراحتی بازی خوبی داشته باشد. بهنظرم اصولا وقتی کارگردانی بازیگرش را مناسب نقش انتخاب کند، قدمهای زیادی به جلو برداشته است. وقتی کار را خواندم احساس کردم بهناز جعفری، امیر دلاوری و خانم کریمی خیلی مناسب این نقشها هستند. این سه نفر اولین کسانی بودند که با آنها تماس گرفتم.
اما با توجه به اینکه نیکی کریمی اصلا تجربه صحنه نداشت نوعی ریسک نبود؟
کیخایی : کمی تردید داشتم اما تصمیم گرفتم ریسک کنم. چون بههرحال کارگردان باید در جاهایی ریسک کند. در نهایت با ایشان تماس گرفتم و متن را برایشان فرستادم. به همین سادگی اتفاق افتاد و وقتی ایشان سر تمرین آمدند دیدم که چقدر تلاش میکنند و زمان میگذارند. برای نقش تام هم خیلی فکر کردم که چه کسی میتواند باشد و با احمد ساعتچیان تماس گرفتم. قبل از این هیچوقت تجربه کار با ایشان را نداشتم. خوشبختانه احساس میکنم در «شام با دوستان» همه سر جایشان هستند.
این را درمورد «مرد بالشی» هم میشود گفت. مثلا من فکر میکنم هیچکس جز پیام دهکردی نمیتوانست توپولسکی را بازی کند.
کیخایی : از ابتدا قرار بود پیام دهکردی بازی کند. آن زمان وقت نداشت. با حسن معجونی برای توپولسکی صحبت کردیم. اما چون آقای معجونی نمیتوانست در زمان اجرای ما باشد و در زمان اجرا پیام دهکردی زمانش آزاد بود، جایگزین حسن معجونی شد. وقتی کار را خواندم نوید محمدزاده را با شناختی که از بازی او داشتم برای اریل انتخاب کردم اما وقتی کار شروع شد نوید به من گفت میخواهم نقش مایکل را بازی کنم؛ نقشی که الان علی سرابی بازی میکند. قبل از پیوستن محمد یعقوبی به کار حسن معجونی در نقش توپولسکی، علی سرابی در نقش کاتوریان، داریوش موفق در نقش اریل و نوید محمدزاده در نقش مایکل بازی میکردند. بعد نقشها جابهجا شد و داریوش در نقش کاتوریان، پیام دهکردی توپولسکی، علی سرابی مایکل و نوید محمدزاده «اریل» شد. تا جایی تمرین کردیم ولی داریوش موفق پایش آسیب دید و دیگر نتوانست با ما باشد. ما دیگر نقشها را جابهجا نکردیم. بازیگرها با نقش خودشان عجین شده بودند. فقط به جای داریوش موفق از احمد مهرانفر دعوت کردیم.
یعقوبی : اعتقاد دارم بازیگران باتجربه میتواننددرصد زیادی از نقشها را از آن خود کنند. به همین دلیل همانقدر که پیام دهکردی در نقش توپولسکی خیلی خوب است اگر حسن معجونی هم بازی کرده بود، این توان را داشت کاری کند که شما بگویید به جز او کسی دیگر نمیتوانست این نقش را بازی کند.
حتما توپولسکیای که آقای معجونی بازی میکرد با توپولسکیای که پیام دهکردی بازی میکرد، متفاوت بود.
کیخایی : این ویژگی یک نمایشنامه خوب است که دو بازیگر کاربلد میتوانند جوری نقشها را بازی کنند که هر دو پذیرفتنی و دیدنی باشد.
یعقوبی : این امکانی است که سینما از آن محروم است. چقدر خوب میشد تئاتر ما به جایی میرسید که اگر مثلا صد روز اجرا داشتیم دستکم سه بازیگر برای هر نقش آماده شوند. اینکه شما چند بازیگر خوب برای هر نقش داشته باشید هم تئاتر را دیدنیتر و جذابتر میکند، هم اجرای تئاتر را برای بازیگران آن کار ممکنتر. چون بازیگران میتوانند با خیال راحت بازی در تئاتر را بپذیرند. دیگر نگران نخواهند بود مسوولیت بازی در تئاتر مانع دعوت از آنان برای بازی در فیلم شود.
کیخایی : در «شام با دوستان» میخواستم این کار را انجام دهم که بازیگران نقشها را یک شب در میان بازی کنند. که بهخاطر محدودیت زمان امکانپذیر نشد. احساس میکردم این چهار بازیگر این ویژگی را دارند که بتوانند نقش مقابلشان را بازی کنند. اگر این کار اتفاق میافتاد، جالب بود.
یعقوبی : ما از روز اول به پیام دهکردی گفتیم تو برای نقش کاتوریان خیلی خوب هستی اما دقیقا میخواهیم این کار را نکنی. میخواهیم در نقشی بازی کنی که تا به حال نبودی و درواقع ریسکپذیری خودمان را هم بالا بردیم، پیام هم اهل ریسک است. میخواهم این بحث را به بحث دیگری پیوند بزنم. اینکه میگویم چقدر خوب بود چند بازیگر برای یک نقش داشتیم، یک رفتار تجربی با تئاتر و فوقالعاده آموزنده است.
پیام دهکردی بلافاصله بعد از تئاتر سهگانه اورنگ به گروه شما اضافه شد که در آن اجرا هم نقش خیلی سختی را داشت که خیلی با توپولسکی نقش متفاوت است. بهنظرم یک بخشی از آن مربوط به خودش و یک بخش مربوط به هدایت گروه و کارگردانی است. چه پروسهای اتفاق میافتد که یک بازیگر میتواند در عرض یک ماه دو نقش کاملا متفاوت را بازی کند؟
یعقوبی : یادم است وقتی سهگانه اورنگ محمد حاتمی را دیدم - و چه خوب که دیدم - به پیام دهکردی گفتم دقیقا این کارها را نباید در «مرد بالشی» انجام دهی. چون تماشاگر از تو این نوع بازی را دیده، اگر سال قبل این نمایش را بازی کرده بودی شاید این حساسیت را نداشتم. اما تماشاگر هفته قبل در ایرانشهر از تو یک بازی را دیده که فوقالعاده انرژیک هستی و الان میخواهم این نوع بازی نکنی و آن انرژی فراوانی که در سهگانه داری در این کار حذف شود.
کیخایی : پیام دهکردی بسیار بازیگر منعطفی است. هر چه میگفتیم حتی اگر خلاف گفته روز قبلمان بود، انجامش میداد. تا 10 روز قبل از اجرا من هنوز راضی نبودم. مدام به آقای یعقوبی میگفتم نباید پیام دهکردی اینجا جدی باشد و داد بزند. یک روز از او خواستیم هیچ کاری نکند. پیام نگران بود که اگر هیچ کاری نکند دیگر بازیگری نیست. گفتیم فقط امروز هیچ کاری نکن. کارهایی که تا به حال انجام دادهای در تو تهنشین شده و خیلی ظریف دیده خواهد شد.
یعقوبی : روزهای اول تمرین من به شوخی به پیام گفتم ما میخواهیم در این کار پیام دهکردیزدایی کنیم. میخواهیم تماشاگر پیام دهکردی تازهای ببیند. او خودش را به ما سپرد. واضح است که او این نقش را بازی کرده پس مدیون خودش است، مدیون توانایی خودش و پیام دهکردیبودنش، و مدیون انعطاف، ریسکپذیری و اعتمادی که به ما کرد.
کیخایی : دقیقا و چون بازیگر منعطفی است و همه نقشهای مختلف را با هزاران حس بازی کرده است اینکه به قول آقای یعقوبی بپذیرد پیامزدایی شود و آن کارها را انجام ندهد تندادن به کار سختی بود، به همین دلیل در این کار میدرخشد.
یعقوبی : روزهای اول نگران بود. نگرانیاش روزی رفع شد که اولین بازیاش را برای تماشاگران انجام داد و تماشاگران چنان تشویقش کردند که مطمئن شد پیام دیگری رو کرده است.
احمد مهرانفر یک مقدار خاصیت تیپگرفتن و کمدیبودن را دارد. در «مرد بالشی» هم در جاهایی مانند کشتن برادرش را خیلی خوب بازی کرده و شنیدهام خیلی از کسانی که برای تماشا آمدهاند، این صحنه را نگاه نمیکنند. اما صحنهای که برادرش را کشته و به صحنه برمیگردد، بهنظر بازی از دستش در رفته است.
یعقوبی : بهنظرم حضور احمد مهرانفر بیش از بازیگران دیگر ریسکپذیری ما را نشان میدهد. از او دعوت برای بازی در نقشی کردیم که گمان نمیکنیم پیش از این بازی کرده باشد. به هر حال احمد دیر به گروه ما پیوست و شبی که شما بازیاش را دیدید شبهای اول اجرا بود. ما تغییر هر روزه او را میبینیم. روزهای اول اجرا انگار کمی اعتمادبهنفسش را از دست داده بود. شاید چون یکسری نقدهای منفی دربارهاش نوشته شده بود ولی او تلاش کرد و الان نقدها مثبت شده است.
همیشه خانم کیخایی بازی کرده و شما کارگردان بودید. در این اجرا هر دو کارگردان هستید. کار کارگردانی یک مقدار ریزهکاری دارد. در این مورد توضیح بفرمایید که چطور این اجرای خوب را روی صحنه آوردید؟
یعقوبی : چندینبار از آیدا خواسته بودم که با هم کارگردانی کنیم. معتقدم اگر یک بازیگر بخواهد کارگردانی کند به شرطی که روحیه و دید کارگردانی داشته باشد، بهمراتب بهتر از کارگردانی است که کمتر تجربه بازیگری دارد. چون جزییاتی را میبیند و رعایت میکند که کارگردان ممکن است رعایت نکند. به همین دلیل اعتراف میکنم نقش آیدا در «مرد بالشی» خیلی برجسته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.