تعلیم و تربیت انتقادی
پساساختارگرایی و استلزامهای آن که ذیل «پستمدرنیسم» از آن یاد میشود، موضوع عمده بحثهای علوم انسانی، نظریهها و پژوهشهای اجتماعی و تربیتی است. آثار نویسندگان سرشناس در این سنت همچون میشل فوکو، ژان فرانسوا لیوتار، هلن سیکسو، ژاک دریدا، ژیل دلوز، دانا هاروی و چند شخصیت دیگر چالشبرانگیز و دشوار است. بیشتر نظریهپردازان و پژوهشگران تربیتی از اصطلاح پساساختارگرایی برای توصیف فعالیتهای خود استفاده میکنند. چراکه از بررسی نسبت ویژگیهای پساساختارگرایی با تعلیم و تربیت نتیجه گرفتهاند که پساساختارگرایی دلالتها و پیامدهایی برای تعلیم و تربیت دارد: از تأکید بر تفکر انتقادی و بهبود فرهنگ عمومی و تدارک زمینههایی برای مطالعات فرهنگی و اجتماعی تا تلاش برای تغییر معیارهای استاندارد ارزیابیهای تربیتی و ایجاد چالش برای اهداف تربیتی از پیش حاضر. ازاینرو، در شیوه نگاه به تعلیم و تربیت، سیاست، اخلاق و فرهنگ از اهمیت خاصی برخوردار است. در کنار فیلسوفهایی که نام برده شد، نقش مهم تعلیم و تربیت در فلسفههای فردریش نیچه و مارتین هایدگر، دو متفکری که بارها از آنها بهعنوان پیشگامان جنبش پساساختارگرایی یاد میشود نیز
برجسته است. همچنین رولان بارت، میشل فوکو، ژاک دریدا و فرانسوا لیوتار نیز از دیگر کسانیاند که در حوزه تعلیم و تربیت فعالیتهایی داشتهاند و آرای آنها را در این زمینه تأثیرگذار میدانند. تاکنون کتاب قابلتوجهی به فارسی در این زمینه موجود نبود. اما بهتازگی کتابی از سوی نشر گام نو منتشر شده که میکوشد به اهمیت این موضوع در پژوهشهای تربیتی بپردازد: «پساساختارگرایی و خوانش گفتمانها» که پساساختارگرایی را مشخصا بر بنیاد اندیشههای دریدا، فوکو و لیوتار دنبال میکند.
پیترز و بوربولس نویسندگان کتاب میکوشند تأثیر پساساختارگرایی را در زبان بررسی کنند. مسائل اساسی در این کتاب بهگونهای آشکار و فهمپذیر برای طیف گستردهای از کسانی بیان شده که با مسائل تعلیم و تربیت درگیرند. در کتاب حاضر دلالتهای موضع پساساختارگرایی برای مفهوم محقق و موضوع تحقیق در تعلیم و تربیت، اهداف پژوهش تربیتی و اشکال تحلیلها و روشهای بررسی در پژوهشهای تربیتی نشان داده شده است. همچنین به شیوههایی پرداخته شده که در آن محققان مهم و تأثیرگذار در حوزه تعلیم و تربیت ازجمله هنری ژیرو، پاتی لاتر و استفن بال کوشیدهاند چشمانداز پساساختارگرایانه را با بررسیهای خود از مسائل تربیتی درآمیزند. نویسندگان بر این مسائل نظری پیچیده تأکید دارند و نشان میدهند گاه با تبیین تعهدات اخلاقی و سیاسی است که جنبشهای فکری انتزاعی پدیدار میشوند. اما از آنجاکه مشهورترین نظریه در مورد نقش و جایگاه دانش و تعلیم و تربیت از ژان فرانسوا لیوتار در کتاب «شرایط پستمدرن» است، در سراسر کتاب حاضر نیز سهم لیوتار و نظریههای دیگر او برای فهم تعلیم و تربیت کمی بیش از دیگران است.
کتاب در چهار فصل تنظیم شده است: فصل نخست به تمایز پساساختارگرایی از پستمدرنیسم اختصاص دارد. هرچند پستمدرنیسم به پساساختارگرایی گره خورده، به اعتقاد نویسندگان این دو اندیشهای کاملا متفاوت از یکدیگرند. بهرغم آنکه تعریف دقیق جنبش پساساختارگرایی و تلخیص آن کار دشواری است، ولی بهطورکلی میتوان گفت پساساختارگرایی پاسخی به ساختارگرایی بوده است و الزاما نمیتوان از این واکنش نتیجه گرفت پساساختارگرایی و پستمدرنیسم را میتوان بهجای یکدیگر بهکار برد. نویسندگان از این واقعیت نمیگذرند که پساساختارگرایی در مواجهه با پستمدرنیسم شکل گرفته و آشکار است که در چه زمینهای از آن برآمده و در کجا از هم متمایز میشوند، ولی درآمیختن پساساختارگرایی و پستمدرنیسم را صحیح نمیدانند. در این فصل ضمن مطالعه این موضوع، مفاهیم و اصطلاحات مهم و زیربنایی همچون تفاوت دگربودگی، باستانشناسی، تبارشناسی و بنیانفکنی نیز بررسی میشوند. در فصل بعدی با پرسش از مفاهیم علم و تحقیق که برآمده از غالب پژوهشهای دانشگاهی است به توضیح اهداف پژوهش پساساختارگرایانه پرداخته میشود. در چنین پژوهشی تاریخ علوم طبیعی و انسانی از این حیث که در کجا
ظهور یافته و چرا شاخهشاخه و پراکنده شده، بهویژه با تمرکز بر دانش و فهم بهعنوان اهداف اساسی، دنبال شده است. در نظر نویسندگان برای فهم چنین مفاهیمی باید در این باب پژوهش شود که چه کسی، چه چیز را بهعنوان علم و تحقیق حساب میکند، کجا از آن حمایت میشود، چگونه به وجود آمده و چطور بهطور خاص به امر سیاسی و نقش دولت ارتباط پیدا میکند، با این تأکید که این مسئله حقیقت پژوهش تربیتی است. پیترز و بوربولس در فصل سوم به پرسش از روش میپردازند. البته در این فصل نیز دوباره از منظر پساساختارگرایی پرسش از شیوههای فنی و سخن از روشها و کاربست تحقیق مطرح میشود و ازاینرو، به این معنای فنی روشی عرضه نمیشود، بلکه نویسندگان میکوشند به برخی از مهمترین شیوههای تحلیل ازجمله باستانشناسی، تبارشناسی، بنیانفکنی و پساساختارگرایی فمنیستی بپردازند. بهاینترتیب خوانندگان شیوههای متعددی را خواهند دید که در آن رویکردهای یادشده تأیید میشوند و برایناساس قادر خواهند بود به تحلیل و نقد تربیتی همراه با نکتهسنجی خاص کتاب بپردازند. در فصل آخر به بحثهای مفصل محققانی پرداخته میشود که از اندیشهها و رویکردهای پساساختارگرایانه در
مطالعه مسائل تربیتی بهره بردهاند. نویسندگان مشخصا بر سه الگوی شناختهشده متمرکز شدهاند: ژیرو، پاتی لاتر و استفن بال. این چهرهها بههیچوجه در روش یا درونمایه با یکدیگر همنظر نیستند، ولی از متفکران اصلی پساساختارگرا متأثر بودهاند و این تأثیر در ملاحظات و نحوه نگاهشان نمود یافته است. نوشتههای آنها مانند دیگر نوشتههای نویسندگان پساساختارگرا، همواره با نگاهی به فهم و نقد پویاییهای قدرت و دانش، جهتگیری دولت و نظارت فرایندهای تربیتی و تحقیقی و محدودیتهای آزادی انسان، خلاقیت و تکثر (تفاوت) همراه است. در نظر نویسندگان مسائل یادشده برای پژوهش تربیتی تا به روزگار ما مسکوت مانده و آنها تلاش دارند در کتاب حاضر گره از این معضل باز کنند.
پساساختارگرایی و استلزامهای آن که ذیل «پستمدرنیسم» از آن یاد میشود، موضوع عمده بحثهای علوم انسانی، نظریهها و پژوهشهای اجتماعی و تربیتی است. آثار نویسندگان سرشناس در این سنت همچون میشل فوکو، ژان فرانسوا لیوتار، هلن سیکسو، ژاک دریدا، ژیل دلوز، دانا هاروی و چند شخصیت دیگر چالشبرانگیز و دشوار است. بیشتر نظریهپردازان و پژوهشگران تربیتی از اصطلاح پساساختارگرایی برای توصیف فعالیتهای خود استفاده میکنند. چراکه از بررسی نسبت ویژگیهای پساساختارگرایی با تعلیم و تربیت نتیجه گرفتهاند که پساساختارگرایی دلالتها و پیامدهایی برای تعلیم و تربیت دارد: از تأکید بر تفکر انتقادی و بهبود فرهنگ عمومی و تدارک زمینههایی برای مطالعات فرهنگی و اجتماعی تا تلاش برای تغییر معیارهای استاندارد ارزیابیهای تربیتی و ایجاد چالش برای اهداف تربیتی از پیش حاضر. ازاینرو، در شیوه نگاه به تعلیم و تربیت، سیاست، اخلاق و فرهنگ از اهمیت خاصی برخوردار است. در کنار فیلسوفهایی که نام برده شد، نقش مهم تعلیم و تربیت در فلسفههای فردریش نیچه و مارتین هایدگر، دو متفکری که بارها از آنها بهعنوان پیشگامان جنبش پساساختارگرایی یاد میشود نیز
برجسته است. همچنین رولان بارت، میشل فوکو، ژاک دریدا و فرانسوا لیوتار نیز از دیگر کسانیاند که در حوزه تعلیم و تربیت فعالیتهایی داشتهاند و آرای آنها را در این زمینه تأثیرگذار میدانند. تاکنون کتاب قابلتوجهی به فارسی در این زمینه موجود نبود. اما بهتازگی کتابی از سوی نشر گام نو منتشر شده که میکوشد به اهمیت این موضوع در پژوهشهای تربیتی بپردازد: «پساساختارگرایی و خوانش گفتمانها» که پساساختارگرایی را مشخصا بر بنیاد اندیشههای دریدا، فوکو و لیوتار دنبال میکند.
پیترز و بوربولس نویسندگان کتاب میکوشند تأثیر پساساختارگرایی را در زبان بررسی کنند. مسائل اساسی در این کتاب بهگونهای آشکار و فهمپذیر برای طیف گستردهای از کسانی بیان شده که با مسائل تعلیم و تربیت درگیرند. در کتاب حاضر دلالتهای موضع پساساختارگرایی برای مفهوم محقق و موضوع تحقیق در تعلیم و تربیت، اهداف پژوهش تربیتی و اشکال تحلیلها و روشهای بررسی در پژوهشهای تربیتی نشان داده شده است. همچنین به شیوههایی پرداخته شده که در آن محققان مهم و تأثیرگذار در حوزه تعلیم و تربیت ازجمله هنری ژیرو، پاتی لاتر و استفن بال کوشیدهاند چشمانداز پساساختارگرایانه را با بررسیهای خود از مسائل تربیتی درآمیزند. نویسندگان بر این مسائل نظری پیچیده تأکید دارند و نشان میدهند گاه با تبیین تعهدات اخلاقی و سیاسی است که جنبشهای فکری انتزاعی پدیدار میشوند. اما از آنجاکه مشهورترین نظریه در مورد نقش و جایگاه دانش و تعلیم و تربیت از ژان فرانسوا لیوتار در کتاب «شرایط پستمدرن» است، در سراسر کتاب حاضر نیز سهم لیوتار و نظریههای دیگر او برای فهم تعلیم و تربیت کمی بیش از دیگران است.
کتاب در چهار فصل تنظیم شده است: فصل نخست به تمایز پساساختارگرایی از پستمدرنیسم اختصاص دارد. هرچند پستمدرنیسم به پساساختارگرایی گره خورده، به اعتقاد نویسندگان این دو اندیشهای کاملا متفاوت از یکدیگرند. بهرغم آنکه تعریف دقیق جنبش پساساختارگرایی و تلخیص آن کار دشواری است، ولی بهطورکلی میتوان گفت پساساختارگرایی پاسخی به ساختارگرایی بوده است و الزاما نمیتوان از این واکنش نتیجه گرفت پساساختارگرایی و پستمدرنیسم را میتوان بهجای یکدیگر بهکار برد. نویسندگان از این واقعیت نمیگذرند که پساساختارگرایی در مواجهه با پستمدرنیسم شکل گرفته و آشکار است که در چه زمینهای از آن برآمده و در کجا از هم متمایز میشوند، ولی درآمیختن پساساختارگرایی و پستمدرنیسم را صحیح نمیدانند. در این فصل ضمن مطالعه این موضوع، مفاهیم و اصطلاحات مهم و زیربنایی همچون تفاوت دگربودگی، باستانشناسی، تبارشناسی و بنیانفکنی نیز بررسی میشوند. در فصل بعدی با پرسش از مفاهیم علم و تحقیق که برآمده از غالب پژوهشهای دانشگاهی است به توضیح اهداف پژوهش پساساختارگرایانه پرداخته میشود. در چنین پژوهشی تاریخ علوم طبیعی و انسانی از این حیث که در کجا
ظهور یافته و چرا شاخهشاخه و پراکنده شده، بهویژه با تمرکز بر دانش و فهم بهعنوان اهداف اساسی، دنبال شده است. در نظر نویسندگان برای فهم چنین مفاهیمی باید در این باب پژوهش شود که چه کسی، چه چیز را بهعنوان علم و تحقیق حساب میکند، کجا از آن حمایت میشود، چگونه به وجود آمده و چطور بهطور خاص به امر سیاسی و نقش دولت ارتباط پیدا میکند، با این تأکید که این مسئله حقیقت پژوهش تربیتی است. پیترز و بوربولس در فصل سوم به پرسش از روش میپردازند. البته در این فصل نیز دوباره از منظر پساساختارگرایی پرسش از شیوههای فنی و سخن از روشها و کاربست تحقیق مطرح میشود و ازاینرو، به این معنای فنی روشی عرضه نمیشود، بلکه نویسندگان میکوشند به برخی از مهمترین شیوههای تحلیل ازجمله باستانشناسی، تبارشناسی، بنیانفکنی و پساساختارگرایی فمنیستی بپردازند. بهاینترتیب خوانندگان شیوههای متعددی را خواهند دید که در آن رویکردهای یادشده تأیید میشوند و برایناساس قادر خواهند بود به تحلیل و نقد تربیتی همراه با نکتهسنجی خاص کتاب بپردازند. در فصل آخر به بحثهای مفصل محققانی پرداخته میشود که از اندیشهها و رویکردهای پساساختارگرایانه در
مطالعه مسائل تربیتی بهره بردهاند. نویسندگان مشخصا بر سه الگوی شناختهشده متمرکز شدهاند: ژیرو، پاتی لاتر و استفن بال. این چهرهها بههیچوجه در روش یا درونمایه با یکدیگر همنظر نیستند، ولی از متفکران اصلی پساساختارگرا متأثر بودهاند و این تأثیر در ملاحظات و نحوه نگاهشان نمود یافته است. نوشتههای آنها مانند دیگر نوشتههای نویسندگان پساساختارگرا، همواره با نگاهی به فهم و نقد پویاییهای قدرت و دانش، جهتگیری دولت و نظارت فرایندهای تربیتی و تحقیقی و محدودیتهای آزادی انسان، خلاقیت و تکثر (تفاوت) همراه است. در نظر نویسندگان مسائل یادشده برای پژوهش تربیتی تا به روزگار ما مسکوت مانده و آنها تلاش دارند در کتاب حاضر گره از این معضل باز کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.