|

به‌‏مناسبتِ انتشار کتاب «باغ‏‌های ایران»، اثر علیرضا مشایخی

«موسیقیِ نو» برای پیانو

سینا صدقی

آثار علیرضا مشایخی را می‏توان مهمترین طرح بنیانی و مدون از «موسیقیِ نو» دانست. این آثار، بر پرسش‏هایی درباره‏ چیستیِ موسیقیِ ایران، نسبت شرق ‏و غرب و چیستیِ صدا گشوده هستند. گشودگیِ تفکرِ علیرضا مشایخی بر پرسش و آشکارگیِ پرسش در آثار او، سبب شده است تا «ایران» در اُفُق موسیقی به یک موضوع تبدیل شود. صورت‏بندی‏های او از چگونگیِ طرح «موسیقیِ نو» در ایران و تبیین‏های حاصل از آن، بر بنیانی ایستاده‏اند که در دوره‏ی معاصرِ تاریخ موسیقی، بی‏سابقه بوده است: طرح انضمامیِ نسبت موسیقی و تفکر. این نسبت، در اصطلاحِ «موسیقیِ تفکر» خود را آشکار کرده است. به‏بیانِ دیگر، طرح «موسیقیِ نو» در تبیین «موسیقیِ تفکر» نهفته است و پس از شرح این نسبت، راه برای طرح «موسیقیِ نو» در ایران گشوده و هموار می‏شود. به‏بیانِ دقیق‏تر، «موسیقیِ نو» رابطه‏ی فراموش‏شده موسیقی و تفکر را یادآوری و «موسیقیِ تفکر»، ضرورت «موسیقیِ نو» را آشکار می‏کند. در ابتدای قرن بیستم، آهنگسازان بسیاری سعی داشتند تا موسیقی را در مناسبت با مسائل متفاوت طرح کنند. برای مثال می‏توان اِرنِست کرِنِک و کلاوس هوبِر را برشمرد که اندیشه‏هایشان را درباره‏ی «موسیقیِ نو» و «موسیقیِ مدرن» با صورت‏بندی‏های والتِر بنیامین پیوند می‏زدند. همچنین اعضای مکتب دارمشتات در آلمان، بیشترین سهم را در ترویج ایده‏ی نسبت موسیقی و تفکُّر داشتند. امّا به ‏دلیلِ تلقیِ آنها از موسیقی و تفکر، در هرگام این ‏دو بیش ‏از پیش از هم دور می‏شدند: موسیقی، به‏سوی سازمان‏دهیِ ابعاد صدا در زمان می‏رفت و تفکر، به‏نفعِ علم شرح داده می‏شد. ازسوی دیگر، در فضای جنگ سرد و مرزبندی‏های سیاسیِ آن، طرح اجتماعیِ «موسیقیِ نو» در ایده‏ی «معاصربودن» پیگيری شد. به‏بیانِ دیگر، با ورود سرمایه و پیامدهای حاصل از آن، «نو» و «معاصر» که پیشتر از آنِ هم بودند، دچار گسست شدند و موسیقی برای دست‏یابی به یک ساختِ اجتماعی و ادامه‏ی حیات، در مناسباتِ حاصل از «معاصربودن» تداوم یافت. این نسبت، در اصطلاح «موسیقیِ معاصر» خود را نشان داده است. امّا علیرضا مشایخی، مبتنی‌بر ملاحظاتی درباره‏ی ایران، همواره بر طرح «موسیقیِ نو» در ایران تأکید داشته است و آثارش بر بنیانِ نوگرایی و «امرِ نو» ایستاده‏اند. او از معدود آهنگسازانی است که در سه دیسیپلین فُرم، ساختار چندصدایی و نُتاسیون، آهنگساز مؤلف است. آثار ارائه‌شده در مجموعه «باغ‏های ایران»، صورت مدون‌شده‌ی نظام چندصداییِ او را دربَر دارند. «تئوریِ مکمل» در رَوَند تکامل خود به یک نظام چندصدایی تبدیل شده است که می‏تواند گستره‏های متفاوت سبک‏شناسی را گِردِهم آوَرَد و راهی برای آهنگسازی در شیوه‏های متفاوت بگشاید. در قطعات این مجموعه «فُرم»، از یک‏سو مبتنی‌بر مفاهیم بنیانیِ موسیقیِ ایرانی شکل گرفته و از سوی دیگر، راه‏های عبور از مرزهای آن نیز اندیشیده و تصنیف شده است. برای مثال می‏توان به فُرم «بداهه» ملهَم از موسیقیِ ایرانی اشاره کرد. در این شیوه، تکامل ایده‏ مرکزی و بنیانی، صورت جدیدی از دِوِلُپمان را معرفی می‏کند و ساختار کلیِ اثر را شکل می‏دهد. موومان دومِ «در جست‏وجوی زمان ازدست‏رفته» اپوس 111 شماره‏ی 1 و «فرار» از مجموعه‏ی «شهرزاد» اپوس 115 از مصادیق صورت‏بندیِ «فُرم»، ملهَم از مفاهیم بنیادین موسیقیِ ایرانی و «آن‏سوی ابرها» از مجموعه‏ی «شهرزاد» اپوس 115 و «یک خاطره» اپوس 124 از مصادیق خروج از این صورت‏بندی، به‏سوی طرح شیوه‏های نوینِ آهنگسازی ملهَم از موسیقیِ ایرانی هستند. قطعات مجموعه‏ «باغ‏های ایران»، توسط استاد فریماه قوام‏صدری ضبط و توسط «مؤسسه‏ فرهنگی‏ـ ‏هنری ماهور» با عنوانِ «موسیقی برای پیانو» منتشر شده‏اند.

آثار علیرضا مشایخی را می‏توان مهمترین طرح بنیانی و مدون از «موسیقیِ نو» دانست. این آثار، بر پرسش‏هایی درباره‏ چیستیِ موسیقیِ ایران، نسبت شرق ‏و غرب و چیستیِ صدا گشوده هستند. گشودگیِ تفکرِ علیرضا مشایخی بر پرسش و آشکارگیِ پرسش در آثار او، سبب شده است تا «ایران» در اُفُق موسیقی به یک موضوع تبدیل شود. صورت‏بندی‏های او از چگونگیِ طرح «موسیقیِ نو» در ایران و تبیین‏های حاصل از آن، بر بنیانی ایستاده‏اند که در دوره‏ی معاصرِ تاریخ موسیقی، بی‏سابقه بوده است: طرح انضمامیِ نسبت موسیقی و تفکر. این نسبت، در اصطلاحِ «موسیقیِ تفکر» خود را آشکار کرده است. به‏بیانِ دیگر، طرح «موسیقیِ نو» در تبیین «موسیقیِ تفکر» نهفته است و پس از شرح این نسبت، راه برای طرح «موسیقیِ نو» در ایران گشوده و هموار می‏شود. به‏بیانِ دقیق‏تر، «موسیقیِ نو» رابطه‏ی فراموش‏شده موسیقی و تفکر را یادآوری و «موسیقیِ تفکر»، ضرورت «موسیقیِ نو» را آشکار می‏کند. در ابتدای قرن بیستم، آهنگسازان بسیاری سعی داشتند تا موسیقی را در مناسبت با مسائل متفاوت طرح کنند. برای مثال می‏توان اِرنِست کرِنِک و کلاوس هوبِر را برشمرد که اندیشه‏هایشان را درباره‏ی «موسیقیِ نو» و «موسیقیِ مدرن» با صورت‏بندی‏های والتِر بنیامین پیوند می‏زدند. همچنین اعضای مکتب دارمشتات در آلمان، بیشترین سهم را در ترویج ایده‏ی نسبت موسیقی و تفکُّر داشتند. امّا به ‏دلیلِ تلقیِ آنها از موسیقی و تفکر، در هرگام این ‏دو بیش ‏از پیش از هم دور می‏شدند: موسیقی، به‏سوی سازمان‏دهیِ ابعاد صدا در زمان می‏رفت و تفکر، به‏نفعِ علم شرح داده می‏شد. ازسوی دیگر، در فضای جنگ سرد و مرزبندی‏های سیاسیِ آن، طرح اجتماعیِ «موسیقیِ نو» در ایده‏ی «معاصربودن» پیگيری شد. به‏بیانِ دیگر، با ورود سرمایه و پیامدهای حاصل از آن، «نو» و «معاصر» که پیشتر از آنِ هم بودند، دچار گسست شدند و موسیقی برای دست‏یابی به یک ساختِ اجتماعی و ادامه‏ی حیات، در مناسباتِ حاصل از «معاصربودن» تداوم یافت. این نسبت، در اصطلاح «موسیقیِ معاصر» خود را نشان داده است. امّا علیرضا مشایخی، مبتنی‌بر ملاحظاتی درباره‏ی ایران، همواره بر طرح «موسیقیِ نو» در ایران تأکید داشته است و آثارش بر بنیانِ نوگرایی و «امرِ نو» ایستاده‏اند. او از معدود آهنگسازانی است که در سه دیسیپلین فُرم، ساختار چندصدایی و نُتاسیون، آهنگساز مؤلف است. آثار ارائه‌شده در مجموعه «باغ‏های ایران»، صورت مدون‌شده‌ی نظام چندصداییِ او را دربَر دارند. «تئوریِ مکمل» در رَوَند تکامل خود به یک نظام چندصدایی تبدیل شده است که می‏تواند گستره‏های متفاوت سبک‏شناسی را گِردِهم آوَرَد و راهی برای آهنگسازی در شیوه‏های متفاوت بگشاید. در قطعات این مجموعه «فُرم»، از یک‏سو مبتنی‌بر مفاهیم بنیانیِ موسیقیِ ایرانی شکل گرفته و از سوی دیگر، راه‏های عبور از مرزهای آن نیز اندیشیده و تصنیف شده است. برای مثال می‏توان به فُرم «بداهه» ملهَم از موسیقیِ ایرانی اشاره کرد. در این شیوه، تکامل ایده‏ مرکزی و بنیانی، صورت جدیدی از دِوِلُپمان را معرفی می‏کند و ساختار کلیِ اثر را شکل می‏دهد. موومان دومِ «در جست‏وجوی زمان ازدست‏رفته» اپوس 111 شماره‏ی 1 و «فرار» از مجموعه‏ی «شهرزاد» اپوس 115 از مصادیق صورت‏بندیِ «فُرم»، ملهَم از مفاهیم بنیادین موسیقیِ ایرانی و «آن‏سوی ابرها» از مجموعه‏ی «شهرزاد» اپوس 115 و «یک خاطره» اپوس 124 از مصادیق خروج از این صورت‏بندی، به‏سوی طرح شیوه‏های نوینِ آهنگسازی ملهَم از موسیقیِ ایرانی هستند. قطعات مجموعه‏ «باغ‏های ایران»، توسط استاد فریماه قوام‏صدری ضبط و توسط «مؤسسه‏ فرهنگی‏ـ ‏هنری ماهور» با عنوانِ «موسیقی برای پیانو» منتشر شده‏اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.