یادی از «سلام»
عباس عبدی
نوشتن درباره تاسیس روزنامه سلام، بدون پرداختن به شرایط آن زمان، نارسا و تا حدی گنگ خواهد بود. پس از انقلاب، فضای مطبوعاتی کشور بسیار باز شد، بهطوری که حتی از هیچ قاعده و قانونی هم تبعیت نمیکرد. در نهایت به جایی رسیدیم که روزنامههای اصلی کشور شامل کیهان، اطلاعات و جمهوریاسلامی بود و نیروهایی در کیهان و اطلاعات فعال بودند که بعدا جزو اصلاحطلبان محسوب میشدند. فضای عمومی کیهان هم بهنسبت باز بود، بهویژه صفحه 18 آن، مطالب متنوع و حتی حساسیتبرانگیز داشت. ولی این روزنامهها نسبت به دولت آن زمان انتقادی نبودند، تا اینکه روزنامه رسالت به مدیرمسوولی مرحوم آذریقمی به گیشه آمد که منتقد دولت بود. روزنامه ابرار هم بود که خطمشی سیاسی مهمی نداشت. ولی پس از سال 1368 تحولاتی در فضای مطبوعاتی و روزنامهها بهوجود آمد. به اینصورت که کیهان دچار تغییرات شد و نقش و حضور جناح چپ آن زمان یا اصلاحطلبان بعدی در آن کمرنگ و سپس بیرنگ شد و با توجه به انحصار دولتی رادیو و تلویزیون که در آن زمان آقای محمد هاشمی رییس آن بود، اصلاحطلبان و جناح چپ بهکلی فاقد رسانه شدند. اولین زنگ خطر این بیرسانهای هم وقتی شنیده شد که در سال
1369 مجمع روحانیون مبارز که تا سال 1368 هیچ احساس کمبودی از نظر دسترسی به رسانه نداشت، بیانیهای را در رابطه با انتخابات مجلس خبرگان منتشر کرد که روزنامهها از انتشار آن منع شدند. این جرقهای مهم بود و آنان را متقاعد کرد که برای تاسیس روزنامهای مستقل اقدام کنند. تحول دیگر در معاونت مطبوعاتی و تبلیغاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که آقای امینزاده در آن حضور داشت اتفاق افتاد و از سال 1368 در برنامهای جامع با حضور مشاوران مطبوعاتی خود، سیاست بسط مطبوعاتی را در پیش گرفتند و کمکم انتشار نشریات جدید آغاز شده بود و از راهاندازی چنین روزنامهای هم استقبال میکردند. در عین حال فراموش نکنیم که تاسیس روزنامه در آن شرایط بیش از آنکه عملی حرفهای و روزنامهنگارانه تلقی شود، کنشی سیاسی محسوب میشد. بهخوبی به یاد دارم که در اوایل پاییز سال 1368 در دیداری که با آقای موسویخویینیها داشتم، پیشنهاد کردم که یک روزنامه تاسیس کنند که مورد توجه ایشان واقع نشد ولی فقط 16ماه بعد بود که ایشان برای راهاندازی روزنامه از بنده و سایر دوستان دعوت کردند. در آغاز راه، با مسایل متعددی مواجه بودیم. اول اینکه نیروهای موردنظر عموما از
افراد همفکر و همتجربه دعوت شدند، زیرا که فعالیت روزنامهنگاری بیش از آنکه فعالیتی حرفهای تلقی شود، سیاسی بود. به همین دلیل هم کمتر کسی برای دستمزد و سابقه وارد تحریریه شد. اکثر دوستان سردبیری و دبیران سرویس از روی شوق و علاقه و انگیزه سیاسی وارد شدند. یکی از مهمترین اتفاقات این روزنامه، انتشار آن در صبح بود. در آن زمان روزنامههای اصلی مثل کیهان و اطلاعات بعدازظهرها منتشر میشدند ولی ما نمیتوانستیم این کار را انجام دهیم، زیرا اکثر نیروهای روزنامه کسانی بودند که در جاهای دیگر شاغل بودند ولی عقیده بنده و برخی دوستان دیگر تا حدی متفاوت بود. اصرار داشتم که این روزنامه صبح منتشر شود تا نوعی تمایز با سایرین هم باشد. در نهایت این آغاز راهی بود که امروز شاهد آن هستیم که مثل اکثر جاهای دنیا، همه روزنامهها صبح منتشر میشوند. اهمیت انتشار سلام در شکستن حلقه بسته مطبوعات و بهویژه روزنامههایی بود که بدون رقابت جدی تاختوتاز میکردند. شکل صفحه اول آن نیز تا حدی در این تمایز دیده میشد، زیرا اصرار داشتیم که به جای الگوی رایج استفاده از تیترها و سوتیترهای کوچک و بزرگ و تنوع اخبار صفحه اول، با تیترهای کوچکتر و
استفاده از متن در صفحه اول کار خود را آغاز کنیم. قطع سلام نیز اندکی کوچکتر از کیهان و اطلاعات بود که دلایل خاص خود را داشت. در میان فعالان اصلی سلام، آقای ابراهیم اصغرزاده دارای سابقه فعالیت مطبوعاتی در کیهان بود. بنده هم مواردی در سطح یادداشتنویسی در کیهان را تجربه کرده بودم. همکاران اصلی، اگرچه سابقه حرفهای نداشتیم، ولی عموما دستبهقلم و در فعالیتهای نوشتن دارای سبک و تجربه خاص خود بودیم. برای نمونه میتوان اولین یادداشتهای مرا در سلام با یادداشت بعدی و فعلی بنده به لحاظ سبک نوشتاری مقایسه کرد که تفاوت ملموسی ندارد. روزنامه سلام تجربه منحصربهفردی برای فعالان آن بود. ضوابط فعالیت نیز روشن بود و کمترین اختلاف در آن دیده میشد. بهرغم سالها فعالیت مطبوعاتی انتقادی، تعدادی شکایات شخصی (و نه دولتی) آن بسیار اندک و فقط به چند مورد محدود بود که یکی از آنها از سوی آقای احمدینژاد بود. اخلاق حرفهای را رعایت میکردیم. پاسخهای دادهشده افراد ذینفع را به بهترین شکل منعکس میکردیم. نوآوری در ادبیات و نوع طرح مسایل نیز در زمان خودش بسیار مهم بود. شکستن حلقه انحصار پنج روزنامه آن زمان گامی بود که عملیشدن
آن به ذهن کمتر کسی خطور میکرد. تیراژ سلام در شرایط عادی به حدود 70هزارنسخه میرسید، (در شرایط انتخاباتی به حدود 200هزار هم رسید) ولی مطالعات ما نشان داد که اثرگذاری آن بسیار بیشتر از این تیراژ بود، زیرا بسیاری از نسخههای آن را چند نفر میخواندند (متوسط نزدیک به سهنفر) و بیش از 50درصد خوانندگان آن به یادداشتها توجه داشتند. در حالی که این رقم (توجه به یادداشت) برای روزنامهای مثل همشهری فقط چهاردرصد بود. بنابراین روزانه حداقل یکصدهزارنفر یادداشتها و سرمقالههای سلام را مطالعه میکردند. ولی مهمترین دستاوردهای سلام در صفحات و ستونهای خاص این روزنامه بود. ستون «الوسلام»، ستون یادداشتهای سردبیری، ستون حقوق ملت، صفحات زنان، حقوقی، پیدا و پنهان و... همگی جزو نوآوریهای آن بود. ولی در این میان ستون «الو سلام» به دلیل تبدیل شدن به یک ارتباط دوسویه میان خوانندگان و روزنامه در نوع خود بینظیر بود و اداره آن در حد سردبیری و مدیرمسوول بود. هرچند برخی از روزنامهها کوشیدند که آن را تکرار کنند، ولی هیچگاه جایگزین «الو سلام» نشد.
نوشتن درباره تاسیس روزنامه سلام، بدون پرداختن به شرایط آن زمان، نارسا و تا حدی گنگ خواهد بود. پس از انقلاب، فضای مطبوعاتی کشور بسیار باز شد، بهطوری که حتی از هیچ قاعده و قانونی هم تبعیت نمیکرد. در نهایت به جایی رسیدیم که روزنامههای اصلی کشور شامل کیهان، اطلاعات و جمهوریاسلامی بود و نیروهایی در کیهان و اطلاعات فعال بودند که بعدا جزو اصلاحطلبان محسوب میشدند. فضای عمومی کیهان هم بهنسبت باز بود، بهویژه صفحه 18 آن، مطالب متنوع و حتی حساسیتبرانگیز داشت. ولی این روزنامهها نسبت به دولت آن زمان انتقادی نبودند، تا اینکه روزنامه رسالت به مدیرمسوولی مرحوم آذریقمی به گیشه آمد که منتقد دولت بود. روزنامه ابرار هم بود که خطمشی سیاسی مهمی نداشت. ولی پس از سال 1368 تحولاتی در فضای مطبوعاتی و روزنامهها بهوجود آمد. به اینصورت که کیهان دچار تغییرات شد و نقش و حضور جناح چپ آن زمان یا اصلاحطلبان بعدی در آن کمرنگ و سپس بیرنگ شد و با توجه به انحصار دولتی رادیو و تلویزیون که در آن زمان آقای محمد هاشمی رییس آن بود، اصلاحطلبان و جناح چپ بهکلی فاقد رسانه شدند. اولین زنگ خطر این بیرسانهای هم وقتی شنیده شد که در سال
1369 مجمع روحانیون مبارز که تا سال 1368 هیچ احساس کمبودی از نظر دسترسی به رسانه نداشت، بیانیهای را در رابطه با انتخابات مجلس خبرگان منتشر کرد که روزنامهها از انتشار آن منع شدند. این جرقهای مهم بود و آنان را متقاعد کرد که برای تاسیس روزنامهای مستقل اقدام کنند. تحول دیگر در معاونت مطبوعاتی و تبلیغاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که آقای امینزاده در آن حضور داشت اتفاق افتاد و از سال 1368 در برنامهای جامع با حضور مشاوران مطبوعاتی خود، سیاست بسط مطبوعاتی را در پیش گرفتند و کمکم انتشار نشریات جدید آغاز شده بود و از راهاندازی چنین روزنامهای هم استقبال میکردند. در عین حال فراموش نکنیم که تاسیس روزنامه در آن شرایط بیش از آنکه عملی حرفهای و روزنامهنگارانه تلقی شود، کنشی سیاسی محسوب میشد. بهخوبی به یاد دارم که در اوایل پاییز سال 1368 در دیداری که با آقای موسویخویینیها داشتم، پیشنهاد کردم که یک روزنامه تاسیس کنند که مورد توجه ایشان واقع نشد ولی فقط 16ماه بعد بود که ایشان برای راهاندازی روزنامه از بنده و سایر دوستان دعوت کردند. در آغاز راه، با مسایل متعددی مواجه بودیم. اول اینکه نیروهای موردنظر عموما از
افراد همفکر و همتجربه دعوت شدند، زیرا که فعالیت روزنامهنگاری بیش از آنکه فعالیتی حرفهای تلقی شود، سیاسی بود. به همین دلیل هم کمتر کسی برای دستمزد و سابقه وارد تحریریه شد. اکثر دوستان سردبیری و دبیران سرویس از روی شوق و علاقه و انگیزه سیاسی وارد شدند. یکی از مهمترین اتفاقات این روزنامه، انتشار آن در صبح بود. در آن زمان روزنامههای اصلی مثل کیهان و اطلاعات بعدازظهرها منتشر میشدند ولی ما نمیتوانستیم این کار را انجام دهیم، زیرا اکثر نیروهای روزنامه کسانی بودند که در جاهای دیگر شاغل بودند ولی عقیده بنده و برخی دوستان دیگر تا حدی متفاوت بود. اصرار داشتم که این روزنامه صبح منتشر شود تا نوعی تمایز با سایرین هم باشد. در نهایت این آغاز راهی بود که امروز شاهد آن هستیم که مثل اکثر جاهای دنیا، همه روزنامهها صبح منتشر میشوند. اهمیت انتشار سلام در شکستن حلقه بسته مطبوعات و بهویژه روزنامههایی بود که بدون رقابت جدی تاختوتاز میکردند. شکل صفحه اول آن نیز تا حدی در این تمایز دیده میشد، زیرا اصرار داشتیم که به جای الگوی رایج استفاده از تیترها و سوتیترهای کوچک و بزرگ و تنوع اخبار صفحه اول، با تیترهای کوچکتر و
استفاده از متن در صفحه اول کار خود را آغاز کنیم. قطع سلام نیز اندکی کوچکتر از کیهان و اطلاعات بود که دلایل خاص خود را داشت. در میان فعالان اصلی سلام، آقای ابراهیم اصغرزاده دارای سابقه فعالیت مطبوعاتی در کیهان بود. بنده هم مواردی در سطح یادداشتنویسی در کیهان را تجربه کرده بودم. همکاران اصلی، اگرچه سابقه حرفهای نداشتیم، ولی عموما دستبهقلم و در فعالیتهای نوشتن دارای سبک و تجربه خاص خود بودیم. برای نمونه میتوان اولین یادداشتهای مرا در سلام با یادداشت بعدی و فعلی بنده به لحاظ سبک نوشتاری مقایسه کرد که تفاوت ملموسی ندارد. روزنامه سلام تجربه منحصربهفردی برای فعالان آن بود. ضوابط فعالیت نیز روشن بود و کمترین اختلاف در آن دیده میشد. بهرغم سالها فعالیت مطبوعاتی انتقادی، تعدادی شکایات شخصی (و نه دولتی) آن بسیار اندک و فقط به چند مورد محدود بود که یکی از آنها از سوی آقای احمدینژاد بود. اخلاق حرفهای را رعایت میکردیم. پاسخهای دادهشده افراد ذینفع را به بهترین شکل منعکس میکردیم. نوآوری در ادبیات و نوع طرح مسایل نیز در زمان خودش بسیار مهم بود. شکستن حلقه انحصار پنج روزنامه آن زمان گامی بود که عملیشدن
آن به ذهن کمتر کسی خطور میکرد. تیراژ سلام در شرایط عادی به حدود 70هزارنسخه میرسید، (در شرایط انتخاباتی به حدود 200هزار هم رسید) ولی مطالعات ما نشان داد که اثرگذاری آن بسیار بیشتر از این تیراژ بود، زیرا بسیاری از نسخههای آن را چند نفر میخواندند (متوسط نزدیک به سهنفر) و بیش از 50درصد خوانندگان آن به یادداشتها توجه داشتند. در حالی که این رقم (توجه به یادداشت) برای روزنامهای مثل همشهری فقط چهاردرصد بود. بنابراین روزانه حداقل یکصدهزارنفر یادداشتها و سرمقالههای سلام را مطالعه میکردند. ولی مهمترین دستاوردهای سلام در صفحات و ستونهای خاص این روزنامه بود. ستون «الوسلام»، ستون یادداشتهای سردبیری، ستون حقوق ملت، صفحات زنان، حقوقی، پیدا و پنهان و... همگی جزو نوآوریهای آن بود. ولی در این میان ستون «الو سلام» به دلیل تبدیل شدن به یک ارتباط دوسویه میان خوانندگان و روزنامه در نوع خود بینظیر بود و اداره آن در حد سردبیری و مدیرمسوول بود. هرچند برخی از روزنامهها کوشیدند که آن را تکرار کنند، ولی هیچگاه جایگزین «الو سلام» نشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.