زندگي و زمانه «هوشنگ پزشکنيا» در گفتوگو با محمودرضا بهمنپور
زندگي پرملال نقاش طبقه متوسط
پرويز براتي
45 سال پس از درگذشت هوشنگ پزشکنيا، از هنرمندان نسل اول مدرنيسم ايران، گالري شهريور نمايشگاهي از آثار اين هنرمند فقيد را تدارک ديد و همزمان «نشر نظر» کتابي از آثار او را با نام «همسفر باد» منتشر کرد. محمودرضا بهمنپور بيش از 20 سال است که مديريت نشر نظر؛ يکي از بزرگترين و مهمترين ناشران حوزه هنر را برعهده دارد. متولد ۱۳۴۳ در شيراز است و تحصيلات دانشگاهياش را در حوزه ادبيات نمايشي به پايان رسانده است. او که پنج دوره مسئوليت نمايشگاه تصويرگران را برعهده داشته، از مرتضي مميز بهعنوان کسي ياد ميکند که تصوير ذهني او را براي کار در حوزه نشر عوض کرد و تشويقها و همراهيهايش باعث شد به مسير کنوني برسد. بهمنپور، پزشکنيا را هنرمندي ميداند که از انطباق با زمانه خود سر باز زد. او در گفتوگوي پيشرو از روزگار اين نقاش و همچنين چگونگي گردآوري کتاب «همسفر باد» ميگويد.
چرا جامعه هنري و نشر اينقدر دير سراغ هوشنگ پزشکنيا رفت؟
سؤال قابلتوجهي است که چطور تا قبل از زمستان ۱۳۷۹ که موزه هنرهاي معاصر تهران آثار سهراب سپهري، حسين کاظمي و هوشنگ پزشکنيا را در نمايشگاهي با عنوان «بريادماندگان» به نمايش گذاشت، صحبتي از او نيست. جستهوگريخته خاطراتي از طرف نجف دريابندري و ابراهيم گلستان در موردش بيان شده که آنها هم به مناسبتهايي بوده است، اما بيش از اين در کتابهاي تاريخ هنر اشارههاي کاملي به او نميشود. بعد از کودتاي ۲۸ مرداد، نظام فرهنگي، جهتگيري برنامهريزيشدهای به طور پنهان و آشکار دارد. تمام ساختارهاي آموزشي، هنري و فرهنگي نسبت به سياستي غير از روايت رسمي تندخوست. برخي جريانهاي سياسي و احزاب آن زمان مثل حزب توده ممنوعالفعاليت شدند و آموزش آکادميک هنر در دانشگاهها بر اساس معيارهاي غربي شکل گرفته و تلاش نظام آموزشي پرهيز از توجه به واقعيتهاي جاري اجتماعي است و زيباشناسي مدرنيستي آن زمان که در مراحل شکلگيري بوده است، نگاهي به سياست و اجتماع ندارد. به نظر ميآيد کسي با نگاه پزشکنيا موافقتي نداشته؛ به اين دليل که ساختار ذهني و رفتار عملي پزشکنيا به نحوي با قدرت و دولت در چالش بود؛ مثلا شرح درسي که آن زمان مرحوم جواديپور در
دانشکده هنرهاي زيبا تهيه ميکند متکي است بر موضوعات و جريانهاي تاريخ هنر قرن نوزدهم و بيستم. در آن مباحث مثلا جريان هنر فيگوراتيو بهعنوان يک رفتار و روش آموزش وجود دارد، اما آن را با پديدههاي اجتماعي ارتباط نميدهند؛ نگاهي که مطابق با آن همهچيز شستهرفته و سر جاي خود است. در بعضي نقاشيهاي مرحوم جواديپور، يک روستا همانند مدينهاي فاضله نقاشي شده است: با طلوع خورشيد، زندگي آغاز ميشود، کشاورز کارش را انجام ميدهد، بچه کشاورز با عروسکش بازي ميکند. خلاصه همهچيز خوب است. هيچ فقر و محنت و مشکلي نيست. پزشکنيا درواقع از اين فضا و جو عمومي تبعيت نميکند. شايد يک دليلش نزديکي او با روشنفکران منتقدي مثل نجف دريابندري، ابراهيم گلستان يا برادر کوچکترش باشد که نسبت به رخدادهاي اجتماعي بيتفاوت نيستند. نقاشيهاي پزشکنيا، انعکاس زندگي پراز درد و رنج و فقر کارکنان شرکت نفت و روستاهايي است که در آنها آباداني معنايي ندارد؛ ويرانههايي که آدمها بهسختي در آنها زندگي ميکنند. در فضاهاي شهري هم آدمها گرفتار صفهاي طولاني دکتر و دوا هستند. شايد به همين دليل نگاه حاکم فضايي براي بهتر ديدهشدن کارهاي پزشکنيا
ايجاد نميکند. نگاه پزشکنيا به مردم بسيار دلسوزانه و از سر درد است. پزشکنيا نامههايي به مسئولان مينگارد که در تحقيق درباره او از اسناد خانوادگي او به دست آمد و در کتاب «همسفر باد» هم به آنها اشاره کردهايم. در آن نامهها به دولت پيشنهاد ميکند براي مردم فقير جنوب که در شرايط بسيار مفلوکانهاي زندگي ميکنند و پابرهنه هستند و لباسهاي مندرس دارند، لباسهاي فرم درست شود و کفش در اختيارشان بگذارند.
اين نامهها خطاب به چه کساني است و مضمونشان چيست؟
نامههاي پزشکنيا بهطورکلي چندين دسته است: يک دسته نامه به مسئولان دولتي ايران که راهحلهايي براي زدودن فقر پيشنهاد ميکند، رنگوبوي عدالتخواهانه دارد.
دسته ديگر، نامههايي به انورسادات، رئيسجمهور وقت مصر، است که اگر تاريخ نامه و مخاطب را حذف کنيم به نظر ميآيد يک مسلمان امروزي ايدهاي را مطرح کرده است. در اين نامه به انور سادات پيشنهاد ميکند صندوقي را براي کارگران و زحمتکشان مسلمان در کشورهاي اسلامي تأسيس کند و به دولتهاي فقير براي حمايت از فقرا وام بدهد؛ ايدهاي که بعدها به وقوع پيوست.
همچنين دستهاي نامههاي متفرقه ديگر که براي پيگيري حقوق مادي و معنوي خود به سفارت شوروي يا سازمانهاي بينالمللي ارسال کرده است.
نيروي انقلابياي نيست که معتقد به تغيير باشد؟
تصور نميکنم پزشکنيا يک مخالف بوده باشد، ولي از فقر رنج ميکشد و آرمانهايي اجتماعي دارد و با کارهايش خواست و اراده قدرت سياسي حاکم را به چالش ميکشد...، اما از رنجي که ميبرد سخن ميگويد.
به خاستگاه کودکياش ربط دارد؟
پايگاه اجتماعي پزشکنيا طبقه متوسط است. او در جواني کارمند شرکت نفت ميشود، ولي مدارج ترقي را طي نميکند؛ چون هميشه ايراد ميگيرد و درگير ميشود و سعي ميکند زير بار نظم محيط حاکم نرود. بعد هم که به تهران ميآيد، شرکت نفت مجددا او را به کار نميگيرد. او خانهنشين ميشود اما کار ميکند و دوست و آشنا از او کار ميخرند؛ غالبا به منظور حمايت مالي. مثلا خانم سيحون و صادق چوبک در ديداري که از او دارند کاري را ميخرند و خانم سيحون کار را داخل انبار گالري مياندازد تا مدتها بعد که سهراب دريابندري در ازاي فروش کارهايش در گالري سيحون، کار پزشکنيا را ميگيرد. دقت ميکنيد که آثار او حتي مورد پسند کسي مثل سيحون نيست.
شبيه کاري که « دوميه» در فرانسه ميکرد...
بله و از دورهاي به بعد به فقر مضاعف و شديد دچار ميشود. در کتاب اشاره ميشود که بهدليل نداشتن پول برق، مدتها در منزل، در تاريکي زندگي ميکرده است. اما عشقش به نقاشي او را به سمتي نميبرد که کاري پسند آن روزگار کند. درحاليکه براي نقاشان سقاخانه، فضايي باز شده و بهمرور آثار آنان در ايران و نمايشگاههاي خارج از ايران عرضه ميشود و حکومت آرامآرام آثار آنها را خريداري ميکند و به گروهي از آنان نيز کار سفارش ميدهد. تا سال ۵۷ حتي يک کار هم از پزشکنيا از سوی هيچ نهاد و ارگان دولتي خريداري نميشود؛ چون پزشکنيا جزو طبقه مطرود هنر است و به مواردي پرداخته که موردنظر حکومت نيست.
هنرمندان ديگري از اين دست هم هستند؟
شاگردان «الخاص» و خود «الخاص» که بهدليل گرايش چپ بايکوت ميشود. البته جريان فکري چپ و عمدتا هواداران حزب توده نگاهي عدالتطلبانه يا بهتعبيري با گرايش رئاليسم سوسيالستي کار ميکنند. کارهاي همه آنها در آغاز دهه 60 ديده ميشوند درحاليکه پزشکنيا در دهه 50 اين کارها را ميکند.
پزشکنيا گرايش چپ نداشت؟
سخت است در اينباره صحبت کنيم. قطعا فردي ايدئولوژيک نبوده ولي با محافل روشنفکر و منتقد، نزديکي داشته است. بهنظر ميآيد اتفاقي در زندگي او افتاده که در پنج سال آخر زندگياش گرايش مذهبي پيدا ميکند. يکي از دختران ايشان ميگويد از سال ۴۶ به حسينيه ارشاد ميرفته که به محل زندگياش در قلهک خيلي نزديک بوده است. از همان زمان نقاشيهايي از پزشکنيا ميبينيم که تمها و موضوعات مذهبي اما با نگاهي اعتقادي وجود دارد. تصوير معراج پيامبر، پنج تن آلعبا و فاطمه زهرا را ميکشد که در کتاب آورده شده است.
اين آثار در نمايشگاه ارائه نشد؟
تعدادي از اين آثار در اختيار خانواده محترم زهرايي است که بعضی از آنها را در نمايشگاه ارائه کردند. تعدادي در خارج از ايران است و در اختيار افراد ديگر است. در نمايشگاه فقط يک تابلوي خط سوره ياسين نمايش داده شد. نقاشيها نشاندهنده سطحي اعتقادي است، نه نگاهي به فرهنگشناسي عامه. در ۱۳۳۸ نقاشياي دارد از مراسم عاشورايي که تصويري آييني است و انگار با پديدهاي برخورد کرده و جذبش شده است. اما در کارهاي آخرش گرايش دروني و ميل خاصي وجود دارد که نشان ميدهد در پايان عمرش به مذهب نزديک شده است. اگر رفتنش به حسينيه ارشاد درست باشد، در آن زمان که دکتر شريعتي و مرتضي مطهري سخنراني ميکردند، ممکن است تحتتأثير آنها قرار گرفته باشد. اما باز هم نميتوان او را هنرمندي ايدئولوژيک دانست، اگرچه نسبتبه پديدههاي اجتماعي بيتفاوت نيست. شايد دليل طرد پزشکنيا در جامعه هنري توجهش به مسائل اجتماعي و بعدها گرايش مذهبياش بوده است.
صحبت از دهه بحثبرانگيز 40 است. آن زمان گرايش مليگرايانه با رويکرد به مدرنيسم، براي مثال در مکتب سقاخانه بهنوعي با سياستهاي فرهنگي حکومت پهلوي همسو بود و از جانب کارگزاران فرهنگي حمايت ميشد. جريانهاي مخالف اين گرايش هم که غالبا تحتتأثير نگرشهاي چپ و يا ديدگاههاي مذهبي قرار داشتند و براي ايجاد پيوند ميان هنر نوگرا با تودههاي مردم در تلاش بودند...
گرايش غالب در هنر آن زمان سعي ميکند نسبتبه پديدههاي اجتماعي و مصلحت و منفعت مردم خنثي و بيتفاوت باشد. انديشه هنر مدرنيستي، رهايي از هر آنچه است که هنرمند را مقيد ميکند، چه از حيث فرم و چه از منظر محتوا. زيباييشناسي مدرنيستي قرار نيست هيچ نقش متحولکننده اجتماعيای داشته باشد. هنر پاپآرت و پس از آن گرايش اکسپرسيونيسم انتزاعي که حاصل جنگ سرد غرب با شوروي سوسياليستي است، جو حاکم بر هنر دنيا و به دنبال آن، بر هنرآموختگان ايراني را تغيير ميدهد.
نقاشي فيگوراتيو هميشه يک پايهاش در اجتماع است اما چطور ميشود، نقاشان مکتب سقاخانه و فضاي آکادميک دانشگاه تهران، هيچکدامشان به اهميت نقاشي فيگوراتيو براي پرداختن به مسائل اجتماعي توجه نميکنند، گرچه بيرحمي است اما هنر سقاخانه در نهايت، هنري تزييني است. ممکن است در کار منصور قندريز، گونهاي از فيگور موجود باشد اما در بقيه نوعی طبيعتگرايي و تزيين صِرف وجود دارد.
از گردآوري و انتشار کتاب هوشنگ پزشکنيا بگوييد...
براي اين کتاب از مرحله اول، يعني تهيه تصاوير دورهاي، يکسالونيم زمان سپري شده است. اتکاي ما در اين کتاب به بخش اصلي تصاويري بود که در اختيار نيلوفر پزشکنيا (فرزند کوچکش) قرار داشت و آنها در سالها مبادرت به فروش نکرده بودند. اما در مراحل کار سراغ همه کساني که از پزشکنيا کار داشتند، رفتيم؛ از جمله سهراب دريابندري، فرزند نجف، خانواده زهرايي که نسبتا کارهاي زيادي از او دارند، بعضي مجموعهداران در خارج از کشور مثل هومن سرشار، بوذرجمهر، کاري از گالري ماه مهر، موزه هنرهاي معاصر کرمان و بقيه. موضع من اين بود که درباره پزشکنيا کاري پژوهشي در حد توان و براساس اسناد و مدارک صورت بگيرد. مشکل بزرگ اين است که جريان توصيفي هنر در ايران فعال است و به همين دلیل کتابهاي موجود اغلب رفتاري توصيفگرايانه دارند و کمتر به جنبههاي تحليلي هنر معاصر ميپردازند. ولي جنبه تحليلي در چند دهه اخير کمتر بوده است. تلاشمان اين بود که در اين کتاب گرايش تحليلي نسبتبه کارهاي پزشکنيا دنبال شود و بعضي سؤالها را در کتاب مطرح کنيم.
تأمين سرمايه کتاب مثل همه کتابهاي ديگر از سوی ناشر صورت گرفت. ما از توليد کتابهاي پرفروشتر ديگر مانند کتابهاي عمومي هنر، درآمدهايي کسب ميکنيم و با اتکا به سودمان، کتابهايي از اين نوع را در دستور انتشار قرار ميدهيم. کاري دشوار، پرهزينه و بدون بازگشت اقتصادي؛ همواره مايل بوديم کتابهاي مرجع و آثار هنرمندان تأثيرگذار را در اولويت قرار دهيم؛ اما واقعيت اين است که سرعت فروش اين کتابها با وجود ضرورتي که دارند، خيلي پايين است.
دراينصورت اين کار بهصرفه نخواهد بود... .
از نظر اقتصادي بههيچوجه توجيهي ندارد؛ اما سعي کرديم مستقل و به دور از درخواست از نهادهاي دولتي يا مجموعهداران جلو برويم که حداقل استقلالمان به چالش کشیده نشود. در نشر نظر کتابهايي داشتهايم که ضربآهنگ فروش بهتري داشتند؛ بهویژه در حوزه کتابهاي نظري و درسي و دانشگاهي و بعضي توليدات غيرکتاب مثل دفترچههاي يادداشت و کتابهاي کودک.
بعضي از کتابهايتان حق کپيرايت دارد. درست است؟
تقريبا براي انتشار همه کتابهاي ترجمهاي از نويسنده اجازه گرفتهايم يا کپيرايت را از ناشر خارجي دريافت کردهايم. يکي از آخرين کتابهايمان با نام «هنر چگونه ميتواند زندگي شما را تغيير دهد» با استقبال الن دوباتن در ايران منتشر شد. با اينکه اجازه متن را داشتيم؛ اما تصاوير آن مربوط به موزههاي مهم دنيا بود و گرفتن اجازه تکتک از اين موزهها کاري بسيار سخت و فرسايشي است؛ اما سعي اصلي ما اين بوده تا به سراغ تمام ناشران يا مؤلفان کتابهاي ترجمه برويم و توضيح دهيم که در ايران کپيرايت نيست. به بعضيها پول پرداخت کردهايم و بعضي هم همراهي کردهاند. مثلا کتاب «هنر معاصر فرانسه» انتشارات فلاماريون با رقم بسيار کمي کپيرايتشان را فروختند؛ اما به طور جدي معتقديم انتشار هر اثري بايد با رضايت ناشر و مؤلف کتاب باشد.
از نظر هنري خط يا گرايش خاصي را دنبال ميکنيد؟
بهعنوان يک ناشر کتابهاي هنري وظيفهمان توجه به هنر ملي بدون گرايش بخصوصی است. سعي کردهايم آثار همه کساني را که کار مهمي در کار ايران کردهاند، فارغ از ايدئولوژي يا نگاه فرهنگي و سياسي، منتشر کنيم و بههميندليل طيف وسيعي از تحليلگران يا نظريهپردازان هنر را ميبينيد که گاهي بعضي از آنها درون خودشان تضادهايي دارند. نگاه ملي به هنر يعني افزودن به قدرت سرمايه ملي. هنر در ايران يا به سمت دولت به دليل قدرتي که نفت به او داده بود، گرايش پيدا کرده يا از نظر فکري به سمت احزاب سياسي رفته. فرض ما بر اين بوده که نه به طرف هنرمندان نفتي گرايش داشته باشيم، نه بخواهيم هنرمندان ايدئولوژيک و سياسياي را که حزبي عمل ميکنند، مدنظر قرار دهيم. همه کساني که توانستهاند سنگبنايي براي جريان هنر در ايران بگذارند، نقطه هدف ما شدهاند. بههمينخاطر بدون ايدئولوژي رفتار کرديم؛ البته بهشدت از رفتار محفلي پرهيز کردهايم و اميدوارم پس از اين هم بهعنوان يک بنگاه بيطرف و البته با نگاه اقتصادي بتوانيم آثار هنرمندان را منتشر کنيم. درعينحال بينهايت سعي ميکنیم در باندبازي هنري نيز گرفتار نشويم. متأسفيم که عدهاي براي ورود
هنرمندان به تاريخ هنر پول ميگيرند و با تغيير نگاه به افراد کممايه سعي ميکنند به آنها منزلت اجتماعي دهند.
آيا دراينباره مثال روشنتري قابل اشاره هست؟
اين روزها کساني هستند که با دريافت پول آثاري را به کتابهاي تاريخ هنر وارد ميکنند و سعي ميکنند با اين کار به ارزش مادي آثار کلکسيونرها بيفزايند. عدهاي نيز با دريافت پول از مجموعهدار يا برخي هنرمندان کتابسازي ميکنند. تصور ميکنم بخش اصيل جامعه هنري با اين بازيها آشنا شده است. اينان نيز هيچ کمکي به توسعه هنر در ايران نخواهند کرد.
فضاي کنوني هنر در يک اتاق شيشهاي قرار گرفته و ميل به شفافسازي و افشاگري ديده ميشود. به نظرتان دليلش چيست که همه مقيد هستند شفافسازي شود؟
به نظرم انتظار عمومي از هنر مانند ساير رشتهها بالا رفته است. بالارفتن انتظار عمومي تبعات منطقي دارد. دولتها پس از انقلاب به مساحت فضاهاي مستقل هنري ما چيزي اضافه نکردهاند. تلاشهايي که در دوران دولت آقاي هاشمي در قالب ساخت خانههاي فرهنگ و فرهنگسراها و تکوتوک موزهها صورت گرفت، تماما يا مرکزي براي قدرتنمايي جناحي شد يا به مسير انحرافي گرايش پيدا کرد و کمکي به توسعه هنر ايران نکرد. در اين سالها يک متر به تنها موزه هنرهاي معاصر در ايران اضافه نشده؛ حتي تلاشي براي حفظ و نگهداري آن هم نشده است؛ اما اين انتظار در جامعه ايراني وجود دارد که انعکاس و بازتاب تلاشهاي هنرمندان ايراني در کجا حفظ و نگهداري شود. مخزن موزه، سههزارو 700 اثر دارد؛ اما يک علاقهمند به هنر معاصر ايران نميداند اين آثار را بايد کجا ببيند. دولت در تمام اين سالها دنبال نمايشهاي تبليغاتي و پوشش و برگزاري جشنوارههاي توخالي با هزينههاي سنگين بوده است؛ اما هيچوقت به زيرساختهاي هنر کشور کمک واقعي نکرده است. تقريبا همه دولتها شبيه هم بودهاند. بنيانهاي فکري هيچکدامشان متکي بر نگاه درازمدت نيست. نظام آموزشوپرورش نيز از طرفي هنر
را نميفهمد و آن را يک موضوع زايد و يا تفريحي ميداند. کتاب هنري که جاي خود دارد. در کل ايران مجموعا سه کتابخانه تخصصي هنر نميتوانيد پيدا کنيد که حاوي مخزنهاي غني و قوي کتاب باشد. افکار عمومي نسبت به اين وضعيت منتقد است و سعي ميکند اعتراض خودش را به همهچيز و حتي هنرمندان نشان دهد. پولهاي بادآورده که در يک دهه اخير از صدقه سر پول نفت و فسادهاي گسترده به حوزه هنر وارد شد و بعضي تئوريسينهاي هنر با نظريهسازي براي اين سرمايهگذاران پول آنها را به خريد اثر هنري معطوف کردند و آنان که ديگر از داشتن زمين و برج و ماشين يا اشباع شده بودند يا نگران، توجه بيشازحد خودشان را به خريد اثر هنري معطوف کردند که از نتيجه آن مجموعههايی گاه عظيم شکل گرفت؛ ولي اينها هيچ کمکي به توسعه هنر در ايران نکرده است. تعداد انگشتشماري هنرمند و مجموعهدار، صاحب مجموعههايي شدهاند. اگر فلسفه از کجا آوردهاي را ناديده بگيريم، بههرحال اين سرمايههاي خصوصي، سرمايه ملي است. نظريهپردازدان خريد آثار هنري در ايران هيچگاه ديدگاهي را تبليغ و ترويج نکردهاند که آثار اينها در معرض ديد همگان باشد، درحاليکه در خارج از ايران بنياد اقتصادي
بزرگي مانند «بنياد راکفلر» در آمريکا آثارش را به موزهها قرض ميدهد. گاه موزههايي تأسيس ميکند و در بسياري مواقع آثاري را به آنها اهدا ميکنند تا همگان از آن بهره ببرند. در واقع بهعنوان سرمايه ملي ايالات متحده آمريکا با اين آثار رفتار ميکنند. يا ارنست بايلر در سوئيس مجموعهداري را از صفر شروع ميکند و بعدها آن را به مجموعه «بنياد بايلر» تبديل ميکند که الان به مرکز آموزشي، موزه و حامي جريان هنر در کشور سوئيس تبديل شده است.
45 سال پس از درگذشت هوشنگ پزشکنيا، از هنرمندان نسل اول مدرنيسم ايران، گالري شهريور نمايشگاهي از آثار اين هنرمند فقيد را تدارک ديد و همزمان «نشر نظر» کتابي از آثار او را با نام «همسفر باد» منتشر کرد. محمودرضا بهمنپور بيش از 20 سال است که مديريت نشر نظر؛ يکي از بزرگترين و مهمترين ناشران حوزه هنر را برعهده دارد. متولد ۱۳۴۳ در شيراز است و تحصيلات دانشگاهياش را در حوزه ادبيات نمايشي به پايان رسانده است. او که پنج دوره مسئوليت نمايشگاه تصويرگران را برعهده داشته، از مرتضي مميز بهعنوان کسي ياد ميکند که تصوير ذهني او را براي کار در حوزه نشر عوض کرد و تشويقها و همراهيهايش باعث شد به مسير کنوني برسد. بهمنپور، پزشکنيا را هنرمندي ميداند که از انطباق با زمانه خود سر باز زد. او در گفتوگوي پيشرو از روزگار اين نقاش و همچنين چگونگي گردآوري کتاب «همسفر باد» ميگويد.
چرا جامعه هنري و نشر اينقدر دير سراغ هوشنگ پزشکنيا رفت؟
سؤال قابلتوجهي است که چطور تا قبل از زمستان ۱۳۷۹ که موزه هنرهاي معاصر تهران آثار سهراب سپهري، حسين کاظمي و هوشنگ پزشکنيا را در نمايشگاهي با عنوان «بريادماندگان» به نمايش گذاشت، صحبتي از او نيست. جستهوگريخته خاطراتي از طرف نجف دريابندري و ابراهيم گلستان در موردش بيان شده که آنها هم به مناسبتهايي بوده است، اما بيش از اين در کتابهاي تاريخ هنر اشارههاي کاملي به او نميشود. بعد از کودتاي ۲۸ مرداد، نظام فرهنگي، جهتگيري برنامهريزيشدهای به طور پنهان و آشکار دارد. تمام ساختارهاي آموزشي، هنري و فرهنگي نسبت به سياستي غير از روايت رسمي تندخوست. برخي جريانهاي سياسي و احزاب آن زمان مثل حزب توده ممنوعالفعاليت شدند و آموزش آکادميک هنر در دانشگاهها بر اساس معيارهاي غربي شکل گرفته و تلاش نظام آموزشي پرهيز از توجه به واقعيتهاي جاري اجتماعي است و زيباشناسي مدرنيستي آن زمان که در مراحل شکلگيري بوده است، نگاهي به سياست و اجتماع ندارد. به نظر ميآيد کسي با نگاه پزشکنيا موافقتي نداشته؛ به اين دليل که ساختار ذهني و رفتار عملي پزشکنيا به نحوي با قدرت و دولت در چالش بود؛ مثلا شرح درسي که آن زمان مرحوم جواديپور در
دانشکده هنرهاي زيبا تهيه ميکند متکي است بر موضوعات و جريانهاي تاريخ هنر قرن نوزدهم و بيستم. در آن مباحث مثلا جريان هنر فيگوراتيو بهعنوان يک رفتار و روش آموزش وجود دارد، اما آن را با پديدههاي اجتماعي ارتباط نميدهند؛ نگاهي که مطابق با آن همهچيز شستهرفته و سر جاي خود است. در بعضي نقاشيهاي مرحوم جواديپور، يک روستا همانند مدينهاي فاضله نقاشي شده است: با طلوع خورشيد، زندگي آغاز ميشود، کشاورز کارش را انجام ميدهد، بچه کشاورز با عروسکش بازي ميکند. خلاصه همهچيز خوب است. هيچ فقر و محنت و مشکلي نيست. پزشکنيا درواقع از اين فضا و جو عمومي تبعيت نميکند. شايد يک دليلش نزديکي او با روشنفکران منتقدي مثل نجف دريابندري، ابراهيم گلستان يا برادر کوچکترش باشد که نسبت به رخدادهاي اجتماعي بيتفاوت نيستند. نقاشيهاي پزشکنيا، انعکاس زندگي پراز درد و رنج و فقر کارکنان شرکت نفت و روستاهايي است که در آنها آباداني معنايي ندارد؛ ويرانههايي که آدمها بهسختي در آنها زندگي ميکنند. در فضاهاي شهري هم آدمها گرفتار صفهاي طولاني دکتر و دوا هستند. شايد به همين دليل نگاه حاکم فضايي براي بهتر ديدهشدن کارهاي پزشکنيا
ايجاد نميکند. نگاه پزشکنيا به مردم بسيار دلسوزانه و از سر درد است. پزشکنيا نامههايي به مسئولان مينگارد که در تحقيق درباره او از اسناد خانوادگي او به دست آمد و در کتاب «همسفر باد» هم به آنها اشاره کردهايم. در آن نامهها به دولت پيشنهاد ميکند براي مردم فقير جنوب که در شرايط بسيار مفلوکانهاي زندگي ميکنند و پابرهنه هستند و لباسهاي مندرس دارند، لباسهاي فرم درست شود و کفش در اختيارشان بگذارند.
اين نامهها خطاب به چه کساني است و مضمونشان چيست؟
نامههاي پزشکنيا بهطورکلي چندين دسته است: يک دسته نامه به مسئولان دولتي ايران که راهحلهايي براي زدودن فقر پيشنهاد ميکند، رنگوبوي عدالتخواهانه دارد.
دسته ديگر، نامههايي به انورسادات، رئيسجمهور وقت مصر، است که اگر تاريخ نامه و مخاطب را حذف کنيم به نظر ميآيد يک مسلمان امروزي ايدهاي را مطرح کرده است. در اين نامه به انور سادات پيشنهاد ميکند صندوقي را براي کارگران و زحمتکشان مسلمان در کشورهاي اسلامي تأسيس کند و به دولتهاي فقير براي حمايت از فقرا وام بدهد؛ ايدهاي که بعدها به وقوع پيوست.
همچنين دستهاي نامههاي متفرقه ديگر که براي پيگيري حقوق مادي و معنوي خود به سفارت شوروي يا سازمانهاي بينالمللي ارسال کرده است.
نيروي انقلابياي نيست که معتقد به تغيير باشد؟
تصور نميکنم پزشکنيا يک مخالف بوده باشد، ولي از فقر رنج ميکشد و آرمانهايي اجتماعي دارد و با کارهايش خواست و اراده قدرت سياسي حاکم را به چالش ميکشد...، اما از رنجي که ميبرد سخن ميگويد.
به خاستگاه کودکياش ربط دارد؟
پايگاه اجتماعي پزشکنيا طبقه متوسط است. او در جواني کارمند شرکت نفت ميشود، ولي مدارج ترقي را طي نميکند؛ چون هميشه ايراد ميگيرد و درگير ميشود و سعي ميکند زير بار نظم محيط حاکم نرود. بعد هم که به تهران ميآيد، شرکت نفت مجددا او را به کار نميگيرد. او خانهنشين ميشود اما کار ميکند و دوست و آشنا از او کار ميخرند؛ غالبا به منظور حمايت مالي. مثلا خانم سيحون و صادق چوبک در ديداري که از او دارند کاري را ميخرند و خانم سيحون کار را داخل انبار گالري مياندازد تا مدتها بعد که سهراب دريابندري در ازاي فروش کارهايش در گالري سيحون، کار پزشکنيا را ميگيرد. دقت ميکنيد که آثار او حتي مورد پسند کسي مثل سيحون نيست.
شبيه کاري که « دوميه» در فرانسه ميکرد...
بله و از دورهاي به بعد به فقر مضاعف و شديد دچار ميشود. در کتاب اشاره ميشود که بهدليل نداشتن پول برق، مدتها در منزل، در تاريکي زندگي ميکرده است. اما عشقش به نقاشي او را به سمتي نميبرد که کاري پسند آن روزگار کند. درحاليکه براي نقاشان سقاخانه، فضايي باز شده و بهمرور آثار آنان در ايران و نمايشگاههاي خارج از ايران عرضه ميشود و حکومت آرامآرام آثار آنها را خريداري ميکند و به گروهي از آنان نيز کار سفارش ميدهد. تا سال ۵۷ حتي يک کار هم از پزشکنيا از سوی هيچ نهاد و ارگان دولتي خريداري نميشود؛ چون پزشکنيا جزو طبقه مطرود هنر است و به مواردي پرداخته که موردنظر حکومت نيست.
هنرمندان ديگري از اين دست هم هستند؟
شاگردان «الخاص» و خود «الخاص» که بهدليل گرايش چپ بايکوت ميشود. البته جريان فکري چپ و عمدتا هواداران حزب توده نگاهي عدالتطلبانه يا بهتعبيري با گرايش رئاليسم سوسيالستي کار ميکنند. کارهاي همه آنها در آغاز دهه 60 ديده ميشوند درحاليکه پزشکنيا در دهه 50 اين کارها را ميکند.
پزشکنيا گرايش چپ نداشت؟
سخت است در اينباره صحبت کنيم. قطعا فردي ايدئولوژيک نبوده ولي با محافل روشنفکر و منتقد، نزديکي داشته است. بهنظر ميآيد اتفاقي در زندگي او افتاده که در پنج سال آخر زندگياش گرايش مذهبي پيدا ميکند. يکي از دختران ايشان ميگويد از سال ۴۶ به حسينيه ارشاد ميرفته که به محل زندگياش در قلهک خيلي نزديک بوده است. از همان زمان نقاشيهايي از پزشکنيا ميبينيم که تمها و موضوعات مذهبي اما با نگاهي اعتقادي وجود دارد. تصوير معراج پيامبر، پنج تن آلعبا و فاطمه زهرا را ميکشد که در کتاب آورده شده است.
اين آثار در نمايشگاه ارائه نشد؟
تعدادي از اين آثار در اختيار خانواده محترم زهرايي است که بعضی از آنها را در نمايشگاه ارائه کردند. تعدادي در خارج از ايران است و در اختيار افراد ديگر است. در نمايشگاه فقط يک تابلوي خط سوره ياسين نمايش داده شد. نقاشيها نشاندهنده سطحي اعتقادي است، نه نگاهي به فرهنگشناسي عامه. در ۱۳۳۸ نقاشياي دارد از مراسم عاشورايي که تصويري آييني است و انگار با پديدهاي برخورد کرده و جذبش شده است. اما در کارهاي آخرش گرايش دروني و ميل خاصي وجود دارد که نشان ميدهد در پايان عمرش به مذهب نزديک شده است. اگر رفتنش به حسينيه ارشاد درست باشد، در آن زمان که دکتر شريعتي و مرتضي مطهري سخنراني ميکردند، ممکن است تحتتأثير آنها قرار گرفته باشد. اما باز هم نميتوان او را هنرمندي ايدئولوژيک دانست، اگرچه نسبتبه پديدههاي اجتماعي بيتفاوت نيست. شايد دليل طرد پزشکنيا در جامعه هنري توجهش به مسائل اجتماعي و بعدها گرايش مذهبياش بوده است.
صحبت از دهه بحثبرانگيز 40 است. آن زمان گرايش مليگرايانه با رويکرد به مدرنيسم، براي مثال در مکتب سقاخانه بهنوعي با سياستهاي فرهنگي حکومت پهلوي همسو بود و از جانب کارگزاران فرهنگي حمايت ميشد. جريانهاي مخالف اين گرايش هم که غالبا تحتتأثير نگرشهاي چپ و يا ديدگاههاي مذهبي قرار داشتند و براي ايجاد پيوند ميان هنر نوگرا با تودههاي مردم در تلاش بودند...
گرايش غالب در هنر آن زمان سعي ميکند نسبتبه پديدههاي اجتماعي و مصلحت و منفعت مردم خنثي و بيتفاوت باشد. انديشه هنر مدرنيستي، رهايي از هر آنچه است که هنرمند را مقيد ميکند، چه از حيث فرم و چه از منظر محتوا. زيباييشناسي مدرنيستي قرار نيست هيچ نقش متحولکننده اجتماعيای داشته باشد. هنر پاپآرت و پس از آن گرايش اکسپرسيونيسم انتزاعي که حاصل جنگ سرد غرب با شوروي سوسياليستي است، جو حاکم بر هنر دنيا و به دنبال آن، بر هنرآموختگان ايراني را تغيير ميدهد.
نقاشي فيگوراتيو هميشه يک پايهاش در اجتماع است اما چطور ميشود، نقاشان مکتب سقاخانه و فضاي آکادميک دانشگاه تهران، هيچکدامشان به اهميت نقاشي فيگوراتيو براي پرداختن به مسائل اجتماعي توجه نميکنند، گرچه بيرحمي است اما هنر سقاخانه در نهايت، هنري تزييني است. ممکن است در کار منصور قندريز، گونهاي از فيگور موجود باشد اما در بقيه نوعی طبيعتگرايي و تزيين صِرف وجود دارد.
از گردآوري و انتشار کتاب هوشنگ پزشکنيا بگوييد...
براي اين کتاب از مرحله اول، يعني تهيه تصاوير دورهاي، يکسالونيم زمان سپري شده است. اتکاي ما در اين کتاب به بخش اصلي تصاويري بود که در اختيار نيلوفر پزشکنيا (فرزند کوچکش) قرار داشت و آنها در سالها مبادرت به فروش نکرده بودند. اما در مراحل کار سراغ همه کساني که از پزشکنيا کار داشتند، رفتيم؛ از جمله سهراب دريابندري، فرزند نجف، خانواده زهرايي که نسبتا کارهاي زيادي از او دارند، بعضي مجموعهداران در خارج از کشور مثل هومن سرشار، بوذرجمهر، کاري از گالري ماه مهر، موزه هنرهاي معاصر کرمان و بقيه. موضع من اين بود که درباره پزشکنيا کاري پژوهشي در حد توان و براساس اسناد و مدارک صورت بگيرد. مشکل بزرگ اين است که جريان توصيفي هنر در ايران فعال است و به همين دلیل کتابهاي موجود اغلب رفتاري توصيفگرايانه دارند و کمتر به جنبههاي تحليلي هنر معاصر ميپردازند. ولي جنبه تحليلي در چند دهه اخير کمتر بوده است. تلاشمان اين بود که در اين کتاب گرايش تحليلي نسبتبه کارهاي پزشکنيا دنبال شود و بعضي سؤالها را در کتاب مطرح کنيم.
تأمين سرمايه کتاب مثل همه کتابهاي ديگر از سوی ناشر صورت گرفت. ما از توليد کتابهاي پرفروشتر ديگر مانند کتابهاي عمومي هنر، درآمدهايي کسب ميکنيم و با اتکا به سودمان، کتابهايي از اين نوع را در دستور انتشار قرار ميدهيم. کاري دشوار، پرهزينه و بدون بازگشت اقتصادي؛ همواره مايل بوديم کتابهاي مرجع و آثار هنرمندان تأثيرگذار را در اولويت قرار دهيم؛ اما واقعيت اين است که سرعت فروش اين کتابها با وجود ضرورتي که دارند، خيلي پايين است.
دراينصورت اين کار بهصرفه نخواهد بود... .
از نظر اقتصادي بههيچوجه توجيهي ندارد؛ اما سعي کرديم مستقل و به دور از درخواست از نهادهاي دولتي يا مجموعهداران جلو برويم که حداقل استقلالمان به چالش کشیده نشود. در نشر نظر کتابهايي داشتهايم که ضربآهنگ فروش بهتري داشتند؛ بهویژه در حوزه کتابهاي نظري و درسي و دانشگاهي و بعضي توليدات غيرکتاب مثل دفترچههاي يادداشت و کتابهاي کودک.
بعضي از کتابهايتان حق کپيرايت دارد. درست است؟
تقريبا براي انتشار همه کتابهاي ترجمهاي از نويسنده اجازه گرفتهايم يا کپيرايت را از ناشر خارجي دريافت کردهايم. يکي از آخرين کتابهايمان با نام «هنر چگونه ميتواند زندگي شما را تغيير دهد» با استقبال الن دوباتن در ايران منتشر شد. با اينکه اجازه متن را داشتيم؛ اما تصاوير آن مربوط به موزههاي مهم دنيا بود و گرفتن اجازه تکتک از اين موزهها کاري بسيار سخت و فرسايشي است؛ اما سعي اصلي ما اين بوده تا به سراغ تمام ناشران يا مؤلفان کتابهاي ترجمه برويم و توضيح دهيم که در ايران کپيرايت نيست. به بعضيها پول پرداخت کردهايم و بعضي هم همراهي کردهاند. مثلا کتاب «هنر معاصر فرانسه» انتشارات فلاماريون با رقم بسيار کمي کپيرايتشان را فروختند؛ اما به طور جدي معتقديم انتشار هر اثري بايد با رضايت ناشر و مؤلف کتاب باشد.
از نظر هنري خط يا گرايش خاصي را دنبال ميکنيد؟
بهعنوان يک ناشر کتابهاي هنري وظيفهمان توجه به هنر ملي بدون گرايش بخصوصی است. سعي کردهايم آثار همه کساني را که کار مهمي در کار ايران کردهاند، فارغ از ايدئولوژي يا نگاه فرهنگي و سياسي، منتشر کنيم و بههميندليل طيف وسيعي از تحليلگران يا نظريهپردازان هنر را ميبينيد که گاهي بعضي از آنها درون خودشان تضادهايي دارند. نگاه ملي به هنر يعني افزودن به قدرت سرمايه ملي. هنر در ايران يا به سمت دولت به دليل قدرتي که نفت به او داده بود، گرايش پيدا کرده يا از نظر فکري به سمت احزاب سياسي رفته. فرض ما بر اين بوده که نه به طرف هنرمندان نفتي گرايش داشته باشيم، نه بخواهيم هنرمندان ايدئولوژيک و سياسياي را که حزبي عمل ميکنند، مدنظر قرار دهيم. همه کساني که توانستهاند سنگبنايي براي جريان هنر در ايران بگذارند، نقطه هدف ما شدهاند. بههمينخاطر بدون ايدئولوژي رفتار کرديم؛ البته بهشدت از رفتار محفلي پرهيز کردهايم و اميدوارم پس از اين هم بهعنوان يک بنگاه بيطرف و البته با نگاه اقتصادي بتوانيم آثار هنرمندان را منتشر کنيم. درعينحال بينهايت سعي ميکنیم در باندبازي هنري نيز گرفتار نشويم. متأسفيم که عدهاي براي ورود
هنرمندان به تاريخ هنر پول ميگيرند و با تغيير نگاه به افراد کممايه سعي ميکنند به آنها منزلت اجتماعي دهند.
آيا دراينباره مثال روشنتري قابل اشاره هست؟
اين روزها کساني هستند که با دريافت پول آثاري را به کتابهاي تاريخ هنر وارد ميکنند و سعي ميکنند با اين کار به ارزش مادي آثار کلکسيونرها بيفزايند. عدهاي نيز با دريافت پول از مجموعهدار يا برخي هنرمندان کتابسازي ميکنند. تصور ميکنم بخش اصيل جامعه هنري با اين بازيها آشنا شده است. اينان نيز هيچ کمکي به توسعه هنر در ايران نخواهند کرد.
فضاي کنوني هنر در يک اتاق شيشهاي قرار گرفته و ميل به شفافسازي و افشاگري ديده ميشود. به نظرتان دليلش چيست که همه مقيد هستند شفافسازي شود؟
به نظرم انتظار عمومي از هنر مانند ساير رشتهها بالا رفته است. بالارفتن انتظار عمومي تبعات منطقي دارد. دولتها پس از انقلاب به مساحت فضاهاي مستقل هنري ما چيزي اضافه نکردهاند. تلاشهايي که در دوران دولت آقاي هاشمي در قالب ساخت خانههاي فرهنگ و فرهنگسراها و تکوتوک موزهها صورت گرفت، تماما يا مرکزي براي قدرتنمايي جناحي شد يا به مسير انحرافي گرايش پيدا کرد و کمکي به توسعه هنر ايران نکرد. در اين سالها يک متر به تنها موزه هنرهاي معاصر در ايران اضافه نشده؛ حتي تلاشي براي حفظ و نگهداري آن هم نشده است؛ اما اين انتظار در جامعه ايراني وجود دارد که انعکاس و بازتاب تلاشهاي هنرمندان ايراني در کجا حفظ و نگهداري شود. مخزن موزه، سههزارو 700 اثر دارد؛ اما يک علاقهمند به هنر معاصر ايران نميداند اين آثار را بايد کجا ببيند. دولت در تمام اين سالها دنبال نمايشهاي تبليغاتي و پوشش و برگزاري جشنوارههاي توخالي با هزينههاي سنگين بوده است؛ اما هيچوقت به زيرساختهاي هنر کشور کمک واقعي نکرده است. تقريبا همه دولتها شبيه هم بودهاند. بنيانهاي فکري هيچکدامشان متکي بر نگاه درازمدت نيست. نظام آموزشوپرورش نيز از طرفي هنر
را نميفهمد و آن را يک موضوع زايد و يا تفريحي ميداند. کتاب هنري که جاي خود دارد. در کل ايران مجموعا سه کتابخانه تخصصي هنر نميتوانيد پيدا کنيد که حاوي مخزنهاي غني و قوي کتاب باشد. افکار عمومي نسبت به اين وضعيت منتقد است و سعي ميکند اعتراض خودش را به همهچيز و حتي هنرمندان نشان دهد. پولهاي بادآورده که در يک دهه اخير از صدقه سر پول نفت و فسادهاي گسترده به حوزه هنر وارد شد و بعضي تئوريسينهاي هنر با نظريهسازي براي اين سرمايهگذاران پول آنها را به خريد اثر هنري معطوف کردند و آنان که ديگر از داشتن زمين و برج و ماشين يا اشباع شده بودند يا نگران، توجه بيشازحد خودشان را به خريد اثر هنري معطوف کردند که از نتيجه آن مجموعههايی گاه عظيم شکل گرفت؛ ولي اينها هيچ کمکي به توسعه هنر در ايران نکرده است. تعداد انگشتشماري هنرمند و مجموعهدار، صاحب مجموعههايي شدهاند. اگر فلسفه از کجا آوردهاي را ناديده بگيريم، بههرحال اين سرمايههاي خصوصي، سرمايه ملي است. نظريهپردازدان خريد آثار هنري در ايران هيچگاه ديدگاهي را تبليغ و ترويج نکردهاند که آثار اينها در معرض ديد همگان باشد، درحاليکه در خارج از ايران بنياد اقتصادي
بزرگي مانند «بنياد راکفلر» در آمريکا آثارش را به موزهها قرض ميدهد. گاه موزههايي تأسيس ميکند و در بسياري مواقع آثاري را به آنها اهدا ميکنند تا همگان از آن بهره ببرند. در واقع بهعنوان سرمايه ملي ايالات متحده آمريکا با اين آثار رفتار ميکنند. يا ارنست بايلر در سوئيس مجموعهداري را از صفر شروع ميکند و بعدها آن را به مجموعه «بنياد بايلر» تبديل ميکند که الان به مرکز آموزشي، موزه و حامي جريان هنر در کشور سوئيس تبديل شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.