اهمیت و جایگاه دیپلماسی رسانهای در روابط ایران و روسیه
احمد وخشیته -دانشجوی دکترای علوم سیاسی
به سن من قد نمیدهد؛ اما گمان میکنم ریشسفیدهایی که در کنفرانس «ایران و روسیه؛ پنج قرن همکاری» حضور داشتند که البته حق استادی بر من دارند، به یاد داشته باشند زمانی را که روابط کشورها در عرصه بینالملل در بعد سختافزار تعریف میشد؛ یعنی همان دورانی که توپها، تانکها و موشکها حرفهایی برای گفتن داشتند و سیاستگذاریها در عرصه بینالملل مبتنی بر این عوامل سختافزاری گام بر میداشت. سالها از عصر سختافزاری میگذرد و اکنون بهواسطه نقش فضای مجازی، دنیا در حال رنسانسی دیگر است؛ نوزاییای که جهان پهناور دیروز را تبدیل به «دهکده جهانی» امروز کرده است و در این میان، روند دیپلماسی رسانهای، عامل قابلتأملی در جایگاه کشورها در حوزه روابط بینالملل است. اکنون از آغاز روابط ایران و روسیه بیش از پنج سده میگذرد؛ روابطی که در دورانی سرد و تلخ بود و در زمانهایی روندی صعودی به خود گرفت؛ بسیاری از تحلیلگران و کارشناسان سیاسی، امروزِ روابط دو کشور را «دوران طلایی» میخوانند؛ من هم بر همین عقیده هستم؛ اما امروز میخواهم نگاهی آسیبشناسانه به این دوران طلایی داشته باشم و پرسشی را مطرح کنم: دیپلماسی رسانهای چه جایگاهی در روابط ایران و روسیه در عصر فرانو دارد؟ هنگامی که کارشناسان و پژوهشگران قصد دارند مؤلفههایی را برای گسترش روابط دو کشور ارائه دهند، به همکاریهای نظامی دو کشور استناد میکنند یا از سامانه اس300 میگویند که در این دوران طلایی سرانجام به ایرانیها رسید. گویا عصر طلایی روابط دو کشور همچنان در سطح سختافزاری بهسر میبرد و همچنان فقط همکاریهای نظامی و ادوات جنگی در صدر توجه است؛ موضوعی که به نظر میرسد میتواند پاشنه آشیل مهمی در روابط دو ملت در درازمدت یا حتی میانمدت باشد. بدون شک 10 دیدار رؤسای جمهور فعلی ایران و روسیه جایگاه ارزشمندی در روابط دو کشور دارد؛ همکاریهای نظامی دو کشور در سوریه سبب شده سطح روابط تهران و مسکو در مسائلی بٌعد استراتژیک به خود بگیرد؛ اما نباید فراموش کنیم آنچه ملتها را به همگرایی میرساند، استفاده از ابزار رسانهها و فضای مجازی در دوران پساانقلاب اطلاعاتی است. پس از رویکارآمدن دولت اعتدال در ایران و تحقق برنامه جامع مشترک میان ایران و کشورهای 1+5، بسیاری از موانع پیشروی کرملین و پاستور برداشته شد و در این سالها دیپلماتهای سیاسی، امنیتی و نظامی دو کشور گام مهمی را در گسترش روابط برداشتهاند اما نباید فراموش کنیم فرهنگ زیربنای گسترش روابط میان ملتهاست و در ورای همین امر است که همکاریهای اقتصادی گسترش مییابد تا روابط سیاسی را مستحکمتر کند. امروز در روابط ایران و روسیه جای خالی قدرت نرم و دیپلماسی رسانهای فعال بهوضوح احساس میشود؛ در واقع مسئولان دو کشور در تلاشاند از بالا به پایین سطح روابط را گسترش دهند و به طیف استراتژیک نزدیک کنند. حال آنکه به نظر میرسد لازمه آن تلاش از پایین به بالاست؛ یعنی نزدیکی و فهمپذیری صحیح ملتها از یکدیگر. تاریخ روابط بینالملل همواره به ما آموخته که افکار عمومی و عزم ملتهاست که حوادث مهم را رقم زده است و از همین روست که دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی رسانهای که در عصر کنونی از آن بهعنوان قدرت نرم یاد میشود، اهمیت دوچندانی یافته است. از سوی دیگر کشورهای رقیب نیز همواره از قدرت نرم بهره بردهاند تا از همگرایی ملتهایی که با آنها منافعی در تضاد دارند، جلوگیری کنند و حتی آن را به واگرایی تبدیل کنند؛ موضوعی که در رابطه با ایران و روسیه بهخوبی صدق میکند. قدرت نرم جریان رقیب همواره کوشیده است با نفوذ بر افکار عمومی نخبگان و ملت ایران، همسایه شمالی را غیرقابل اعتماد جلوه دهد و قطعنامههایی را یادآوری کند که در دوره تزاری بهواسطه روحیه قدرتطلبی روسهای آن دوران و بیتدبیر پادشاهان قاجار و با نیرنگ دولتهای رقیب بر ملت ایران تحمیل شده بود. این تلاشها حتی در دوران طلایی کنونی نیز نهتنها وجود دارد، بلکه شاید بتوان گفت تشدید نیز شده است. قدرت نرم جریان رقیب از یکسو و محققنشدن دیپلماسی فرهنگی و رسانهای فعال میان ایران و روسیه از سوی دیگر، سبب شده است تا در دوران کنونی نیز بسیاری اوقات با آشفتگی افکار عمومی دو کشور مواجه شویم که به علت فهمپذیری صحیح از موضوعی که در راستای منافع ملی دو کشور است، موضع و رویکردی در تقابل آن اتخاذ میکنند. باید پذیرفت که امروز دیگر رسانهها همانند گذشته، تنها منعکسکننده رفتار سیاستمداران و کشورها نیستند، بلکه گاه بهعنوان یک بازیگر فعال در میدان سیاست در تصمیمگیریها نقش مؤثری ایفا میکنند. رسانهها در انتخاب سیاستگذاریها، نشاندادن چهرههای مثبت و منفی برنامهها، فرایند تصمیمسازی و نهایتا تصمیمگیری، نقش مؤثری دارند. از این رو جای خالی اتاق رسانهای مشترک از نوع غیردولتی آن، تکرار میکنم «غیردولتی» آن، ضرورت دارد تا افکار عمومی واقعی دو کشور را به یکدیگر نزدیک کند؛ چراکه دیپلماسی رسانهای میتواند ابعاد مختلف دیپلماسی فرهنگی مانند دیپلماسی موسیقی، دیپلماسی سینما و دیپلماسی کالاهای فرهنگی را میان دو ملت مطالبه کند.
به سن من قد نمیدهد؛ اما گمان میکنم ریشسفیدهایی که در کنفرانس «ایران و روسیه؛ پنج قرن همکاری» حضور داشتند که البته حق استادی بر من دارند، به یاد داشته باشند زمانی را که روابط کشورها در عرصه بینالملل در بعد سختافزار تعریف میشد؛ یعنی همان دورانی که توپها، تانکها و موشکها حرفهایی برای گفتن داشتند و سیاستگذاریها در عرصه بینالملل مبتنی بر این عوامل سختافزاری گام بر میداشت. سالها از عصر سختافزاری میگذرد و اکنون بهواسطه نقش فضای مجازی، دنیا در حال رنسانسی دیگر است؛ نوزاییای که جهان پهناور دیروز را تبدیل به «دهکده جهانی» امروز کرده است و در این میان، روند دیپلماسی رسانهای، عامل قابلتأملی در جایگاه کشورها در حوزه روابط بینالملل است. اکنون از آغاز روابط ایران و روسیه بیش از پنج سده میگذرد؛ روابطی که در دورانی سرد و تلخ بود و در زمانهایی روندی صعودی به خود گرفت؛ بسیاری از تحلیلگران و کارشناسان سیاسی، امروزِ روابط دو کشور را «دوران طلایی» میخوانند؛ من هم بر همین عقیده هستم؛ اما امروز میخواهم نگاهی آسیبشناسانه به این دوران طلایی داشته باشم و پرسشی را مطرح کنم: دیپلماسی رسانهای چه جایگاهی در روابط ایران و روسیه در عصر فرانو دارد؟ هنگامی که کارشناسان و پژوهشگران قصد دارند مؤلفههایی را برای گسترش روابط دو کشور ارائه دهند، به همکاریهای نظامی دو کشور استناد میکنند یا از سامانه اس300 میگویند که در این دوران طلایی سرانجام به ایرانیها رسید. گویا عصر طلایی روابط دو کشور همچنان در سطح سختافزاری بهسر میبرد و همچنان فقط همکاریهای نظامی و ادوات جنگی در صدر توجه است؛ موضوعی که به نظر میرسد میتواند پاشنه آشیل مهمی در روابط دو ملت در درازمدت یا حتی میانمدت باشد. بدون شک 10 دیدار رؤسای جمهور فعلی ایران و روسیه جایگاه ارزشمندی در روابط دو کشور دارد؛ همکاریهای نظامی دو کشور در سوریه سبب شده سطح روابط تهران و مسکو در مسائلی بٌعد استراتژیک به خود بگیرد؛ اما نباید فراموش کنیم آنچه ملتها را به همگرایی میرساند، استفاده از ابزار رسانهها و فضای مجازی در دوران پساانقلاب اطلاعاتی است. پس از رویکارآمدن دولت اعتدال در ایران و تحقق برنامه جامع مشترک میان ایران و کشورهای 1+5، بسیاری از موانع پیشروی کرملین و پاستور برداشته شد و در این سالها دیپلماتهای سیاسی، امنیتی و نظامی دو کشور گام مهمی را در گسترش روابط برداشتهاند اما نباید فراموش کنیم فرهنگ زیربنای گسترش روابط میان ملتهاست و در ورای همین امر است که همکاریهای اقتصادی گسترش مییابد تا روابط سیاسی را مستحکمتر کند. امروز در روابط ایران و روسیه جای خالی قدرت نرم و دیپلماسی رسانهای فعال بهوضوح احساس میشود؛ در واقع مسئولان دو کشور در تلاشاند از بالا به پایین سطح روابط را گسترش دهند و به طیف استراتژیک نزدیک کنند. حال آنکه به نظر میرسد لازمه آن تلاش از پایین به بالاست؛ یعنی نزدیکی و فهمپذیری صحیح ملتها از یکدیگر. تاریخ روابط بینالملل همواره به ما آموخته که افکار عمومی و عزم ملتهاست که حوادث مهم را رقم زده است و از همین روست که دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی رسانهای که در عصر کنونی از آن بهعنوان قدرت نرم یاد میشود، اهمیت دوچندانی یافته است. از سوی دیگر کشورهای رقیب نیز همواره از قدرت نرم بهره بردهاند تا از همگرایی ملتهایی که با آنها منافعی در تضاد دارند، جلوگیری کنند و حتی آن را به واگرایی تبدیل کنند؛ موضوعی که در رابطه با ایران و روسیه بهخوبی صدق میکند. قدرت نرم جریان رقیب همواره کوشیده است با نفوذ بر افکار عمومی نخبگان و ملت ایران، همسایه شمالی را غیرقابل اعتماد جلوه دهد و قطعنامههایی را یادآوری کند که در دوره تزاری بهواسطه روحیه قدرتطلبی روسهای آن دوران و بیتدبیر پادشاهان قاجار و با نیرنگ دولتهای رقیب بر ملت ایران تحمیل شده بود. این تلاشها حتی در دوران طلایی کنونی نیز نهتنها وجود دارد، بلکه شاید بتوان گفت تشدید نیز شده است. قدرت نرم جریان رقیب از یکسو و محققنشدن دیپلماسی فرهنگی و رسانهای فعال میان ایران و روسیه از سوی دیگر، سبب شده است تا در دوران کنونی نیز بسیاری اوقات با آشفتگی افکار عمومی دو کشور مواجه شویم که به علت فهمپذیری صحیح از موضوعی که در راستای منافع ملی دو کشور است، موضع و رویکردی در تقابل آن اتخاذ میکنند. باید پذیرفت که امروز دیگر رسانهها همانند گذشته، تنها منعکسکننده رفتار سیاستمداران و کشورها نیستند، بلکه گاه بهعنوان یک بازیگر فعال در میدان سیاست در تصمیمگیریها نقش مؤثری ایفا میکنند. رسانهها در انتخاب سیاستگذاریها، نشاندادن چهرههای مثبت و منفی برنامهها، فرایند تصمیمسازی و نهایتا تصمیمگیری، نقش مؤثری دارند. از این رو جای خالی اتاق رسانهای مشترک از نوع غیردولتی آن، تکرار میکنم «غیردولتی» آن، ضرورت دارد تا افکار عمومی واقعی دو کشور را به یکدیگر نزدیک کند؛ چراکه دیپلماسی رسانهای میتواند ابعاد مختلف دیپلماسی فرهنگی مانند دیپلماسی موسیقی، دیپلماسی سینما و دیپلماسی کالاهای فرهنگی را میان دو ملت مطالبه کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.