|

روایتی از حضور اهل قلم در خانه شماره یک بن‌بست «ارض»

«جلال» می‌رود، «سیمین» می‌ماند

پژمان موسوی

60 سال پس از روزی که «جلال»، خانه‌ای را که خشت خشتش را به عشق «سیمین» بنا کرده بود و آن را پس از بازگشت سیمین‌خانم از آمریکا، به او هدیه کرده بود، اهالی فرهنگ و ادب در همان خانه در دزاشیب تهران دور هم جمع شدند تا این خانه را که زمانی مرکز خاطرات نویسندگان و سیاست‌پیشگان بوده است، همچنان به‌عنوان مرکزی برای ثبت خاطرات اهل قلم نگه دارند. اهل قلمی که در روزی به همین نام و به بهانه مراسم رونمایی از کتاب «بی سرو سیمین» ـ یادنامه سیمین دانشور به کوشش سیدجواد میرهاشمی - عصر آدینه در خانه خاطرات«سیمین» و «جلال» گرد هم آمده بودند تا از زنی بگویند که بانوی داستان‌نویسی ایران می‌خوانندش؛ بانویی که حتی پس از ازدواج با جلال هم، «آل احمد» نشد و «دانشور» باقی ماند. در حیاط خانه‌ای که هنوز هم حضور سنگین سیمین و جلال در آن حس می‌شد، جواد مجابی از سنتی گفت که گویی آن دو با هم بنیان گذاشته بودند و هنوز هم رنگ‌وبویش در این خانه باقی بود: «با وجود اینکه در فضای روشنفکری آن زمان، حضور همزمان و در کنار هم زن و مرد وجود نداشت، اما سیمین و جلال، همیشه با هم روزهای دوشنبه به کافه فیروز می‌آمدند و معمولا در همه مجامع فرهنگی با هم حضور داشتند و از این رهگذر، وظیفه دشوار زیست فرهنگی را با هم برعهده گرفته بودند». مجابی درحالی‌که در سخنانش از «آل‌احمد» به‌عنوان روشنفکری شجاع از طبقه متوسط که هیچ‌گاه ذهن انقلابی‌اش را از دست نداد، تمجید کرد، اما در عین حال سیمین دانشور را فردی دانست که از بین این دو، آثارش ارزش ادبی ماندگارتری به دست آورده است و در میان مردم و مخاطبان هم «ماندگارتر» شده است. مجابی همچنین با مرور خاطراتی از سیمین و جلال، در حالی به سخنانش پایان داد که با حسرت به گوشه‌گوشه این خانه نگاه می‌کرد و دست آخر هم زیر لب و به زمزمه می‌گفت: بگذارید این وطن... غلامرضا امامی نویسنده و مترجم هم که سابقه سال‌ها دوستی نزدیک با سیمین و جلال را داشت، در این مراسم از سیمینی گفت که «جهان را زیبا دید» و «شادی و آزادی را برای همه خواست»؛ از سیمینی گفت که به‌زعم او «هیچ‌گاه دکان دو نبش باز نکرد» و « همواره به سوگندی که برای قلم خورده بود وفادار ماند» و بالاخره از سیمینی گفت که «هیچ‌گاه او بر جلال یا جلال بر او تاثیری ادبی نگذاشت» و هرکدام راه خود رفتند و کار خود کردند. محمد بقایی ماکان نویسنده و اقبال‌شناس هم در این مراسم، از سووشونی گفت که به‌تنهایی می‌توانست از سیمین، چهره‌ای پرآوازه بسازد همان‌طور که «چرند و پرند» دهخدا و «گفتار در روش» دکارت هم اگر تنها اثر نویسندگانشان بودند، به‌تنهایی این قدرت را داشتند تا نویسندگانشان را به شهرتی جهانی برسانند که در هر سه مورد (سووشون، چرند و پرند و گفتار در روش) هم رساندند. بقایی ماکان هم چون مجابی، کفه ترازو را در ماندگاری ادبی، به سمت سیمین‌خانم سنگین‌تر دانست: «امیدوارم روح جلال آل‌احمد من را می‌بخشد ولی واقعیت این است که دستگاه فکری جلال آل‌احمد، هرچه می‌گذرد بیشتر مورد چون و چرا قرار می‌گیرد اما برعکس آن، آنچه در ادامه باقی خواهد ماند، سیمین دانشور است و آثار ماندگارش.
فصل مشترک سخن سخنرانان و حاضران در این نشست که در میان آنها جمال میرصادقی، اسدالله امرایی، احمد پورنجاتی، آسیه جوادی (ناستین)، عظیم زرین‌کوب، حسن نیکبخت، فرخنده حاجی‌زاده، شیوا ارسطویی و (حضور تلفنی احمدرضا احمدی) حضور داشتند، تبدیل خانه جلال و سیمین به موزه‌ای بود که خاطرات روزگار سپری‌شده نسل قبل را بتواند به آیندگان هم منتقل کند؛ موزه‌ای که بنا به پیشنهاد بقایی ماکان، بهتر آن است که با همیاری نویسندگان و هنرمندان و با مشارکت مالی آنها، هرچه زودتر راه‌اندازی شود تا این «خانه خاطره‌ها» هم مانند خانه «دهخدا» و «هدایت»، تاراج نشود.
60 سال پس از روزی که «جلال»، خانه‌ای را که خشت خشتش را به عشق «سیمین» بنا کرده بود و آن را پس از بازگشت سیمین‌خانم از آمریکا، به او هدیه کرده بود، اهالی فرهنگ و ادب در همان خانه در دزاشیب تهران دور هم جمع شدند تا این خانه را که زمانی مرکز خاطرات نویسندگان و سیاست‌پیشگان بوده است، همچنان به‌عنوان مرکزی برای ثبت خاطرات اهل قلم نگه دارند. اهل قلمی که در روزی به همین نام و به بهانه مراسم رونمایی از کتاب «بی سرو سیمین» ـ یادنامه سیمین دانشور به کوشش سیدجواد میرهاشمی - عصر آدینه در خانه خاطرات«سیمین» و «جلال» گرد هم آمده بودند تا از زنی بگویند که بانوی داستان‌نویسی ایران می‌خوانندش؛ بانویی که حتی پس از ازدواج با جلال هم، «آل احمد» نشد و «دانشور» باقی ماند. در حیاط خانه‌ای که هنوز هم حضور سنگین سیمین و جلال در آن حس می‌شد، جواد مجابی از سنتی گفت که گویی آن دو با هم بنیان گذاشته بودند و هنوز هم رنگ‌وبویش در این خانه باقی بود: «با وجود اینکه در فضای روشنفکری آن زمان، حضور همزمان و در کنار هم زن و مرد وجود نداشت، اما سیمین و جلال، همیشه با هم روزهای دوشنبه به کافه فیروز می‌آمدند و معمولا در همه مجامع فرهنگی با هم حضور داشتند و از این رهگذر، وظیفه دشوار زیست فرهنگی را با هم برعهده گرفته بودند». مجابی درحالی‌که در سخنانش از «آل‌احمد» به‌عنوان روشنفکری شجاع از طبقه متوسط که هیچ‌گاه ذهن انقلابی‌اش را از دست نداد، تمجید کرد، اما در عین حال سیمین دانشور را فردی دانست که از بین این دو، آثارش ارزش ادبی ماندگارتری به دست آورده است و در میان مردم و مخاطبان هم «ماندگارتر» شده است. مجابی همچنین با مرور خاطراتی از سیمین و جلال، در حالی به سخنانش پایان داد که با حسرت به گوشه‌گوشه این خانه نگاه می‌کرد و دست آخر هم زیر لب و به زمزمه می‌گفت: بگذارید این وطن... غلامرضا امامی نویسنده و مترجم هم که سابقه سال‌ها دوستی نزدیک با سیمین و جلال را داشت، در این مراسم از سیمینی گفت که «جهان را زیبا دید» و «شادی و آزادی را برای همه خواست»؛ از سیمینی گفت که به‌زعم او «هیچ‌گاه دکان دو نبش باز نکرد» و « همواره به سوگندی که برای قلم خورده بود وفادار ماند» و بالاخره از سیمینی گفت که «هیچ‌گاه او بر جلال یا جلال بر او تاثیری ادبی نگذاشت» و هرکدام راه خود رفتند و کار خود کردند. محمد بقایی ماکان نویسنده و اقبال‌شناس هم در این مراسم، از سووشونی گفت که به‌تنهایی می‌توانست از سیمین، چهره‌ای پرآوازه بسازد همان‌طور که «چرند و پرند» دهخدا و «گفتار در روش» دکارت هم اگر تنها اثر نویسندگانشان بودند، به‌تنهایی این قدرت را داشتند تا نویسندگانشان را به شهرتی جهانی برسانند که در هر سه مورد (سووشون، چرند و پرند و گفتار در روش) هم رساندند. بقایی ماکان هم چون مجابی، کفه ترازو را در ماندگاری ادبی، به سمت سیمین‌خانم سنگین‌تر دانست: «امیدوارم روح جلال آل‌احمد من را می‌بخشد ولی واقعیت این است که دستگاه فکری جلال آل‌احمد، هرچه می‌گذرد بیشتر مورد چون و چرا قرار می‌گیرد اما برعکس آن، آنچه در ادامه باقی خواهد ماند، سیمین دانشور است و آثار ماندگارش.
فصل مشترک سخن سخنرانان و حاضران در این نشست که در میان آنها جمال میرصادقی، اسدالله امرایی، احمد پورنجاتی، آسیه جوادی (ناستین)، عظیم زرین‌کوب، حسن نیکبخت، فرخنده حاجی‌زاده، شیوا ارسطویی و (حضور تلفنی احمدرضا احمدی) حضور داشتند، تبدیل خانه جلال و سیمین به موزه‌ای بود که خاطرات روزگار سپری‌شده نسل قبل را بتواند به آیندگان هم منتقل کند؛ موزه‌ای که بنا به پیشنهاد بقایی ماکان، بهتر آن است که با همیاری نویسندگان و هنرمندان و با مشارکت مالی آنها، هرچه زودتر راه‌اندازی شود تا این «خانه خاطره‌ها» هم مانند خانه «دهخدا» و «هدایت»، تاراج نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.