بهمناسبتِ انتشار کتاب «باغهای ایران»، اثر علیرضا مشایخی
«موسیقیِ نو» برای پیانو
سینا صدقی
آثار علیرضا مشایخی را میتوان مهمترین طرح بنیانی و مدون از «موسیقیِ نو» دانست. این آثار، بر پرسشهایی درباره چیستیِ موسیقیِ ایران، نسبت شرق و غرب و چیستیِ صدا گشوده هستند. گشودگیِ تفکرِ علیرضا مشایخی بر پرسش و آشکارگیِ پرسش در آثار او، سبب شده است تا «ایران» در اُفُق موسیقی به یک موضوع تبدیل شود. صورتبندیهای او از چگونگیِ طرح «موسیقیِ نو» در ایران و تبیینهای حاصل از آن، بر بنیانی ایستادهاند که در دورهی معاصرِ تاریخ موسیقی، بیسابقه بوده است: طرح انضمامیِ نسبت موسیقی و تفکر. این نسبت، در اصطلاحِ «موسیقیِ تفکر» خود را آشکار کرده است. بهبیانِ دیگر، طرح «موسیقیِ نو» در تبیین «موسیقیِ تفکر» نهفته است و پس از شرح این نسبت، راه برای طرح «موسیقیِ نو» در ایران گشوده و هموار میشود. بهبیانِ دقیقتر، «موسیقیِ نو» رابطهی فراموششده موسیقی و تفکر را یادآوری و «موسیقیِ تفکر»، ضرورت «موسیقیِ نو» را آشکار میکند. در ابتدای قرن بیستم، آهنگسازان بسیاری سعی داشتند تا موسیقی را در مناسبت با مسائل متفاوت طرح کنند. برای مثال میتوان اِرنِست کرِنِک و کلاوس هوبِر را برشمرد که اندیشههایشان را دربارهی «موسیقیِ نو» و «موسیقیِ مدرن» با صورتبندیهای والتِر بنیامین پیوند میزدند. همچنین اعضای مکتب دارمشتات در آلمان، بیشترین سهم را در ترویج ایدهی نسبت موسیقی و تفکُّر داشتند. امّا به دلیلِ تلقیِ آنها از موسیقی و تفکر، در هرگام این دو بیش از پیش از هم دور میشدند: موسیقی، بهسوی سازماندهیِ ابعاد صدا در زمان میرفت و تفکر، بهنفعِ علم شرح داده میشد. ازسوی دیگر، در فضای جنگ سرد و مرزبندیهای سیاسیِ آن، طرح اجتماعیِ «موسیقیِ نو» در ایدهی «معاصربودن» پیگيری شد. بهبیانِ دیگر، با ورود سرمایه و پیامدهای حاصل از آن، «نو» و «معاصر» که پیشتر از آنِ هم بودند، دچار گسست شدند و موسیقی برای دستیابی به یک ساختِ اجتماعی و ادامهی حیات، در مناسباتِ حاصل از «معاصربودن» تداوم یافت. این نسبت، در اصطلاح «موسیقیِ معاصر» خود را نشان داده است. امّا علیرضا مشایخی، مبتنیبر ملاحظاتی دربارهی ایران، همواره بر طرح «موسیقیِ نو» در ایران تأکید داشته است و آثارش بر بنیانِ نوگرایی و «امرِ نو» ایستادهاند. او از معدود آهنگسازانی است که در سه دیسیپلین فُرم، ساختار چندصدایی و نُتاسیون، آهنگساز مؤلف است. آثار ارائهشده در مجموعه «باغهای ایران»، صورت مدونشدهی نظام چندصداییِ او را دربَر دارند. «تئوریِ مکمل» در رَوَند تکامل خود به یک نظام چندصدایی تبدیل شده است که میتواند گسترههای متفاوت سبکشناسی را گِردِهم آوَرَد و راهی برای آهنگسازی در شیوههای متفاوت بگشاید. در قطعات این مجموعه «فُرم»، از یکسو مبتنیبر مفاهیم بنیانیِ موسیقیِ ایرانی شکل گرفته و از سوی دیگر، راههای عبور از مرزهای آن نیز اندیشیده و تصنیف شده است. برای مثال میتوان به فُرم «بداهه» ملهَم از موسیقیِ ایرانی اشاره کرد. در این شیوه، تکامل ایده مرکزی و بنیانی، صورت جدیدی از دِوِلُپمان را معرفی میکند و ساختار کلیِ اثر را شکل میدهد. موومان دومِ «در جستوجوی زمان ازدسترفته» اپوس 111 شمارهی 1 و «فرار» از مجموعهی «شهرزاد» اپوس 115 از مصادیق صورتبندیِ «فُرم»، ملهَم از مفاهیم بنیادین موسیقیِ ایرانی و «آنسوی ابرها» از مجموعهی «شهرزاد» اپوس 115 و «یک خاطره» اپوس 124 از مصادیق خروج از این صورتبندی، بهسوی طرح شیوههای نوینِ آهنگسازی ملهَم از موسیقیِ ایرانی هستند. قطعات مجموعه «باغهای ایران»، توسط استاد فریماه قوامصدری ضبط و توسط «مؤسسه فرهنگیـ هنری ماهور» با عنوانِ «موسیقی برای پیانو» منتشر شدهاند.
آثار علیرضا مشایخی را میتوان مهمترین طرح بنیانی و مدون از «موسیقیِ نو» دانست. این آثار، بر پرسشهایی درباره چیستیِ موسیقیِ ایران، نسبت شرق و غرب و چیستیِ صدا گشوده هستند. گشودگیِ تفکرِ علیرضا مشایخی بر پرسش و آشکارگیِ پرسش در آثار او، سبب شده است تا «ایران» در اُفُق موسیقی به یک موضوع تبدیل شود. صورتبندیهای او از چگونگیِ طرح «موسیقیِ نو» در ایران و تبیینهای حاصل از آن، بر بنیانی ایستادهاند که در دورهی معاصرِ تاریخ موسیقی، بیسابقه بوده است: طرح انضمامیِ نسبت موسیقی و تفکر. این نسبت، در اصطلاحِ «موسیقیِ تفکر» خود را آشکار کرده است. بهبیانِ دیگر، طرح «موسیقیِ نو» در تبیین «موسیقیِ تفکر» نهفته است و پس از شرح این نسبت، راه برای طرح «موسیقیِ نو» در ایران گشوده و هموار میشود. بهبیانِ دقیقتر، «موسیقیِ نو» رابطهی فراموششده موسیقی و تفکر را یادآوری و «موسیقیِ تفکر»، ضرورت «موسیقیِ نو» را آشکار میکند. در ابتدای قرن بیستم، آهنگسازان بسیاری سعی داشتند تا موسیقی را در مناسبت با مسائل متفاوت طرح کنند. برای مثال میتوان اِرنِست کرِنِک و کلاوس هوبِر را برشمرد که اندیشههایشان را دربارهی «موسیقیِ نو» و «موسیقیِ مدرن» با صورتبندیهای والتِر بنیامین پیوند میزدند. همچنین اعضای مکتب دارمشتات در آلمان، بیشترین سهم را در ترویج ایدهی نسبت موسیقی و تفکُّر داشتند. امّا به دلیلِ تلقیِ آنها از موسیقی و تفکر، در هرگام این دو بیش از پیش از هم دور میشدند: موسیقی، بهسوی سازماندهیِ ابعاد صدا در زمان میرفت و تفکر، بهنفعِ علم شرح داده میشد. ازسوی دیگر، در فضای جنگ سرد و مرزبندیهای سیاسیِ آن، طرح اجتماعیِ «موسیقیِ نو» در ایدهی «معاصربودن» پیگيری شد. بهبیانِ دیگر، با ورود سرمایه و پیامدهای حاصل از آن، «نو» و «معاصر» که پیشتر از آنِ هم بودند، دچار گسست شدند و موسیقی برای دستیابی به یک ساختِ اجتماعی و ادامهی حیات، در مناسباتِ حاصل از «معاصربودن» تداوم یافت. این نسبت، در اصطلاح «موسیقیِ معاصر» خود را نشان داده است. امّا علیرضا مشایخی، مبتنیبر ملاحظاتی دربارهی ایران، همواره بر طرح «موسیقیِ نو» در ایران تأکید داشته است و آثارش بر بنیانِ نوگرایی و «امرِ نو» ایستادهاند. او از معدود آهنگسازانی است که در سه دیسیپلین فُرم، ساختار چندصدایی و نُتاسیون، آهنگساز مؤلف است. آثار ارائهشده در مجموعه «باغهای ایران»، صورت مدونشدهی نظام چندصداییِ او را دربَر دارند. «تئوریِ مکمل» در رَوَند تکامل خود به یک نظام چندصدایی تبدیل شده است که میتواند گسترههای متفاوت سبکشناسی را گِردِهم آوَرَد و راهی برای آهنگسازی در شیوههای متفاوت بگشاید. در قطعات این مجموعه «فُرم»، از یکسو مبتنیبر مفاهیم بنیانیِ موسیقیِ ایرانی شکل گرفته و از سوی دیگر، راههای عبور از مرزهای آن نیز اندیشیده و تصنیف شده است. برای مثال میتوان به فُرم «بداهه» ملهَم از موسیقیِ ایرانی اشاره کرد. در این شیوه، تکامل ایده مرکزی و بنیانی، صورت جدیدی از دِوِلُپمان را معرفی میکند و ساختار کلیِ اثر را شکل میدهد. موومان دومِ «در جستوجوی زمان ازدسترفته» اپوس 111 شمارهی 1 و «فرار» از مجموعهی «شهرزاد» اپوس 115 از مصادیق صورتبندیِ «فُرم»، ملهَم از مفاهیم بنیادین موسیقیِ ایرانی و «آنسوی ابرها» از مجموعهی «شهرزاد» اپوس 115 و «یک خاطره» اپوس 124 از مصادیق خروج از این صورتبندی، بهسوی طرح شیوههای نوینِ آهنگسازی ملهَم از موسیقیِ ایرانی هستند. قطعات مجموعه «باغهای ایران»، توسط استاد فریماه قوامصدری ضبط و توسط «مؤسسه فرهنگیـ هنری ماهور» با عنوانِ «موسیقی برای پیانو» منتشر شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.