|

برنامه سعد حریری بعد از بازگشت به لبنان

كوروش احمدي . کارشناس روابط بین‌الملل

قطعاً آنچه در سه هفته اخیر بر سعد حریری گذشت ضربه دیگری بر تلاش‌های ناشیانه و ماجراجویانه عربستان برای مقابله با ایران در منطقه بود. بااین‌حال اکنون سؤال اصلی این است که سیر تحولات لبنان از این پس چگونه خواهد بود. حریری در بازگشت ضمن اعلام «تعلیق استعفا» و پیشنهاد شروع گفت‌وگو بین طرف‌های لبنانی، در مصاحبه‌ای به تلویزیون المستقبل گفت: «در صورتی استعفای خود را پس خواهد گرفت که بتواند با مخالفانش به راه‌حلی برای دورنگه‌داشتن لبنان از منازعات منطقه‌ای دست یابد». این اظهارنظر همراه با تعلیق استعفا می‌تواند به این معنی باشد که او در هفته‌های آینده تلاش خواهد کرد تا ائتلاف هشتم مارس را که حزب‌الله نیز در آن حضور دارد، برای رعایت آنچه که بی‌طرفی لبنان خوانده می‌شود، تحت فشار بگذارد. او احتمالا امیدوار است که محبوبیت فزاینده‌اش و نیز عزم و بلوغی که نخبگان لبنان در سه سال گذشته برای حفظ ثبات در کشور نشان داده‌اند، به او برای نیل به این اهداف کمک کند.
حریری که پیوسته تحت‌فشار ریاض برای مقابله با حزب‌الله قرار داشته، ممکن است در آینده ناچار به تلاش بیشتری در این رابطه شود. خواسته‌های ریاض عبارت‌اند از: بازگشت نیروهای حزب‌الله از خارج، پایبندی حزب‌الله به سیاست موسوم به بی‌طرفی لبنان در سیاست خارجی و خروج حزب‌الله از دولت. در این رابطه، فشار برخی از نیروهای لبنانی به‌ویژه اشخاص و جناح های نزدیک‌تر به‌ عربستان در حزب حریری، یعنی جنبش المستقبل که منتقد سیاست حریری مبنی‌بر تنش زدایی با حزب‌الله هستند، نیز می‌تواند مؤثر باشد. در سیاست لبنان از این اشخاص و جناح‌ها به‌عنوان «آدم‌های ثامر السبهان» اسم برده می‌شود (السبهان، وزیر امور خلیج‌فارس عربستان و هماهنگ‌کننده سیاست ریاض در قبال لبنان، ظاهراً معمار افتضاح اخیر بود). درحالی‌که حذف حزب‌الله از دولت لبنان به‌علت موقعیتش در پارلمان و پایگاه مردمی‌اش غیرممکن است، اما فشار به حزب‌الله برای رعایت آنچه بی‌طرفی سیاست خارجی لبنان نامیده می‌شود و بازگشت نیروهای حزب‌الله به کشور، اغلب موضوع بحث بوده است. در چند سال گذشته، حزب‌الله با هدف مبارزه با تروریست‌های داعش، نیروهایی در عراق و سوریه داشته است. به‌رغم تکذیب مستمر حزب‌الله، سعودی‌ها همچنین مدعی بوده‌اند که حزب‌الله در یمن هم حضور دارد. پنج روز قبل، حزب‌الله اعلام کرد بعد از شکست داعش، فرماندهان خود را از عراق خارج خواهد کرد، اما درباره ادامه حضورش در سوریه و یمن سخنی نگفته است. واقعیت این است که با وجود رفتار سعودی‌ها با حریری و اینکه آزادی او از حصر در ریاض عمدتا ناشی از فشار افکار عمومی و نیز برخی مداخلات دیپلماتیک بود، بعید است که حریری راهی جز ادامه همسویی با عربستان داشته باشد. ثروت میلیاردی او عمدتا به کار با سعودی‌ها وابسته است و از نظر سیاسی نیز به عنوان رهبر سنی‌های لبنان محدودیت‌های خود را دارد. به‌علاوه، اهرم اقتصادی عربستان همچنان پابرجاست. 350 هزار لبنانی شاغل در عربستان سالانه حدود 4.5 میلیارد دلار به لبنان می‌فرستند و ذخایر مالی اعراب خلیج‌فارس نقش مهمی در اقتصاد لبنان دارد. بنابراین سیاست سعودی در لبنان اگرچه در چند هفته گذشته دچار خسرانی بزرگ شد، اما دولت لبنان همواره خود را از جانب ریاض تحت فشار احساس می‌کند؛ خاصه آنکه اخیرا دولت و کنگره آمریکا نیز درحال برنامه‌ریزی برای اعمال فشارهای بیشتری به دولت لبنان برای فاصله‌گرفتن از حزب‌الله هستند و فرانسه نیز در این راستا عمل می‌کند. با توجه به سخنان حریری، ممکن است موارد فوق در هفته‌ها و ماه‌های آینده محور تلاش‌های مخالفان حزب‌الله باشد. این مخالفان علاوه‌بر امکاناتی که در لبنان دارند، مورد حمایت قدرت‌های غربی و منطقه‌ای دیگری مانند مصر هم هستند. بااین‌حال، اغلب این قدرت‌ها، از جمله فرانسه و مصر، هم‌زمان خواستار حفظ ثبات در لبنان هستند. دراین‌میان، مشخص نیست آمریکا در عمل چه سیاستی در پیش خواهد گرفت. سیاست آمریکا برای تشدید تحریم‌ها علیه حزب‌الله اگر به‌شکلی تهاجمی به اجرا گذاشته شود، می‌تواند مخل ثبات لبنان و مغایر با خواست کلیه نخبگان حاکم باشد.با توجه به اینکه سیاست‌های منطقه‌ای عربستان بر محور دشمنی با ایران قرار گرفته، به‌هم‌زدن توازن موجود در سیاست داخلی لبنان و بحرانی‌کردن شرایط با هدف افزایش آسیب‌پذیری حزب‌الله در دستور کار ریاض است و یکی از علل اصلی سیاست بیش از پیش آشکار عربستان مبنی بر همسویی با اسرائیل به‌شمار می‌رود. چنین وضعیتی، به‌ویژه با توجه به سیاست ناشیانه و ماجراجویانه عربستان، همواره می‌تواند متضمن خطر خارج‌شدن کار از کنترل و برخورد مستقیم شود.بر اساس اسناد «ویکی لیکس» در سال 2008 و درحالی‌که افرادی مسن و باتجربه مانند ملک‌عبدالله و سعودالفیصل در عربستان در رأس امور بودند، این کشور امکان اعزام یک «نیروی عربی» به لبنان برای جنگ با حزب‌الله را به‌طورجدی بررسی کرده و از آمریکا خواستار حمایت هوایی، دریایی و لجستیکي از این نیرو شده بود. سؤال این است که آیا دونالد ترامپ هم مانند جورج بوش چنین طرحی را غیرعملی خواهد دانست.

قطعاً آنچه در سه هفته اخیر بر سعد حریری گذشت ضربه دیگری بر تلاش‌های ناشیانه و ماجراجویانه عربستان برای مقابله با ایران در منطقه بود. بااین‌حال اکنون سؤال اصلی این است که سیر تحولات لبنان از این پس چگونه خواهد بود. حریری در بازگشت ضمن اعلام «تعلیق استعفا» و پیشنهاد شروع گفت‌وگو بین طرف‌های لبنانی، در مصاحبه‌ای به تلویزیون المستقبل گفت: «در صورتی استعفای خود را پس خواهد گرفت که بتواند با مخالفانش به راه‌حلی برای دورنگه‌داشتن لبنان از منازعات منطقه‌ای دست یابد». این اظهارنظر همراه با تعلیق استعفا می‌تواند به این معنی باشد که او در هفته‌های آینده تلاش خواهد کرد تا ائتلاف هشتم مارس را که حزب‌الله نیز در آن حضور دارد، برای رعایت آنچه که بی‌طرفی لبنان خوانده می‌شود، تحت فشار بگذارد. او احتمالا امیدوار است که محبوبیت فزاینده‌اش و نیز عزم و بلوغی که نخبگان لبنان در سه سال گذشته برای حفظ ثبات در کشور نشان داده‌اند، به او برای نیل به این اهداف کمک کند.
حریری که پیوسته تحت‌فشار ریاض برای مقابله با حزب‌الله قرار داشته، ممکن است در آینده ناچار به تلاش بیشتری در این رابطه شود. خواسته‌های ریاض عبارت‌اند از: بازگشت نیروهای حزب‌الله از خارج، پایبندی حزب‌الله به سیاست موسوم به بی‌طرفی لبنان در سیاست خارجی و خروج حزب‌الله از دولت. در این رابطه، فشار برخی از نیروهای لبنانی به‌ویژه اشخاص و جناح های نزدیک‌تر به‌ عربستان در حزب حریری، یعنی جنبش المستقبل که منتقد سیاست حریری مبنی‌بر تنش زدایی با حزب‌الله هستند، نیز می‌تواند مؤثر باشد. در سیاست لبنان از این اشخاص و جناح‌ها به‌عنوان «آدم‌های ثامر السبهان» اسم برده می‌شود (السبهان، وزیر امور خلیج‌فارس عربستان و هماهنگ‌کننده سیاست ریاض در قبال لبنان، ظاهراً معمار افتضاح اخیر بود). درحالی‌که حذف حزب‌الله از دولت لبنان به‌علت موقعیتش در پارلمان و پایگاه مردمی‌اش غیرممکن است، اما فشار به حزب‌الله برای رعایت آنچه بی‌طرفی سیاست خارجی لبنان نامیده می‌شود و بازگشت نیروهای حزب‌الله به کشور، اغلب موضوع بحث بوده است. در چند سال گذشته، حزب‌الله با هدف مبارزه با تروریست‌های داعش، نیروهایی در عراق و سوریه داشته است. به‌رغم تکذیب مستمر حزب‌الله، سعودی‌ها همچنین مدعی بوده‌اند که حزب‌الله در یمن هم حضور دارد. پنج روز قبل، حزب‌الله اعلام کرد بعد از شکست داعش، فرماندهان خود را از عراق خارج خواهد کرد، اما درباره ادامه حضورش در سوریه و یمن سخنی نگفته است. واقعیت این است که با وجود رفتار سعودی‌ها با حریری و اینکه آزادی او از حصر در ریاض عمدتا ناشی از فشار افکار عمومی و نیز برخی مداخلات دیپلماتیک بود، بعید است که حریری راهی جز ادامه همسویی با عربستان داشته باشد. ثروت میلیاردی او عمدتا به کار با سعودی‌ها وابسته است و از نظر سیاسی نیز به عنوان رهبر سنی‌های لبنان محدودیت‌های خود را دارد. به‌علاوه، اهرم اقتصادی عربستان همچنان پابرجاست. 350 هزار لبنانی شاغل در عربستان سالانه حدود 4.5 میلیارد دلار به لبنان می‌فرستند و ذخایر مالی اعراب خلیج‌فارس نقش مهمی در اقتصاد لبنان دارد. بنابراین سیاست سعودی در لبنان اگرچه در چند هفته گذشته دچار خسرانی بزرگ شد، اما دولت لبنان همواره خود را از جانب ریاض تحت فشار احساس می‌کند؛ خاصه آنکه اخیرا دولت و کنگره آمریکا نیز درحال برنامه‌ریزی برای اعمال فشارهای بیشتری به دولت لبنان برای فاصله‌گرفتن از حزب‌الله هستند و فرانسه نیز در این راستا عمل می‌کند. با توجه به سخنان حریری، ممکن است موارد فوق در هفته‌ها و ماه‌های آینده محور تلاش‌های مخالفان حزب‌الله باشد. این مخالفان علاوه‌بر امکاناتی که در لبنان دارند، مورد حمایت قدرت‌های غربی و منطقه‌ای دیگری مانند مصر هم هستند. بااین‌حال، اغلب این قدرت‌ها، از جمله فرانسه و مصر، هم‌زمان خواستار حفظ ثبات در لبنان هستند. دراین‌میان، مشخص نیست آمریکا در عمل چه سیاستی در پیش خواهد گرفت. سیاست آمریکا برای تشدید تحریم‌ها علیه حزب‌الله اگر به‌شکلی تهاجمی به اجرا گذاشته شود، می‌تواند مخل ثبات لبنان و مغایر با خواست کلیه نخبگان حاکم باشد.با توجه به اینکه سیاست‌های منطقه‌ای عربستان بر محور دشمنی با ایران قرار گرفته، به‌هم‌زدن توازن موجود در سیاست داخلی لبنان و بحرانی‌کردن شرایط با هدف افزایش آسیب‌پذیری حزب‌الله در دستور کار ریاض است و یکی از علل اصلی سیاست بیش از پیش آشکار عربستان مبنی بر همسویی با اسرائیل به‌شمار می‌رود. چنین وضعیتی، به‌ویژه با توجه به سیاست ناشیانه و ماجراجویانه عربستان، همواره می‌تواند متضمن خطر خارج‌شدن کار از کنترل و برخورد مستقیم شود.بر اساس اسناد «ویکی لیکس» در سال 2008 و درحالی‌که افرادی مسن و باتجربه مانند ملک‌عبدالله و سعودالفیصل در عربستان در رأس امور بودند، این کشور امکان اعزام یک «نیروی عربی» به لبنان برای جنگ با حزب‌الله را به‌طورجدی بررسی کرده و از آمریکا خواستار حمایت هوایی، دریایی و لجستیکي از این نیرو شده بود. سؤال این است که آیا دونالد ترامپ هم مانند جورج بوش چنین طرحی را غیرعملی خواهد دانست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.