طی هفتههای گذشته سه ترجمه از یک کتاب کوچک به بازار آمد
در دفاع از کپیرایت
گروه اندیشه: پیوستن یا نپیوستن ایران به پیمان کپیرایت موافقان و مخالفان خود را دارد. مهمترین دلیل مخالفان نداشتن صرفه اقتصادی است. در حوزه نشر پیوستن به این پیمان به معنای این است که اکثریت قریببهاتفاق ترجمههای موجود غیرقانونی است. اگر کسی بدون اجازه یا در بعضی موارد بدون ذکر منبع، از یک اثر استفاده و آن را ترجمه کند صاحب اثر این حق را داراست که به صورت قانونی شخص یا نهاد یا ناشر مذکور را تحت پیگرد قانونی قرار دهد. گرچه هستند معدود ناشرانی که در معدود مواردی اقدام به کسب اجازه قانونی و پرداخت هزینههای آن میکنند، اکثر ناشران راغب نیستند کتاب را با چنین قراردادی منتشر کنند. از طرفی چون، بهرغم بالابردن هزینههای چاپ یک کتاب، مانع از انتشار همان کتاب از سوی ناشر ایرانی دیگری نمیشود و از طرف دیگر هنوز حسابهای ناشرانی که پیش از این با کپیرایت کار میکردهاند به دلیل تحریم در بانکهای اروپایی فعال نیست و نقلوانتقال پول با مشکلات زیادی روبهروست.
یکی از تبعات نبود کپیرایت در ایران ترجمههای همزمان از یک کتاب است، آنهم نه از کتابی کلاسیک که وجود ترجمههای متعدد از آن لزوما مذموم نیست. بلکه چند ترجمه همزمان از یک کتاب پرفروش و گاه نهچندان مهم در غرب برای برآوردن نیازهای «بازار». تازهترین، و نه آخرین نمونه از این مورد کتابی است که پس از رأیآوردن ترامپ و حساسیت اجتماعی نسبت به فاشیسم در آمریکا توانسته جزو پرفروشهای نیویورکتایمز در سال 2017 باشد و شاید بههمیندلیل شاهد مسابقه ترجمه آن به فارسی هستیم. «استبداد»، «خودکامگی» و «در برابر استبداد» عنوان سه ترجمه فارسی از یک کتاباند که بهترتیب در نشر نو، کتاب پارسه و نشر گمان منتشر شدهاند، کتابی 120صفحهای که تیموتی اسنایدر، استاد تاریخ دانشگاه ییل، اخیرا منتشر کرده است.
در مقدمه اسنایدر میخوانیم این کتاب کوتاه فقط پیشدرآمدی است بر یک مطالعه وسیعتر درباره ریشههای تاریخی مشکلات دموکراسی در شرایط امروزی. او با این مقدمه و با نگاه یک مورخ به بررسی مسائل امروز جامعه آمریکا و غرب پرداخته است، و از این منظر بیست درس از دل تاریخ قرن بیستم و سازوکار حاکمان جبار فاشیست، نازیست و کمونیست بیرون کشیده تا به کمک آنها درک وضعیت امروز غرب را آسانتر سازد. پیشاپیش اطاعت نکنید، از نهادها دفاع کنید، مراقب دولتهای تکحزبی باشید، ارتباط چشمی برقرار کنید و کمی حرف بزنید، یک زندگی خصوصی پیریزی کنید و مقاصد خوب را یاری کنید، میهندوست باشید و... از جمله این بیست درس اخلاقی هستند. نویسنده یادآور میشود که این کتاب را در واکنش به انتخاب ترامپ و بیم و هراسها از تبدیل دموکراسی آمریکا به حکومتی استبدادی نوشته: «تاریخ قرن بیستم اروپا به ما میآموزد که چطور ممکن است جوامع درهم بشکنند، دموکراسیها سقوط کنند، اخلاقیات فروبپاشد، و مردمان عادی بهیکباره خودشان را اسلحهبهدست بالای سر گورهای دستهجمعی بیابند. درک دلایل بهوجودآمدن این شرایط برای امروز ما بسیار مفید خواهد بود». تیموتی اسنایدر پیش
از این با کتاب «سرزمین خونین» خود جوایز زیادی مثل جایزه اندیشه سیاسی هانا آرنت، جایزه نگاه اروپایی لایبزیک، جایزه علوم انسانی امرسون، جایزه ادبی آکادمی هنر و ادبیات آمریکا، را برده بود و کتابهایش تاکنون به بیش از 30 زبان دنیا ترجمه شدهاند.
اسنایدر معتقد است که مردم امروز آمریکا و غرب باهوشتر از اروپاییهایی نیستند که در قرن بیستم در دام فاشیسم و نازیسم و کمونیسم گرفتار شدند، و مردم امروز هیچکجای جهان مصون از تکرار اشتباهات گذشته نیستند. ولی ما امروز این فرصت و موهبت را داریم که میتوانیم در احوال گذشتگان مطالعه کنیم و از اشتباهات آنها درس بگیریم. درسهایی مثل بیست درس این کتاب که میشود در مدتی کوتاه آنها را خواند و در هر برههای از زندگی آنها را در ذهن داشت. کتاب با نظرات «پدران مؤسس» در مورد قانون اساسی آمریکا و چشمانداز پیشروی آنها آغاز میشود و با ذکر نشانههای رشد فاشیسم در جامعه آمریکا شرایط امروز را در جهتی متضاد با آرمانهای آزادیخواهانه پدران آمریکا میداند.
نویسنده در مقدمه خود تحلیلی درباره رشد فاشیسم و کمونیسم ارائه میدهد و هر دو را واکنشهایی به جهانیشدن، نابرابریهای واقعی و ملموسی که جهانیشدن به بار آورده بود، و ناتوانی آشکار دموکراسیها در پرداختن به این مشکلات میداند. او در تاریخ اروپا سه برهه زمانی مهم برمیشمرد: پس از جنگ جهانی اول در 1918، پس از جنگ جهانی دوم در 1945، و پس از پایان کمونیسم در 1989. در اواخر قرن نوزدهم، (مانند اواخر قرن بیستم)، گسترش تجارت جهانی انتظارهایی برای پیشرفت به وجود آورد. در اوایل قرن بیستم، با ظهور نگرشها و آرمانهای تازه سیاستهای تودهواری که در آنها یک پیشوا یا حزب مدعی میشد مستقیما اراده و خواست مردم را نمایندگی میکند، این امیدها به مخاطره افتاد. دموکراسیهای اروپایی فروپاشیدند و جای خود را به سلطهجویی راستگرایان فاشیست در دهههای 1920 و 1930 دادند. در دهه 1940 هم اتحاد جماهیر شوروی که در سال 1922 مستقر شده بود الگوی خود را به اروپا تسری داد. فاشیستها، به نام اراده، عقل و منطق را رد کردند و به انکار حقیقتهای عینی برخاستند تا افسانه باشکوهی را برجسته سازند که پیشوایان سرهم میکردند. این پیشوایان با این
استدلال که مشکلات بغرنج حاصل از جهانیشدن نتیجه دسیسهای است که علیه ملت چیده شده است، چهره دیگری به جهانیشدن دادند. کمونیستها مدت بیشتری در قدرت بودند. نیت آنها حکومت توسط گروهی نخبه منضبط حزبی بود که با منحصرکردن عقل و خرد به خود، بنا به قوانین ظاهرا تغییرناپذیر تاریخ، جامعه را به سوی آینده محتوم هدایت میکرد. نویسنده در پیگفتاری با نام «تاریخ و آزادی» به نقد دو نوع سیاستورزی «ضدتاریخی» رایج پس از فروپاشی شوروی میپردازد که به گمان او به تقویت فاشیسم منجر شد. سیاست اول سیاست «اجتنابناپذیری» بود که بنا به آن تاریخ فقط به سمت لیبرالدموکراسی حرکت میکند و بیشتر با نظریه «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما مطرح شد. از نظر نویسنده، آمریکاییها «افسانه» پایان تاریخ را باور کردند و راه را دقیقا برای همان حکومتهایی باز کردند که به خودشان میگفتند دیگر ممکن نیست برگردد. سیاستمداران قائل به اجتنابناپذیری انکار نمیکنند که تاریخ از گذشته و حال و آینده تشکیل شده و حتی جلوههای گوناگون گذشتههای دور را هم در نظر میگیرند. اما زمان حال را صرفا گامی در نظر میگیرند به سوی آیندهای که از همین حالا میدانیم چیست،
آیندهای متعلق به بازار آزاد، جهانیسازی گستردهتر، خردگرایی بیشتر و ثروت سرشارتر. به زعم نویسنده پذیرفتن این نوع سیاستورزی همراه بود با تغییر در نحوه صحبتکردن ما درباره سیاست در قرن بیستویکم. این پذیرش هرگونه بحث سیاسی را در نطفه خفه میکرد و به شکلگیری نظامهای حزبیای گرایش داشت که در آنها یک حزب سیاسی از وضع موجود دفاع میکند و حزب دیگر با آن مخالفت. و نتیجه آن این باور عمومی است که هیچ جایگزینی برای نظم اولیه امور وجود ندارد.
او دومین سیاستورزی ضدتاریخی را «سیاست جاودانگی» مینامد که به ملیپرستی و نژادپرستی پهلو میزند و بهعنوانمثال «برگزیت» را مطرح میکند. این نوع سیاست دغدغه گذشته را دارد اما به شیوهای خودنگرانه و فارغ از هر دغدغه واقعی. این سیاست در مورد حقایق، به لحظاتی در گذشته اشتیاق نشان میدهد که در واقعیت هیچگاه وجود نداشتهاند. در سیاست جاودانگی، فریبندگیهای گذشتهای موهوم ما را از فکرکردن به آیندههای ممکن بازمیدارند. سیاستمداران قائل به جاودانگی گذشته را مثل یادگارهایی غیرقابلرویت از قربانیان میهن به ما القا میکنند که همه به یک اندازه از زمان حال دورند و به یک اندازه قابل دستکاریشدن برای عوام. عوامفریبان ملی سیاستمدارانی قائل به سیاست جاودانگیاند و به نظر میرسد هر اشاره و ارجاعی به گذشته مستلزم جملهای است از جانب دشمنی خارجی به پاکی و خلوص کشور و ملت. نویسنده در پایان توضیح میدهد که تنها راه برونرفت از بنبست کنونی و تنها چیزی که میان این دو نوع سیاستورزی قرار میگیرد خود تاریخ است. تاریخ به ما امکان میدهد الگوها را ببینیم و خودمان قضاوت کنیم و ساختار و چارچوبی تعریف میکند که درون آن
میتوانیم در جستجوی آزادی باشیم.
گروه اندیشه: پیوستن یا نپیوستن ایران به پیمان کپیرایت موافقان و مخالفان خود را دارد. مهمترین دلیل مخالفان نداشتن صرفه اقتصادی است. در حوزه نشر پیوستن به این پیمان به معنای این است که اکثریت قریببهاتفاق ترجمههای موجود غیرقانونی است. اگر کسی بدون اجازه یا در بعضی موارد بدون ذکر منبع، از یک اثر استفاده و آن را ترجمه کند صاحب اثر این حق را داراست که به صورت قانونی شخص یا نهاد یا ناشر مذکور را تحت پیگرد قانونی قرار دهد. گرچه هستند معدود ناشرانی که در معدود مواردی اقدام به کسب اجازه قانونی و پرداخت هزینههای آن میکنند، اکثر ناشران راغب نیستند کتاب را با چنین قراردادی منتشر کنند. از طرفی چون، بهرغم بالابردن هزینههای چاپ یک کتاب، مانع از انتشار همان کتاب از سوی ناشر ایرانی دیگری نمیشود و از طرف دیگر هنوز حسابهای ناشرانی که پیش از این با کپیرایت کار میکردهاند به دلیل تحریم در بانکهای اروپایی فعال نیست و نقلوانتقال پول با مشکلات زیادی روبهروست.
یکی از تبعات نبود کپیرایت در ایران ترجمههای همزمان از یک کتاب است، آنهم نه از کتابی کلاسیک که وجود ترجمههای متعدد از آن لزوما مذموم نیست. بلکه چند ترجمه همزمان از یک کتاب پرفروش و گاه نهچندان مهم در غرب برای برآوردن نیازهای «بازار». تازهترین، و نه آخرین نمونه از این مورد کتابی است که پس از رأیآوردن ترامپ و حساسیت اجتماعی نسبت به فاشیسم در آمریکا توانسته جزو پرفروشهای نیویورکتایمز در سال 2017 باشد و شاید بههمیندلیل شاهد مسابقه ترجمه آن به فارسی هستیم. «استبداد»، «خودکامگی» و «در برابر استبداد» عنوان سه ترجمه فارسی از یک کتاباند که بهترتیب در نشر نو، کتاب پارسه و نشر گمان منتشر شدهاند، کتابی 120صفحهای که تیموتی اسنایدر، استاد تاریخ دانشگاه ییل، اخیرا منتشر کرده است.
در مقدمه اسنایدر میخوانیم این کتاب کوتاه فقط پیشدرآمدی است بر یک مطالعه وسیعتر درباره ریشههای تاریخی مشکلات دموکراسی در شرایط امروزی. او با این مقدمه و با نگاه یک مورخ به بررسی مسائل امروز جامعه آمریکا و غرب پرداخته است، و از این منظر بیست درس از دل تاریخ قرن بیستم و سازوکار حاکمان جبار فاشیست، نازیست و کمونیست بیرون کشیده تا به کمک آنها درک وضعیت امروز غرب را آسانتر سازد. پیشاپیش اطاعت نکنید، از نهادها دفاع کنید، مراقب دولتهای تکحزبی باشید، ارتباط چشمی برقرار کنید و کمی حرف بزنید، یک زندگی خصوصی پیریزی کنید و مقاصد خوب را یاری کنید، میهندوست باشید و... از جمله این بیست درس اخلاقی هستند. نویسنده یادآور میشود که این کتاب را در واکنش به انتخاب ترامپ و بیم و هراسها از تبدیل دموکراسی آمریکا به حکومتی استبدادی نوشته: «تاریخ قرن بیستم اروپا به ما میآموزد که چطور ممکن است جوامع درهم بشکنند، دموکراسیها سقوط کنند، اخلاقیات فروبپاشد، و مردمان عادی بهیکباره خودشان را اسلحهبهدست بالای سر گورهای دستهجمعی بیابند. درک دلایل بهوجودآمدن این شرایط برای امروز ما بسیار مفید خواهد بود». تیموتی اسنایدر پیش
از این با کتاب «سرزمین خونین» خود جوایز زیادی مثل جایزه اندیشه سیاسی هانا آرنت، جایزه نگاه اروپایی لایبزیک، جایزه علوم انسانی امرسون، جایزه ادبی آکادمی هنر و ادبیات آمریکا، را برده بود و کتابهایش تاکنون به بیش از 30 زبان دنیا ترجمه شدهاند.
اسنایدر معتقد است که مردم امروز آمریکا و غرب باهوشتر از اروپاییهایی نیستند که در قرن بیستم در دام فاشیسم و نازیسم و کمونیسم گرفتار شدند، و مردم امروز هیچکجای جهان مصون از تکرار اشتباهات گذشته نیستند. ولی ما امروز این فرصت و موهبت را داریم که میتوانیم در احوال گذشتگان مطالعه کنیم و از اشتباهات آنها درس بگیریم. درسهایی مثل بیست درس این کتاب که میشود در مدتی کوتاه آنها را خواند و در هر برههای از زندگی آنها را در ذهن داشت. کتاب با نظرات «پدران مؤسس» در مورد قانون اساسی آمریکا و چشمانداز پیشروی آنها آغاز میشود و با ذکر نشانههای رشد فاشیسم در جامعه آمریکا شرایط امروز را در جهتی متضاد با آرمانهای آزادیخواهانه پدران آمریکا میداند.
نویسنده در مقدمه خود تحلیلی درباره رشد فاشیسم و کمونیسم ارائه میدهد و هر دو را واکنشهایی به جهانیشدن، نابرابریهای واقعی و ملموسی که جهانیشدن به بار آورده بود، و ناتوانی آشکار دموکراسیها در پرداختن به این مشکلات میداند. او در تاریخ اروپا سه برهه زمانی مهم برمیشمرد: پس از جنگ جهانی اول در 1918، پس از جنگ جهانی دوم در 1945، و پس از پایان کمونیسم در 1989. در اواخر قرن نوزدهم، (مانند اواخر قرن بیستم)، گسترش تجارت جهانی انتظارهایی برای پیشرفت به وجود آورد. در اوایل قرن بیستم، با ظهور نگرشها و آرمانهای تازه سیاستهای تودهواری که در آنها یک پیشوا یا حزب مدعی میشد مستقیما اراده و خواست مردم را نمایندگی میکند، این امیدها به مخاطره افتاد. دموکراسیهای اروپایی فروپاشیدند و جای خود را به سلطهجویی راستگرایان فاشیست در دهههای 1920 و 1930 دادند. در دهه 1940 هم اتحاد جماهیر شوروی که در سال 1922 مستقر شده بود الگوی خود را به اروپا تسری داد. فاشیستها، به نام اراده، عقل و منطق را رد کردند و به انکار حقیقتهای عینی برخاستند تا افسانه باشکوهی را برجسته سازند که پیشوایان سرهم میکردند. این پیشوایان با این
استدلال که مشکلات بغرنج حاصل از جهانیشدن نتیجه دسیسهای است که علیه ملت چیده شده است، چهره دیگری به جهانیشدن دادند. کمونیستها مدت بیشتری در قدرت بودند. نیت آنها حکومت توسط گروهی نخبه منضبط حزبی بود که با منحصرکردن عقل و خرد به خود، بنا به قوانین ظاهرا تغییرناپذیر تاریخ، جامعه را به سوی آینده محتوم هدایت میکرد. نویسنده در پیگفتاری با نام «تاریخ و آزادی» به نقد دو نوع سیاستورزی «ضدتاریخی» رایج پس از فروپاشی شوروی میپردازد که به گمان او به تقویت فاشیسم منجر شد. سیاست اول سیاست «اجتنابناپذیری» بود که بنا به آن تاریخ فقط به سمت لیبرالدموکراسی حرکت میکند و بیشتر با نظریه «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما مطرح شد. از نظر نویسنده، آمریکاییها «افسانه» پایان تاریخ را باور کردند و راه را دقیقا برای همان حکومتهایی باز کردند که به خودشان میگفتند دیگر ممکن نیست برگردد. سیاستمداران قائل به اجتنابناپذیری انکار نمیکنند که تاریخ از گذشته و حال و آینده تشکیل شده و حتی جلوههای گوناگون گذشتههای دور را هم در نظر میگیرند. اما زمان حال را صرفا گامی در نظر میگیرند به سوی آیندهای که از همین حالا میدانیم چیست،
آیندهای متعلق به بازار آزاد، جهانیسازی گستردهتر، خردگرایی بیشتر و ثروت سرشارتر. به زعم نویسنده پذیرفتن این نوع سیاستورزی همراه بود با تغییر در نحوه صحبتکردن ما درباره سیاست در قرن بیستویکم. این پذیرش هرگونه بحث سیاسی را در نطفه خفه میکرد و به شکلگیری نظامهای حزبیای گرایش داشت که در آنها یک حزب سیاسی از وضع موجود دفاع میکند و حزب دیگر با آن مخالفت. و نتیجه آن این باور عمومی است که هیچ جایگزینی برای نظم اولیه امور وجود ندارد.
او دومین سیاستورزی ضدتاریخی را «سیاست جاودانگی» مینامد که به ملیپرستی و نژادپرستی پهلو میزند و بهعنوانمثال «برگزیت» را مطرح میکند. این نوع سیاست دغدغه گذشته را دارد اما به شیوهای خودنگرانه و فارغ از هر دغدغه واقعی. این سیاست در مورد حقایق، به لحظاتی در گذشته اشتیاق نشان میدهد که در واقعیت هیچگاه وجود نداشتهاند. در سیاست جاودانگی، فریبندگیهای گذشتهای موهوم ما را از فکرکردن به آیندههای ممکن بازمیدارند. سیاستمداران قائل به جاودانگی گذشته را مثل یادگارهایی غیرقابلرویت از قربانیان میهن به ما القا میکنند که همه به یک اندازه از زمان حال دورند و به یک اندازه قابل دستکاریشدن برای عوام. عوامفریبان ملی سیاستمدارانی قائل به سیاست جاودانگیاند و به نظر میرسد هر اشاره و ارجاعی به گذشته مستلزم جملهای است از جانب دشمنی خارجی به پاکی و خلوص کشور و ملت. نویسنده در پایان توضیح میدهد که تنها راه برونرفت از بنبست کنونی و تنها چیزی که میان این دو نوع سیاستورزی قرار میگیرد خود تاریخ است. تاریخ به ما امکان میدهد الگوها را ببینیم و خودمان قضاوت کنیم و ساختار و چارچوبی تعریف میکند که درون آن
میتوانیم در جستجوی آزادی باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.