اعتمادی شکل نگرفته است که از بین برود
سعید مُعیدفر- جامعهشناس
بسیاری از نهادها و سازمانها فقط اسم «نهاد» یا «سازمان» را بر خود دارند؛ چون فرد را نتوانستهاند با منافع سازمانی پیوند دهند. برای چنین کاری احتیاج به صنف و تجمعات گروهی کارکنان وجود دارد. بدیهی است که فرد هنگام ورود به عرصههای دیگری غیر از خانواده، مانند اداره یا آموزشوپرورش و سازمانهای «اسمی» تمام توجهش به این است که منافع خانوادگی خود را دنبال کند. چون مهمترین و برجستهترین نهاد اجتماعی خانواده است و افراد باید برای آن فداکاری کنند. طبیعی است که آن افراد تمام امکانات و فرصتها و موقعیتهای آن سازمان یا جامعه را میخواهند به خانواده و به خودشان اختصاص دهند. بنابراین میبینیم وقتی که تنها بر اهمیت خانواده تأکید میشود و از سوی دیگر بقیه نهادهای اجتماعی و گروهی و حزبی و صنفی نفی میشوند و نادیده گرفته میشوند، باعث میشود که این فرد تمام وجودش، منافع خودش و خانوادهاش باشد. طبیعی است که او هرچه میتواند تلاش کند تا این منافع را در خانواده انباشته کند و طبیعی است که در این حالت فسادها گسترده میشود.
بهاینترتیب ما نباید چنین جامعهای را سرزنش کنیم، چون بهعبارتی خود خواستهایم که فرد فقط در خانواده عضویت داشته باشد و فقط خانواده مهم باشد و روی آن تأکید کنیم. اکنون میبینیم که تأکید قوانین کشور بر خانواده است. در حوزههای فرهنگی و تربیتی و جامعهپذیری فقط تأکید بر خانواده است. این از یک جهت خوب است، اما یک تالی فاسد هم دارد و تالی فاسدش این است که همه تلاش میکنند که هرچه هست، وارد خانواده کنند. بعد اتفاقات و فسادهایی که در اخبار میشنویم، اتفاق میافتد. بنابراین بحث بر سر اعتماد نیست. امروز در عرصههایی اعتماد را داریم. اعتماد در خانواده بالاست. اندازهگیریهای ما نشان میدهد که اعتماد افراد بهشدت به خانواده و کسانی که رابطه سببی و نسبی با آنها دارند، بالاست. در مقابل، اعتماد افراد به عرصههای دیگر ضعیف و پایین است و این در واقع به زمینه اصلی برای یک فساد گسترده در چنین جامعهای تبدیل میشود.
اعتماد در جایی شکل میگیرد که همپیوندی وجود داشته باشد. من اگر از کسی شناختی پیدا کنم و شناخت متقابلی ایجاد شود و بهتدریج پیوندی مثل پیوند دوستی شکل بگیرد، زمینه اعتماد من افزایش پیدا میکند. ولی وقتی که من چنین فرصتی را برای تعامل با دیگران نداشته باشم، طبیعی است که آنها برای من بیگانه خواهند بود و به همین دلیل نمیتوانم به آنها اعتماد کنم. پیش از اعتماد، مسئله تعامل، شناخت متقابل و ارتباط اهمیت دارد. اگر اینها وجود نداشته باشد، مسلما اعتماد نمیتواند جریان پیدا کند. بنابراین میگوییم در عرصه عمومی اعتماد پایین است، چون نتوانستهایم عرصه عمومی را محل تعاملات، ارتباطات، مشارکت و بهعبارتی همپیوندی میان آدمها قرار دهیم. ما هر روز به جای آنکه عرصههای عمومی را برای ارتباط آدمها، دوستی و ایجاد فرصتهای همکاری گسترش دهیم، خیابانها را گسترش میدهیم. برعکس، عرصههای بیگانهکننده و عرصههای شکافافکنانه میان افراد را توسعه میدهیم و طبیعی است که اصلا امکان شکلگیری اعتماد وجود ندارد که بگوییم بیاعتمادی وجود دارد. به اعتقاد من، مسئله این نیست که ما اعتماد به همدیگر را از دست دادهایم، بیشتر باید بگوییم ما
اصلا ارتباط و آشنایی نداشتهایم که اعتماد به وجود آمده و بعد در اثر مسائلی از بین رفته باشد. بنابراین من اعتماد را فرع بر وقوع جامعه، تعامل، اشتراک و همکاری میبینم. این اگرچه یک رابطه دوطرفه است، بهنظرم از ارتباط، تعامل، همکاری و مشارکت آغاز میشود.
بسیاری از نهادها و سازمانها فقط اسم «نهاد» یا «سازمان» را بر خود دارند؛ چون فرد را نتوانستهاند با منافع سازمانی پیوند دهند. برای چنین کاری احتیاج به صنف و تجمعات گروهی کارکنان وجود دارد. بدیهی است که فرد هنگام ورود به عرصههای دیگری غیر از خانواده، مانند اداره یا آموزشوپرورش و سازمانهای «اسمی» تمام توجهش به این است که منافع خانوادگی خود را دنبال کند. چون مهمترین و برجستهترین نهاد اجتماعی خانواده است و افراد باید برای آن فداکاری کنند. طبیعی است که آن افراد تمام امکانات و فرصتها و موقعیتهای آن سازمان یا جامعه را میخواهند به خانواده و به خودشان اختصاص دهند. بنابراین میبینیم وقتی که تنها بر اهمیت خانواده تأکید میشود و از سوی دیگر بقیه نهادهای اجتماعی و گروهی و حزبی و صنفی نفی میشوند و نادیده گرفته میشوند، باعث میشود که این فرد تمام وجودش، منافع خودش و خانوادهاش باشد. طبیعی است که او هرچه میتواند تلاش کند تا این منافع را در خانواده انباشته کند و طبیعی است که در این حالت فسادها گسترده میشود.
بهاینترتیب ما نباید چنین جامعهای را سرزنش کنیم، چون بهعبارتی خود خواستهایم که فرد فقط در خانواده عضویت داشته باشد و فقط خانواده مهم باشد و روی آن تأکید کنیم. اکنون میبینیم که تأکید قوانین کشور بر خانواده است. در حوزههای فرهنگی و تربیتی و جامعهپذیری فقط تأکید بر خانواده است. این از یک جهت خوب است، اما یک تالی فاسد هم دارد و تالی فاسدش این است که همه تلاش میکنند که هرچه هست، وارد خانواده کنند. بعد اتفاقات و فسادهایی که در اخبار میشنویم، اتفاق میافتد. بنابراین بحث بر سر اعتماد نیست. امروز در عرصههایی اعتماد را داریم. اعتماد در خانواده بالاست. اندازهگیریهای ما نشان میدهد که اعتماد افراد بهشدت به خانواده و کسانی که رابطه سببی و نسبی با آنها دارند، بالاست. در مقابل، اعتماد افراد به عرصههای دیگر ضعیف و پایین است و این در واقع به زمینه اصلی برای یک فساد گسترده در چنین جامعهای تبدیل میشود.
اعتماد در جایی شکل میگیرد که همپیوندی وجود داشته باشد. من اگر از کسی شناختی پیدا کنم و شناخت متقابلی ایجاد شود و بهتدریج پیوندی مثل پیوند دوستی شکل بگیرد، زمینه اعتماد من افزایش پیدا میکند. ولی وقتی که من چنین فرصتی را برای تعامل با دیگران نداشته باشم، طبیعی است که آنها برای من بیگانه خواهند بود و به همین دلیل نمیتوانم به آنها اعتماد کنم. پیش از اعتماد، مسئله تعامل، شناخت متقابل و ارتباط اهمیت دارد. اگر اینها وجود نداشته باشد، مسلما اعتماد نمیتواند جریان پیدا کند. بنابراین میگوییم در عرصه عمومی اعتماد پایین است، چون نتوانستهایم عرصه عمومی را محل تعاملات، ارتباطات، مشارکت و بهعبارتی همپیوندی میان آدمها قرار دهیم. ما هر روز به جای آنکه عرصههای عمومی را برای ارتباط آدمها، دوستی و ایجاد فرصتهای همکاری گسترش دهیم، خیابانها را گسترش میدهیم. برعکس، عرصههای بیگانهکننده و عرصههای شکافافکنانه میان افراد را توسعه میدهیم و طبیعی است که اصلا امکان شکلگیری اعتماد وجود ندارد که بگوییم بیاعتمادی وجود دارد. به اعتقاد من، مسئله این نیست که ما اعتماد به همدیگر را از دست دادهایم، بیشتر باید بگوییم ما
اصلا ارتباط و آشنایی نداشتهایم که اعتماد به وجود آمده و بعد در اثر مسائلی از بین رفته باشد. بنابراین من اعتماد را فرع بر وقوع جامعه، تعامل، اشتراک و همکاری میبینم. این اگرچه یک رابطه دوطرفه است، بهنظرم از ارتباط، تعامل، همکاری و مشارکت آغاز میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.