ساکن نشود زلزله از پایفشردن...
مهشید معتمد
زلزلههای پیدرپی مخصوص فلات ایران نیست؛ در سایر کشورهای جهان در شرق و غرب نیز، با شدتی بیشتر یا کمتر و به طور متناوب اتفاق میافتد؛ به علت همین کثرت وقوع، زلزلهها مانند توفانها نامگذاری نمیشوند. سدسازی بدون توجه به مسائل زمینشناختی، ساختوساز بیرویه در حریم گسلها و دیگر سهلانگاریهایی که بدون توجه به خطرات بالقوه صورت میگیرد، در تشدید بحرانهای حاصل از زلزله نقش بسیار مهمی دارد و آن را به فاجعهای انسانی تبدیل میکند. از روزگار پیشین هم در ایران زلزله اتفاق میافتاده و این موضوع اتفاق جدیدی نیست. هنوز زلزله بم و صدمات انسانی و اقتصادی آن در خاطرمان هست. معضل آنجاست که ما یاد نمیگیریم چطور میان دو زلزله زیست کنیم، به فکر لرزههای بعدی باشیم و در بهبود شرایط بین دو رخداد تلاش کنیم. باید بتوان «دانش» زلزلهشناسی را به «باور» تبدیل کرد تا نتیجه آن آموزش و اعمال اصول همزیستی با زلزلههای متعدد باشد. ما همواره درصدد مقابله با زلزله هستیم، یا در فکر سامانبخشی به نابسامانیهای پس از زلزله؛ اما تجربه نشان داده که در هر دو مورد به مقدار کمی موفق عمل کردهایم. پس باید رفتارهای خود را برای انجام امور
کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت اصلاح کنیم. فرهنگسازی پذیرش زلزله در جامعه، سبب میشود تا مردم در زمان ساختوساز و سکونت در قبال مقاومت بناها در برابر زلزله مطالبهگر باشند و مسئولان را وادار به نظارت بیشتر و مهندسان و پیمانکاران را مجبور به اجرای ضوابط کنند. این مطالبات و اولویتدهی بر اصولی با میزان اهمیت کمتر (مانند نما و تزیینات)، هزینههای ساختوساز را به سمت امور فنی روانه میکند. همچنین بر طرحها و کالبد شهری نیز موثر بوده و تمامی دستاندرکاران را، اعم از معمار و مهندس عمران و شهرساز و طراح شهری و مهندس تأسیسات را متوجه مسئولیت خود ميکند. با توسعه و گسترش روزافزون شهرها در مناطق لرزهخیز و مستعد بروز زلزله، آسیبپذیری این مناطق در قبال زلزلههای مخرب افزایش مییابد. از عمدهترین فعالیتهای لازم در راستای ایمنیبخشی به این عرصهها، مطالعات ریز پهنهبندی لرزهای مناطق شهری بوده که نیازمند مطالعات مطلوب و مناسب است. ۷۰ درصد از اراضی تهران روی گسل قرار دارد و ابنیه در حال ساخت یا ساختهشده نیز در مجاورت این گسلها واقع شدهاند. بنابراین در این شرایط باید هریک از سازهها به آن میزان مقاومت طراحی شوند تا
توان رویارویی با زلزله را داشته باشند. به دلیل نبود نظارت کافی سازههای ساختهشده کارکرد موردنظر را در زمان زلزله ندارند که تنها راه اصلاح این معضل، نظارت صحیح و اصولی بر ساختمانسازی است؛ در اینجا نهاد ناظر نمیتواند شهرداری باشد، زیرا تنها ضابط اجرائی است. بنابراین سازمان نظاممهندسی ساختمان موظف است تا با فعالیت سازههای غیراستاندارد مقابله کند و درصدد حل بحران ناکارآمدی این حجم فلزات بهکاررفته در سیستمهای سازهای باشد. از سوی دیگر با گسترش فرهنگ زیست با زلزله، مردم نسبت به آسیبپذیری ساختمان خود اقدام کرده و در صورت نیاز و با بهرهگیری از وامهای مختص این کار، آنها را مقاومسازی، نوسازی یا بازسازی کنند. همچنین مقاومسازی بافتهای فرسوده و مدارس قدیمی به یک ضرورت بدل شده و با تأمین هزینههای مالی از سوی مسئولان صورت میپذیرد. نوسازی بافتهای فرسوده شهری و روستایی باید مدنظر مدیران شهری قرار گیرد تا از خسارات آتی جلوگیری شود. ایمنسازی یعنی مشخصکردن نقاط ضعف یک ساختمان در طراحی و اجرا و رفع آن. این کار با توجه به پیچیدگی و تخصصیبودن آن باید به وسیله نیروهایی که دارای تخصص ویژه زلزله هستند، انجام
پذیرد. ممکن است شما اکنون در ساختمانی زندگی میکنید که بهتازگی به پایان رسیده یا چندسالی از ساخت آن گذشته باشد. برای چنین ساختمانهایی میتوانید از تخصصهای گروه ایمنسازی بهره ببرید. کارشناسان این رشته قادرند پس از بازدید از ساختمان برای ایمنسازی منازل شما طرحهای مربوطه را ارائه کنند. نقش مدیریت شهری، سازمانهای اجرائی و مردمنهاد برای توانمندسازی مردم حیاتی است و میتواند در پیشگیری و مقابله با صدمات ناشی از زلزله تأثیر مستقیم بگذارد. برای مثال در ژاپن چند دقیقه قبل از زمان وقوع زلزله از طریق موبایل اطلاعرسانی میشود؛ مردم میدانند چه اقداماتی باید انجام دهند، کجای ساختمان امنتر است و چگونه پناه بگیرند، به همین دلیل تلفات و خسارات کمتری حادث میشود. در ایران از ۱۴۰ زلزله بالای چهار ریشتر که سالانه رخ میدهد، فقط دو درصد بیشتر از شش ریشتر هستند؛ اما به دلیل عدم توانایی در پیشبینی زمان وقوع، باید با افزایش آگاهی عمومی تلفات ناشی از آنها را کاهش داد.
درخصوص وظایف دولتی، ستاد حوادث غیرمترقبه موظف است پس از انجام امور مربوط به شکلگیری، نقشه نقاط آسیبپذیر شهری و طرحهای اجرائی تعدیل آسیبپذیری را تعیین کند. سپس پیشنهادات اجرائی خود را در موارد استقرار و کاربری امکانات لازم پیشبینی و اعلام خطر عنوان کند. همچنین تعیین تعداد، ترکیب و شرح وظایف کمیتههای لازم جهت مراحل بازسازی و اسکان موقت بر عهده ایشان است. در مرحله اسکان موقت، باید به برپایی اردوگاههای اسکان موقت، مراکز موقت و صحرایی درمانی، آبوغذا، دفع زباله، بهداشت و مددکاری اهتمام ورزد. سولههای مختص زمان بحران و ورزشگاهها هم نیازمند مناسبسازی و مقاومت در برابر زلزله هستند تا بهعنوان پایگاه اسکان موقت برای آسیبدیدگان به کار روند. باید آموخت و آموزاند که زلزله تنها متوجه مهندسان معماری و عمران نیست. نصب تابلو بالای تختخواب، کتابخانهای بدون حفاظ یا کمد ظروف بدون مهار مناسب نیز به اندازه فروریختن آوار یک دیوار کشنده هستند. تمام تابلوها را به دیوار مهار کنید و از نصب تابلو بالای مکان خواب خود و فرزندانتان خودداری کنید. شیشههای ساختمان در زمان زلزله به دلیل تغییر شکل قاب آنها شکسته و به سمت افراد،
چه در داخل و چه در خارج از ساختمان، پرتاب میشود؛ پس تختخواب را در کنار پنجره، خصوصا پنجرههای بدون پردههای ضخیم قرار ندهید، شیشههای شکسته میتواند صدمات جبرانناپذیری به خانواده شما وارد کند. پس ایمنسازی شامل طیف و سعی در این موارد است و فقط به سمت تیر و ستون ساختمان نشانه نمیرود. گفتني است که موارد فوقالذکر از بار مسئولیت سازندگان ساختمانها نمیکاهد، بلکه کمک میکند تا با آموزش و گسترش فرهنگ مواجهه صحیح با زلزله، بتوان از آسیبهای جبرانناپذیر بعدی ممانعت کرد.
زلزلههای پیدرپی مخصوص فلات ایران نیست؛ در سایر کشورهای جهان در شرق و غرب نیز، با شدتی بیشتر یا کمتر و به طور متناوب اتفاق میافتد؛ به علت همین کثرت وقوع، زلزلهها مانند توفانها نامگذاری نمیشوند. سدسازی بدون توجه به مسائل زمینشناختی، ساختوساز بیرویه در حریم گسلها و دیگر سهلانگاریهایی که بدون توجه به خطرات بالقوه صورت میگیرد، در تشدید بحرانهای حاصل از زلزله نقش بسیار مهمی دارد و آن را به فاجعهای انسانی تبدیل میکند. از روزگار پیشین هم در ایران زلزله اتفاق میافتاده و این موضوع اتفاق جدیدی نیست. هنوز زلزله بم و صدمات انسانی و اقتصادی آن در خاطرمان هست. معضل آنجاست که ما یاد نمیگیریم چطور میان دو زلزله زیست کنیم، به فکر لرزههای بعدی باشیم و در بهبود شرایط بین دو رخداد تلاش کنیم. باید بتوان «دانش» زلزلهشناسی را به «باور» تبدیل کرد تا نتیجه آن آموزش و اعمال اصول همزیستی با زلزلههای متعدد باشد. ما همواره درصدد مقابله با زلزله هستیم، یا در فکر سامانبخشی به نابسامانیهای پس از زلزله؛ اما تجربه نشان داده که در هر دو مورد به مقدار کمی موفق عمل کردهایم. پس باید رفتارهای خود را برای انجام امور
کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت اصلاح کنیم. فرهنگسازی پذیرش زلزله در جامعه، سبب میشود تا مردم در زمان ساختوساز و سکونت در قبال مقاومت بناها در برابر زلزله مطالبهگر باشند و مسئولان را وادار به نظارت بیشتر و مهندسان و پیمانکاران را مجبور به اجرای ضوابط کنند. این مطالبات و اولویتدهی بر اصولی با میزان اهمیت کمتر (مانند نما و تزیینات)، هزینههای ساختوساز را به سمت امور فنی روانه میکند. همچنین بر طرحها و کالبد شهری نیز موثر بوده و تمامی دستاندرکاران را، اعم از معمار و مهندس عمران و شهرساز و طراح شهری و مهندس تأسیسات را متوجه مسئولیت خود ميکند. با توسعه و گسترش روزافزون شهرها در مناطق لرزهخیز و مستعد بروز زلزله، آسیبپذیری این مناطق در قبال زلزلههای مخرب افزایش مییابد. از عمدهترین فعالیتهای لازم در راستای ایمنیبخشی به این عرصهها، مطالعات ریز پهنهبندی لرزهای مناطق شهری بوده که نیازمند مطالعات مطلوب و مناسب است. ۷۰ درصد از اراضی تهران روی گسل قرار دارد و ابنیه در حال ساخت یا ساختهشده نیز در مجاورت این گسلها واقع شدهاند. بنابراین در این شرایط باید هریک از سازهها به آن میزان مقاومت طراحی شوند تا
توان رویارویی با زلزله را داشته باشند. به دلیل نبود نظارت کافی سازههای ساختهشده کارکرد موردنظر را در زمان زلزله ندارند که تنها راه اصلاح این معضل، نظارت صحیح و اصولی بر ساختمانسازی است؛ در اینجا نهاد ناظر نمیتواند شهرداری باشد، زیرا تنها ضابط اجرائی است. بنابراین سازمان نظاممهندسی ساختمان موظف است تا با فعالیت سازههای غیراستاندارد مقابله کند و درصدد حل بحران ناکارآمدی این حجم فلزات بهکاررفته در سیستمهای سازهای باشد. از سوی دیگر با گسترش فرهنگ زیست با زلزله، مردم نسبت به آسیبپذیری ساختمان خود اقدام کرده و در صورت نیاز و با بهرهگیری از وامهای مختص این کار، آنها را مقاومسازی، نوسازی یا بازسازی کنند. همچنین مقاومسازی بافتهای فرسوده و مدارس قدیمی به یک ضرورت بدل شده و با تأمین هزینههای مالی از سوی مسئولان صورت میپذیرد. نوسازی بافتهای فرسوده شهری و روستایی باید مدنظر مدیران شهری قرار گیرد تا از خسارات آتی جلوگیری شود. ایمنسازی یعنی مشخصکردن نقاط ضعف یک ساختمان در طراحی و اجرا و رفع آن. این کار با توجه به پیچیدگی و تخصصیبودن آن باید به وسیله نیروهایی که دارای تخصص ویژه زلزله هستند، انجام
پذیرد. ممکن است شما اکنون در ساختمانی زندگی میکنید که بهتازگی به پایان رسیده یا چندسالی از ساخت آن گذشته باشد. برای چنین ساختمانهایی میتوانید از تخصصهای گروه ایمنسازی بهره ببرید. کارشناسان این رشته قادرند پس از بازدید از ساختمان برای ایمنسازی منازل شما طرحهای مربوطه را ارائه کنند. نقش مدیریت شهری، سازمانهای اجرائی و مردمنهاد برای توانمندسازی مردم حیاتی است و میتواند در پیشگیری و مقابله با صدمات ناشی از زلزله تأثیر مستقیم بگذارد. برای مثال در ژاپن چند دقیقه قبل از زمان وقوع زلزله از طریق موبایل اطلاعرسانی میشود؛ مردم میدانند چه اقداماتی باید انجام دهند، کجای ساختمان امنتر است و چگونه پناه بگیرند، به همین دلیل تلفات و خسارات کمتری حادث میشود. در ایران از ۱۴۰ زلزله بالای چهار ریشتر که سالانه رخ میدهد، فقط دو درصد بیشتر از شش ریشتر هستند؛ اما به دلیل عدم توانایی در پیشبینی زمان وقوع، باید با افزایش آگاهی عمومی تلفات ناشی از آنها را کاهش داد.
درخصوص وظایف دولتی، ستاد حوادث غیرمترقبه موظف است پس از انجام امور مربوط به شکلگیری، نقشه نقاط آسیبپذیر شهری و طرحهای اجرائی تعدیل آسیبپذیری را تعیین کند. سپس پیشنهادات اجرائی خود را در موارد استقرار و کاربری امکانات لازم پیشبینی و اعلام خطر عنوان کند. همچنین تعیین تعداد، ترکیب و شرح وظایف کمیتههای لازم جهت مراحل بازسازی و اسکان موقت بر عهده ایشان است. در مرحله اسکان موقت، باید به برپایی اردوگاههای اسکان موقت، مراکز موقت و صحرایی درمانی، آبوغذا، دفع زباله، بهداشت و مددکاری اهتمام ورزد. سولههای مختص زمان بحران و ورزشگاهها هم نیازمند مناسبسازی و مقاومت در برابر زلزله هستند تا بهعنوان پایگاه اسکان موقت برای آسیبدیدگان به کار روند. باید آموخت و آموزاند که زلزله تنها متوجه مهندسان معماری و عمران نیست. نصب تابلو بالای تختخواب، کتابخانهای بدون حفاظ یا کمد ظروف بدون مهار مناسب نیز به اندازه فروریختن آوار یک دیوار کشنده هستند. تمام تابلوها را به دیوار مهار کنید و از نصب تابلو بالای مکان خواب خود و فرزندانتان خودداری کنید. شیشههای ساختمان در زمان زلزله به دلیل تغییر شکل قاب آنها شکسته و به سمت افراد،
چه در داخل و چه در خارج از ساختمان، پرتاب میشود؛ پس تختخواب را در کنار پنجره، خصوصا پنجرههای بدون پردههای ضخیم قرار ندهید، شیشههای شکسته میتواند صدمات جبرانناپذیری به خانواده شما وارد کند. پس ایمنسازی شامل طیف و سعی در این موارد است و فقط به سمت تیر و ستون ساختمان نشانه نمیرود. گفتني است که موارد فوقالذکر از بار مسئولیت سازندگان ساختمانها نمیکاهد، بلکه کمک میکند تا با آموزش و گسترش فرهنگ مواجهه صحیح با زلزله، بتوان از آسیبهای جبرانناپذیر بعدی ممانعت کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.