|

نقطه‌زنی در بازار پالایش

محمدجواد ساکت.دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی سیستم‌های انرژی دانشگاه صنعتی شریف

بر اساس گزارش سال 2017 اوپک از افق 2040، انتظار می‌رود که مصرف نفت و فراورده‌های آن تا سال 2022 به میزان هفت میلیون بشکه رشد کند و از 97 میلیون بشکه فعلی، به 104 میلیون بشکه در روز افزایش یابد. در این دوره با اجرای طرح‌های برنامه‌ریزی‌شده پالایشی در مناطق مختلف دنیا، میزان عرضه فراورده‌های نفتی نسبت به تقاضای آن افزایش می‌یابد؛ به‌طوری‌که مناطق خاورمیانه، آمریکای شمالی، اروپا و حوزه خزر در سال 2022 به‌ترتیب 900‌ هزار، 700 ‌هزار، 300 ‌هزار و 200 ‌هزار بشکه در روز مازاد تولید خواهند داشت، حال آنکه میزان تقاضای جهانی برای محصولات پالایشی 750‌ هزار بشکه در روز خواهد بود. فراورده‌های نفتی، به چندین دسته مختلف تقسیم می‌شوند و مازاد تولید در میان‌مدت برای تمام محصولات پالایشی صادق نخواهد بود؛ به‌طوری‌که در سال 2022، 50 ‌هزار بشکه در روز «کمبود عرضه» در فراورده‌های بنزین و نفتا وجود خواهد داشت؛ درحالی‌که «مازاد عرضه» میان‌تقطیرها (شامل نفت سفید، گازوئیل و سوخت جت)، سوخت‌های سنگین و سایر فراورده‌ها به‌ترتیب برابر 850 ‌هزار، 100‌ هزار و 650 ‌هزار بشکه در روز خواهد بود. در نتیجه می‌توان دریافت که در بازار رقابتی میان‌مدت فراورده‌های نفتی، تنها بنزین و نفتا به خوبی تجارت خواهند شد. بزرگ‌ترین متقاضی بنزین و نفتا در میان‌مدت، منطقه آسیاپاسیفیک (شامل کشورهای چین، هند، ژاپن، کره‌جنوبی و شمالی، استرالیا، اندونزی، مالزی، فیلیپین، تایلند، ویتنام، بنگلادش و پاکستان) است که از کل تقاضای 550‌هزاربشکه‌ای بنزین و نفتا، حدود 90 درصد را به خود اختصاص خواهد داد. از طرفی دیگر، بیشترین سهم مازاد عرضه 500‌هزار‌بشکه‌ای بنزین و نفتای جهان در منطقه خاورمیانه به وجود خواهد آمد که 95 درصد از مازاد عرضه این فراورده‌ها را به خود اختصاص خواهد داد. بنابراین تنها محصولاتی که بازارشان در بین بازار فراورده‌های نفتی اشباع نخواهد شد، بنزین و نفتاست. در نتیجه، زمانی که تمام کشورهای تولیدکننده فراورده‌های نفتی باید برای فروش محصولات خود به رقابتی تنگاتنگ بپردازند، منطقه خاورمیانه مازاد تولید بنزین و نفتای خود را به‌راحتی به متقاضی آن که منطقه آسیاپاسیفیک است، می‌فروشد. البته ممکن است در این میان کشورهای خاورمیانه با تعلل و تأخیر در اجرای طرح‌های از پیش‌ تعیین‌شده پالایشی، خود از تصاحب بازار آسیاپاسیفیک جامانده و آن را تقدیم به سایر تولیدکنندگان کنند که در این صورت، با هزینه فرصت بزرگی مواجه خواهند شد. ایران که یکی از کشورهای منطقه خاورمیانه به حساب می‌آید، نه‌تنها ظرفیت بالایی برای ورود به تجارت جهانی فراورده‌های نفتی دارد، بلکه می‌تواند در تجارت پرسود و پویای بنزین و نفتا نیز حضوری فعال داشته باشد. از دلایل این امر، وجود ذخایر عظیم نفت خام و دسترسی به خوراک ارزان پالایشی است. همچنین منابع بی‌نظیر میعانات گازی که بیشتر آن را بنزین و نفتا تشکیل می‌دهد، می‌تواند نقطه قوت بسیار مهمی برای تصاحب بازار آسیاپاسیفیک باشد. از طرفی، نبود قوانین زیست‌محیطی و مالیاتی دست‌وپاگیر و انرژی ارزان‌قیمت برای مصارف پالایشگاهی، کمک زیادی به افزایش جذابیت صنعت پالایش در ایران کرده است. البته کشور ایران در سه دهه اخیر واردکننده بنزین بوده و هیچ‌گاه نتوانسته در زمینه تأمین بنزین مصرفی، به خودکفایی برسد. مهم‌ترین دلیل این امر، پایین‌بودن ضریب پیچیدگی پالایشگاه‌ها و در نتیجه کاهش تولید محصولات سبکی مانند بنزین در آنهاست. دلیل دیگر نیز تأخیر در اجرای طرح‌های پالایشی ستاره خلیج فارس و سیراف است. بنابراین هدف‌گذاری برای کسب سهم بازار محصولات پالایشی در دنیا، به‌ویژه منطقه آسیاپاسیفیک، نیازمند چند اقدام اساسی در راستای افزایش صادرات فراورده‌های نفتی به‌خصوص بنزین است؛ نخست، ارتقا و توسعه صنعت بزرگ پالایش کشور که ظرفیتی معادل 1.8 میلیون بشکه در روز دارد. سپس تسریع اجرای طرح‌های پالایشی میعانات گازی ستاره خلیج‌فارس و سیراف و در پایان، مدیریت مصرف داخلی با افزایش بهره‌وری و تنوع‌بخشی به سبد سوختی کشور.

بر اساس گزارش سال 2017 اوپک از افق 2040، انتظار می‌رود که مصرف نفت و فراورده‌های آن تا سال 2022 به میزان هفت میلیون بشکه رشد کند و از 97 میلیون بشکه فعلی، به 104 میلیون بشکه در روز افزایش یابد. در این دوره با اجرای طرح‌های برنامه‌ریزی‌شده پالایشی در مناطق مختلف دنیا، میزان عرضه فراورده‌های نفتی نسبت به تقاضای آن افزایش می‌یابد؛ به‌طوری‌که مناطق خاورمیانه، آمریکای شمالی، اروپا و حوزه خزر در سال 2022 به‌ترتیب 900‌ هزار، 700 ‌هزار، 300 ‌هزار و 200 ‌هزار بشکه در روز مازاد تولید خواهند داشت، حال آنکه میزان تقاضای جهانی برای محصولات پالایشی 750‌ هزار بشکه در روز خواهد بود. فراورده‌های نفتی، به چندین دسته مختلف تقسیم می‌شوند و مازاد تولید در میان‌مدت برای تمام محصولات پالایشی صادق نخواهد بود؛ به‌طوری‌که در سال 2022، 50 ‌هزار بشکه در روز «کمبود عرضه» در فراورده‌های بنزین و نفتا وجود خواهد داشت؛ درحالی‌که «مازاد عرضه» میان‌تقطیرها (شامل نفت سفید، گازوئیل و سوخت جت)، سوخت‌های سنگین و سایر فراورده‌ها به‌ترتیب برابر 850 ‌هزار، 100‌ هزار و 650 ‌هزار بشکه در روز خواهد بود. در نتیجه می‌توان دریافت که در بازار رقابتی میان‌مدت فراورده‌های نفتی، تنها بنزین و نفتا به خوبی تجارت خواهند شد. بزرگ‌ترین متقاضی بنزین و نفتا در میان‌مدت، منطقه آسیاپاسیفیک (شامل کشورهای چین، هند، ژاپن، کره‌جنوبی و شمالی، استرالیا، اندونزی، مالزی، فیلیپین، تایلند، ویتنام، بنگلادش و پاکستان) است که از کل تقاضای 550‌هزاربشکه‌ای بنزین و نفتا، حدود 90 درصد را به خود اختصاص خواهد داد. از طرفی دیگر، بیشترین سهم مازاد عرضه 500‌هزار‌بشکه‌ای بنزین و نفتای جهان در منطقه خاورمیانه به وجود خواهد آمد که 95 درصد از مازاد عرضه این فراورده‌ها را به خود اختصاص خواهد داد. بنابراین تنها محصولاتی که بازارشان در بین بازار فراورده‌های نفتی اشباع نخواهد شد، بنزین و نفتاست. در نتیجه، زمانی که تمام کشورهای تولیدکننده فراورده‌های نفتی باید برای فروش محصولات خود به رقابتی تنگاتنگ بپردازند، منطقه خاورمیانه مازاد تولید بنزین و نفتای خود را به‌راحتی به متقاضی آن که منطقه آسیاپاسیفیک است، می‌فروشد. البته ممکن است در این میان کشورهای خاورمیانه با تعلل و تأخیر در اجرای طرح‌های از پیش‌ تعیین‌شده پالایشی، خود از تصاحب بازار آسیاپاسیفیک جامانده و آن را تقدیم به سایر تولیدکنندگان کنند که در این صورت، با هزینه فرصت بزرگی مواجه خواهند شد. ایران که یکی از کشورهای منطقه خاورمیانه به حساب می‌آید، نه‌تنها ظرفیت بالایی برای ورود به تجارت جهانی فراورده‌های نفتی دارد، بلکه می‌تواند در تجارت پرسود و پویای بنزین و نفتا نیز حضوری فعال داشته باشد. از دلایل این امر، وجود ذخایر عظیم نفت خام و دسترسی به خوراک ارزان پالایشی است. همچنین منابع بی‌نظیر میعانات گازی که بیشتر آن را بنزین و نفتا تشکیل می‌دهد، می‌تواند نقطه قوت بسیار مهمی برای تصاحب بازار آسیاپاسیفیک باشد. از طرفی، نبود قوانین زیست‌محیطی و مالیاتی دست‌وپاگیر و انرژی ارزان‌قیمت برای مصارف پالایشگاهی، کمک زیادی به افزایش جذابیت صنعت پالایش در ایران کرده است. البته کشور ایران در سه دهه اخیر واردکننده بنزین بوده و هیچ‌گاه نتوانسته در زمینه تأمین بنزین مصرفی، به خودکفایی برسد. مهم‌ترین دلیل این امر، پایین‌بودن ضریب پیچیدگی پالایشگاه‌ها و در نتیجه کاهش تولید محصولات سبکی مانند بنزین در آنهاست. دلیل دیگر نیز تأخیر در اجرای طرح‌های پالایشی ستاره خلیج فارس و سیراف است. بنابراین هدف‌گذاری برای کسب سهم بازار محصولات پالایشی در دنیا، به‌ویژه منطقه آسیاپاسیفیک، نیازمند چند اقدام اساسی در راستای افزایش صادرات فراورده‌های نفتی به‌خصوص بنزین است؛ نخست، ارتقا و توسعه صنعت بزرگ پالایش کشور که ظرفیتی معادل 1.8 میلیون بشکه در روز دارد. سپس تسریع اجرای طرح‌های پالایشی میعانات گازی ستاره خلیج‌فارس و سیراف و در پایان، مدیریت مصرف داخلی با افزایش بهره‌وری و تنوع‌بخشی به سبد سوختی کشور.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.