|

نقل‌قول‌هايي از تکرار

چگونه می‌توان مدعای ایوب را تبیین کرد؟ بدین شرح: کل ماجرا یک امتحان است. ولی این بیان علت مشکل تازه‌ای پدید می‌آرد، که من کوشیده‌ام به شرح ذیل برای خود توضیح‌اش دهم. دانش آکادمیک با هستی و حیات آدمی، و از جمله با رابطه انسان با خدا، سروکار دارد و آن را تبیین می‌کند. اما کدام رشته دانشگاهی می‌تواند به رابطه‌ای بپردازد که به صورت یک امتحان ظاهر می‌شود، رابطه‌ای که چون از منظر نامتناهی به تصور درآید در میان علوم آکادمیک یافت نمی‌شود، نمی‌تواند هم یافت شود. اگر چنین رشته‌ای وجود داشت، می‌بایست بررسی می‌کرد که فرد چگونه متوجه می‌شود رابطه‌ای از جنس امتحان در کار است. هرکس که هر نوع تصوری از هستی و حیاتی فکری یا از وجودی از جنس آگاهی داشته باشد به‌راحتی متوجه می‌شود که درک این نکته به آن سادگی که بر زبان می‌آید به پهنه عمل درنمی‌آید، به آن سادگی که بر زبان می‌آید نمی‌توان از آن برگذشت، و به آن سادگی که بر زبان می‌آید نمی‌توان حفظش کرد. این واقعه ابتدا باید از بستر کیهانی‌اش با زور بیرون کشیده شود، غسل تعمیدی دینی داده شود و نامی دینی یابد. آنگاه باید آن را در بستر اخلاق جای داد، و ازین بستر است که تعبیر «امتحان» می‌زاید. پیش‌ازین، فرد از قرار فاقد هستی فکری است. هر نوع تبیینی امکان‌پذیر است و گرداب شور پدید می‌آید. فقط آنان که از معنای زیستن در سایه روح تصوری ندارند یا تصوری بی‌ارزش دارند مسئله برای‌شان به‌سرعت رفع می‌شود. اینان با نیم‌ساعت مطالعه به خود تسلا می‌دهند و تشفی می‌یابند، درست به همان‌گونه که نوآموزان میدان فلسفه شتابزده بحث‌ها را به نتیجه می‌رسانند.
پس مایه عظمت ایوب این نیست که می‌گوید «خداوند داد و خداوند گرفت! و نام خداوند متبرک باد!»، جمله‌ای که او [پس از امتحان] اول گفت اما بعدا دیگر تکرارش نکرد. اهمیت ایوب ناشی از این است که نزاع‌ها در مرزهای ایمان در اندرون او درمی‌گیرد تا با جنگ و دعوا فیصله یابد؛ او ازآن‌روی مهم است که در قصه او قیام مهیب میلی برخاسته از شور و نیروی ستیزه‌جویی به نمایش درمی‌آید. بنابراین ایوب مثل قهرمان‌های ایمان به آدم اطمینان‌خاطر نمی‌دهد بلکه تسکین موقت می‌بخشد. ایوب، به یک اعتبار، در دادخواهی عظیم میان خدا و انسان نماینده دفاعیه گرانمایه کل بشر است. فرایند کشدار و پراضطرابی که ازین واقعیت نشأت می‌گیرد که شیطان میان خدا و ایوب دعوا انداخت، فرایندی که در نهایت به تصدیق این معنا ختم می‌شود که کل ماجرا امتحانی بیش نبود. مقوله امتحان نه زیباشناختی است نه اخلاقی و نه از جنس اصول عقاید؛ کاملا متعالی است. این مقوله، تا زمانی که مشخص نشود با امتحانی الاهی رویاروییم، جایی در میان اصول عقاید ندارد. اما همین که چنین دانشی وارد عمل می‌شود، کش‌سانی مقوله امتحان ضعیف می‌شود و خود مقوله بدل می‌شود به چیزی غیر از آنچه قبل از عمل بود. این مقوله کاملا متعالی است، در متن چنان رابطه‌ای که شخص نمی‌تواند به هیچ تبیین و توضیح دست‌دومی رضا دهد. (صص 125-123)
نباید از نقدنویسان معمولی توقع داشت که به نبرد دیالکتیکی‌ای علاقه داشته باشند که در آن استثناء از دل امر کلی برون می‌آید و پدیدار می‌شود، روال طولانی و بی‌اندازه پیچیده‌ای که در طی آن استثناء مبارزه می‌کند تا مشروعیت خود را احراز و اثبات کند، زیرا استثنای نامشروع ازین حیث بازشناختنی است که می‌خواهد امر کلی را دور بزند. این جنگ بسیار دیالکتیکی است و بی‌نهایت پیچیده است. مستلزم مهارت کامل در دیالکتیک امر کلی است، نیاز دارد به‌سرعت در تقلید حرکت‌ها؛ در یک‌ کلام، این نبرد همان‌قدر دشوار است که کسی را بکشیم و درعین‌حال بگذاریم زنده بماند. در یک‌طرف، استثناء قرار دارد و در طرف دیگر امر کلی، و مبارزه خود زدوخوردی غریب است میان ناشکیبایی و خشم امر کلی در برخورد با نمایشی که استثناء علت وجودش است و شیفتگی سکرآور امر کلی به استثناء؛ از آنجا که امر کلی درست به همان اندازه از استثناء خوشش می‌آید که خدا از گناهکاری اصلاح‌شده - بسیار بیشتر از 99 آدم پرهیزکار و درستکار. در طرف دیگر، مقاومت و سرکشی و عصیان استثناست، ضعیف‌بودن و ناتوان‌بودن آن. کل قضیه در یک قطع رابطه خلاصه می‌شود. قطع رابطه امر کلی با استثناء، امر کلی رابطه‌اش را با خشونت با استثناء قطع می‌کند و با این قطع رابطه استثناء را تقویت می‌کند. اگر استثناء نتواند اضطراب را تاب آورد، کاری از دست امر کلی برنخواهد آمد، درست همان‌طور که خداوند به داد گناهکاری نمی‌رسد که درد و الم توبه را تاب نمی‌آورد. استثنای نیرومند و مصممی که به‌رغم مبارزه‌اش با امر کلی، شعبه یا شاخه‌ای نورس از تنه آن است، خود را حفظ می‌کند. رابطه بدین قرار است: استثناء وقتی خود را درک می‌کند، امر کلی را نیز درک می‌کند، استثناء وقتی تقلاکنان خود را شرح می‌دهد در راه امر کلی نیز تقلا می‌کند، استثناء وقتی خودش را تبیین می‌کند امر کلی را نیز تبیین می‌کند. بدین‌قرار، استثناء امر کلی و خودش را تبیین می‌کند، و هنگامی‌ که کسی واقعا بخواهد امر کلی را مطالعه کند کافی است استثنایی مشروع را بررسی کند، زیرا استثنای مشروع همه‌چیز را بسیاربسیار واضح‌تر از خود امر کلی نمایش خواهد داد. استثنای مشروع با امر کلی به آشتی می‌رسد؛ امر کلی، در اساس خود، به وجهی جدلی مخالف استثناست. امر کلی شیفتگی را به استثناء فاش نخواهد کرد تا زمانی که استثناء مجبورش کند. اگر استثناء قدرت این کار را نداشته باشد، باید گفت استثنای مشروعی نیست، و بنابراین نشانه زیرکی چشمگیر امر کلی است که هیچ‌چیز را به‌سرعت فاش نمی‌کند. به مرور زمان، آدم از سخنان بی‌پایان درباره امر کلی به تنگ می‌آید، حرف‌هایی که آنقدر تکرار می‌شود تا سرانجام ملال‌آور شود. استثناهایی هستند. اگر آدم نتواند آنها را تبیین کند، امر کلی را هم نمی‌تواند تبیین کند. عموما به این مهم توجه نمی‌کنیم، زیرا به طور معمول امر کلی را با شوروشوق درک نمی‌کنیم، فقط سرسری آن را می‌فهمیم. برعکس، استثناء امر کلی را با شور شدید درک می‌کند. وقتی امر کلی را با شوق شدید درک کنیم، تقدم و تأخر تازه‌ای پدید می‌آید و استثنای بیچاره، اگر اصلا به کاری آید، دوباره ظاهر می‌شود، مثل آن نادختری بیچاره در آن قصه پریان که عزت و مقام ازدست‌رفته‌اش را بازمی‌یابد. (ص 147-145)

چگونه می‌توان مدعای ایوب را تبیین کرد؟ بدین شرح: کل ماجرا یک امتحان است. ولی این بیان علت مشکل تازه‌ای پدید می‌آرد، که من کوشیده‌ام به شرح ذیل برای خود توضیح‌اش دهم. دانش آکادمیک با هستی و حیات آدمی، و از جمله با رابطه انسان با خدا، سروکار دارد و آن را تبیین می‌کند. اما کدام رشته دانشگاهی می‌تواند به رابطه‌ای بپردازد که به صورت یک امتحان ظاهر می‌شود، رابطه‌ای که چون از منظر نامتناهی به تصور درآید در میان علوم آکادمیک یافت نمی‌شود، نمی‌تواند هم یافت شود. اگر چنین رشته‌ای وجود داشت، می‌بایست بررسی می‌کرد که فرد چگونه متوجه می‌شود رابطه‌ای از جنس امتحان در کار است. هرکس که هر نوع تصوری از هستی و حیاتی فکری یا از وجودی از جنس آگاهی داشته باشد به‌راحتی متوجه می‌شود که درک این نکته به آن سادگی که بر زبان می‌آید به پهنه عمل درنمی‌آید، به آن سادگی که بر زبان می‌آید نمی‌توان از آن برگذشت، و به آن سادگی که بر زبان می‌آید نمی‌توان حفظش کرد. این واقعه ابتدا باید از بستر کیهانی‌اش با زور بیرون کشیده شود، غسل تعمیدی دینی داده شود و نامی دینی یابد. آنگاه باید آن را در بستر اخلاق جای داد، و ازین بستر است که تعبیر «امتحان» می‌زاید. پیش‌ازین، فرد از قرار فاقد هستی فکری است. هر نوع تبیینی امکان‌پذیر است و گرداب شور پدید می‌آید. فقط آنان که از معنای زیستن در سایه روح تصوری ندارند یا تصوری بی‌ارزش دارند مسئله برای‌شان به‌سرعت رفع می‌شود. اینان با نیم‌ساعت مطالعه به خود تسلا می‌دهند و تشفی می‌یابند، درست به همان‌گونه که نوآموزان میدان فلسفه شتابزده بحث‌ها را به نتیجه می‌رسانند.
پس مایه عظمت ایوب این نیست که می‌گوید «خداوند داد و خداوند گرفت! و نام خداوند متبرک باد!»، جمله‌ای که او [پس از امتحان] اول گفت اما بعدا دیگر تکرارش نکرد. اهمیت ایوب ناشی از این است که نزاع‌ها در مرزهای ایمان در اندرون او درمی‌گیرد تا با جنگ و دعوا فیصله یابد؛ او ازآن‌روی مهم است که در قصه او قیام مهیب میلی برخاسته از شور و نیروی ستیزه‌جویی به نمایش درمی‌آید. بنابراین ایوب مثل قهرمان‌های ایمان به آدم اطمینان‌خاطر نمی‌دهد بلکه تسکین موقت می‌بخشد. ایوب، به یک اعتبار، در دادخواهی عظیم میان خدا و انسان نماینده دفاعیه گرانمایه کل بشر است. فرایند کشدار و پراضطرابی که ازین واقعیت نشأت می‌گیرد که شیطان میان خدا و ایوب دعوا انداخت، فرایندی که در نهایت به تصدیق این معنا ختم می‌شود که کل ماجرا امتحانی بیش نبود. مقوله امتحان نه زیباشناختی است نه اخلاقی و نه از جنس اصول عقاید؛ کاملا متعالی است. این مقوله، تا زمانی که مشخص نشود با امتحانی الاهی رویاروییم، جایی در میان اصول عقاید ندارد. اما همین که چنین دانشی وارد عمل می‌شود، کش‌سانی مقوله امتحان ضعیف می‌شود و خود مقوله بدل می‌شود به چیزی غیر از آنچه قبل از عمل بود. این مقوله کاملا متعالی است، در متن چنان رابطه‌ای که شخص نمی‌تواند به هیچ تبیین و توضیح دست‌دومی رضا دهد. (صص 125-123)
نباید از نقدنویسان معمولی توقع داشت که به نبرد دیالکتیکی‌ای علاقه داشته باشند که در آن استثناء از دل امر کلی برون می‌آید و پدیدار می‌شود، روال طولانی و بی‌اندازه پیچیده‌ای که در طی آن استثناء مبارزه می‌کند تا مشروعیت خود را احراز و اثبات کند، زیرا استثنای نامشروع ازین حیث بازشناختنی است که می‌خواهد امر کلی را دور بزند. این جنگ بسیار دیالکتیکی است و بی‌نهایت پیچیده است. مستلزم مهارت کامل در دیالکتیک امر کلی است، نیاز دارد به‌سرعت در تقلید حرکت‌ها؛ در یک‌ کلام، این نبرد همان‌قدر دشوار است که کسی را بکشیم و درعین‌حال بگذاریم زنده بماند. در یک‌طرف، استثناء قرار دارد و در طرف دیگر امر کلی، و مبارزه خود زدوخوردی غریب است میان ناشکیبایی و خشم امر کلی در برخورد با نمایشی که استثناء علت وجودش است و شیفتگی سکرآور امر کلی به استثناء؛ از آنجا که امر کلی درست به همان اندازه از استثناء خوشش می‌آید که خدا از گناهکاری اصلاح‌شده - بسیار بیشتر از 99 آدم پرهیزکار و درستکار. در طرف دیگر، مقاومت و سرکشی و عصیان استثناست، ضعیف‌بودن و ناتوان‌بودن آن. کل قضیه در یک قطع رابطه خلاصه می‌شود. قطع رابطه امر کلی با استثناء، امر کلی رابطه‌اش را با خشونت با استثناء قطع می‌کند و با این قطع رابطه استثناء را تقویت می‌کند. اگر استثناء نتواند اضطراب را تاب آورد، کاری از دست امر کلی برنخواهد آمد، درست همان‌طور که خداوند به داد گناهکاری نمی‌رسد که درد و الم توبه را تاب نمی‌آورد. استثنای نیرومند و مصممی که به‌رغم مبارزه‌اش با امر کلی، شعبه یا شاخه‌ای نورس از تنه آن است، خود را حفظ می‌کند. رابطه بدین قرار است: استثناء وقتی خود را درک می‌کند، امر کلی را نیز درک می‌کند، استثناء وقتی تقلاکنان خود را شرح می‌دهد در راه امر کلی نیز تقلا می‌کند، استثناء وقتی خودش را تبیین می‌کند امر کلی را نیز تبیین می‌کند. بدین‌قرار، استثناء امر کلی و خودش را تبیین می‌کند، و هنگامی‌ که کسی واقعا بخواهد امر کلی را مطالعه کند کافی است استثنایی مشروع را بررسی کند، زیرا استثنای مشروع همه‌چیز را بسیاربسیار واضح‌تر از خود امر کلی نمایش خواهد داد. استثنای مشروع با امر کلی به آشتی می‌رسد؛ امر کلی، در اساس خود، به وجهی جدلی مخالف استثناست. امر کلی شیفتگی را به استثناء فاش نخواهد کرد تا زمانی که استثناء مجبورش کند. اگر استثناء قدرت این کار را نداشته باشد، باید گفت استثنای مشروعی نیست، و بنابراین نشانه زیرکی چشمگیر امر کلی است که هیچ‌چیز را به‌سرعت فاش نمی‌کند. به مرور زمان، آدم از سخنان بی‌پایان درباره امر کلی به تنگ می‌آید، حرف‌هایی که آنقدر تکرار می‌شود تا سرانجام ملال‌آور شود. استثناهایی هستند. اگر آدم نتواند آنها را تبیین کند، امر کلی را هم نمی‌تواند تبیین کند. عموما به این مهم توجه نمی‌کنیم، زیرا به طور معمول امر کلی را با شوروشوق درک نمی‌کنیم، فقط سرسری آن را می‌فهمیم. برعکس، استثناء امر کلی را با شور شدید درک می‌کند. وقتی امر کلی را با شوق شدید درک کنیم، تقدم و تأخر تازه‌ای پدید می‌آید و استثنای بیچاره، اگر اصلا به کاری آید، دوباره ظاهر می‌شود، مثل آن نادختری بیچاره در آن قصه پریان که عزت و مقام ازدست‌رفته‌اش را بازمی‌یابد. (ص 147-145)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.