تالار وحدت، سهروردی شوایک و پژو 206
ليلي فرهادپور: «پژو206» بیهویتترین ماشین در ایران است! چون معمولا میتوان خاستگاه طبقاتی آدمها را از روی اتومبیلشان حدس زد؛ مثلا شاسیبلند برای بالاشهریها و پراید براي پايينترها؛ ولی در این میان تکلیف پژو206 خیلی نامعلوم و مبهم است. این ماشین را هم بالاشهریها بهعنوان ماشین دوم و سوم دارند و هم خانوادههای متوسط (که البته دستشان به دهنشان کمی بیشتر از دارندگان پراید میرسد). تالار وحدت هم در میان سالنهای نمایش تئاتر کشور، چنین احوالی دارد. این سالن بیهمتای پایتخت که همین روزها سالگرد 50سالگی خود را میگذراند، در این چندساله بهخصوص، یکموقع فاخرترین نمایش را میگذارد، یکموقع سخیفترین و البته در هر دو مورد، گیشه برایش مهمترین عامل است (از اجارهدادن سالن برای جشنها و اینچیزها بگذریم). تالار وحدت البته ویژگیهای دیگری نیز دارد که آن، صحنه مجهز و گرانی بلیتش است. این شلمشوربای بهوجودآمده، موجب شده است مخاطبان و تماشاگران این سالن هم پدیدهای خاص باشند که نظیرش را کمتر در سالنهای دیگر میبینیم. اینها را که نوشتم گوشه ذهنتان نگهدارید، کار دارم با آنها. هماکنون در این سالن دو نمایش روی صحنه است: «سهروردی» کار شکرخدا گودرزی و «شوایک، سرباز سادهدل» کار حمیدرضا نعیمی. از «سهروردی» شروع کنم. از نظر نگرش نقد پسااستعماری، اصولا رفتن سراغ مفاخر و اندیشمندان اینسردنیایی در این روزگار ذوبشدن هنرمندان در نگرشهای از آن سر دنیا آمده (و البته تاریخ گذشته مانند نگرشهای پستمدرنیستی و فرمالیستی)، کار درخور اجری است و دست شکرخدا گودرزی از این بابت درد نکند. «سهروردی» شکرخدا گودرزی تا جایی که تئاتر ما ظرفیتش را دارد، به زندگی و تفکرات این عالم ایرانی پرداخته است. از «حکمتالاشراق» گرفته تا رویکردش درباره عشق در «فیحقیقهالعشق» یا «مونسالعشاق». اما چیزی که هنگام دیدن این نمایش به ذهنم رسید، این بود که محاکمه، مؤاخذه و بهزندانافتادن شهابالدین ما و مرگش که او را شیخ مقتول یا شهید لقبدار کرده است، کم از دادگاه گالیله ندارد. فرقش این است که سهروردی را به همان دلیل در قرن 12 میلادی محاکمه کردند که گالیله را چهار قرن بعد در قرن 16 میلادی! یعنی ما اینجا چهار قرن منورالفکرتر از اروپایی بودیم که اکنون چنین از منظر فلسفه به ما فخر میفروشد. نکته اینجاست که ما «برشت» نداشتیم و نداریم که این دادگاه را با نوشتن نمایشنامهای از آن، ابدی کند. امیدوارم راهی که شکرخدا گودرزی شروع کرده است، به تولید نمایشنامههایی بهتر و بهتر درباره سهروردیها برسد. اما مخاطب «سهروردی» در تالار وحدت چه کسانی هستند؟ مسلما بیشتر از تئاتریها، مردم عادی و درعینحال علاقهمند به اندیشمندان ایرانی خواهند بود و چهبسا گرانی بلیت این سالن بیهمتای پایتخت، مانعی باشد برای رسیدن مخاطب چنین نمایشنامههایی. شاید راهش رانت باشد و شاید تغییر نگاه به تئاتر و مخاطب آن. نمیدانم... . اما نمایش دوم؛ یعنی «شوایک، سرباز سادهدل». این نمایش اقتباس آزادی است که حمیدرضا نعیمی از اثر کمنظیر «یاروسلاو هاشک» داشته است. شوایک سرباز سادهدلی است که میخواهد از شیوع جنگ جهانی اول جلوگیری کند. نمایش از خبر مرگ شاهزاده اتریش شروع میشود؛ اتفاقی که خیلیها آن را سرآغاز تحولات پیچیده قرن بیستم میدانند. قتلی که به اولین جنگ خانمانسوز جهانی منجر شد. حرف گندهای است؛ اینکه چگونه فاسدان و ثروتمندان و برخی از اهالی نان به نرخ روز بخور کلیسا قبل از این جنگ به نوایی میرسیدند و به همین دلیل آتش آن را تندتر و تیزتر میکردند. درونمایهای که میتواند بسیاری از ما را وادار به همذاتپنداری کند؛ در این روزهای پر از داعش و ترامپ! اما امان از این هویت مانند پژو206بودن سالن تالار وحدت. صندلیهای این سالن در نمایش «شوایک» پُر پُر است؛ با این تفاوت که چهرههای تماشاگران خیلی غریباند. البته بسیار خوب است که چهرههای جدید به مخاطبان تئاتر مملکت اضافه شود. اما کمی که گوش بایستی، میبینی بیشتر این جمعیت به خاطر چهره تلویزیونی «حامد کمیلی» آمدهاند. البته این دوستان تلویزیونببینِ تازه به تئاتر آمده، در میان بازیگران این نمایش حتما «فرهاد آییش» و «امیرحسین رستمی» را هم میشناسند (نه بهعنوان بازیگر تئاتر بلکه بهعنوان بازیگر تلویزیون). البته این هم باز اتفاق بسیار میمونی است؛ چون هرچندنفر تماشاگر تلویزیون (چه داخلی چه خارجی) از پشت این جعبه جادویی مخدر بلند شود و به سالن تئاتر بیاید، بسیار به فرهنگ کمک میشود؛ ولی مشکل اینجاست که این مخاطب نه از شروع قرن بیستم و فاجعه جنگ جهانی اول آگاهی دارد و نه از تأثیرات بعدی آن. تجربه جالب در همنشینی با این مخاطب در سالن تئاتر، این است که با هر چیز ناچیزی از خنده منفجر میشود؛ ولی هنگامی که شوایک از صلح میگوید و رنج بشری، به خمیازه میافتند و متأسفانه این واکنش باعث میشود بازیگران نیز بیشتر و بیشتر به لودگی گرایش پیدا کنند. تجربه جالبتر اینکه شوخیها و نکتههای ریز محمدرضا نعیمی که مطمئنا در محدودیتهای تلویزیون هیچگاه جایی برای نمایش ندارد، این مخاطبان تلویزیونی تازه به سالن نمایش آمده را انگشتبهدهان میکند که مملکت ما اینقدر آزاد بود و ما نمیدانستیم. بههرحال، تمام این نکات به نظرم مثبت است؛ خیلی مثبت. زندهباد بیهویتیهای 206ای!
ليلي فرهادپور: «پژو206» بیهویتترین ماشین در ایران است! چون معمولا میتوان خاستگاه طبقاتی آدمها را از روی اتومبیلشان حدس زد؛ مثلا شاسیبلند برای بالاشهریها و پراید براي پايينترها؛ ولی در این میان تکلیف پژو206 خیلی نامعلوم و مبهم است. این ماشین را هم بالاشهریها بهعنوان ماشین دوم و سوم دارند و هم خانوادههای متوسط (که البته دستشان به دهنشان کمی بیشتر از دارندگان پراید میرسد). تالار وحدت هم در میان سالنهای نمایش تئاتر کشور، چنین احوالی دارد. این سالن بیهمتای پایتخت که همین روزها سالگرد 50سالگی خود را میگذراند، در این چندساله بهخصوص، یکموقع فاخرترین نمایش را میگذارد، یکموقع سخیفترین و البته در هر دو مورد، گیشه برایش مهمترین عامل است (از اجارهدادن سالن برای جشنها و اینچیزها بگذریم). تالار وحدت البته ویژگیهای دیگری نیز دارد که آن، صحنه مجهز و گرانی بلیتش است. این شلمشوربای بهوجودآمده، موجب شده است مخاطبان و تماشاگران این سالن هم پدیدهای خاص باشند که نظیرش را کمتر در سالنهای دیگر میبینیم. اینها را که نوشتم گوشه ذهنتان نگهدارید، کار دارم با آنها. هماکنون در این سالن دو نمایش روی صحنه است: «سهروردی» کار شکرخدا گودرزی و «شوایک، سرباز سادهدل» کار حمیدرضا نعیمی. از «سهروردی» شروع کنم. از نظر نگرش نقد پسااستعماری، اصولا رفتن سراغ مفاخر و اندیشمندان اینسردنیایی در این روزگار ذوبشدن هنرمندان در نگرشهای از آن سر دنیا آمده (و البته تاریخ گذشته مانند نگرشهای پستمدرنیستی و فرمالیستی)، کار درخور اجری است و دست شکرخدا گودرزی از این بابت درد نکند. «سهروردی» شکرخدا گودرزی تا جایی که تئاتر ما ظرفیتش را دارد، به زندگی و تفکرات این عالم ایرانی پرداخته است. از «حکمتالاشراق» گرفته تا رویکردش درباره عشق در «فیحقیقهالعشق» یا «مونسالعشاق». اما چیزی که هنگام دیدن این نمایش به ذهنم رسید، این بود که محاکمه، مؤاخذه و بهزندانافتادن شهابالدین ما و مرگش که او را شیخ مقتول یا شهید لقبدار کرده است، کم از دادگاه گالیله ندارد. فرقش این است که سهروردی را به همان دلیل در قرن 12 میلادی محاکمه کردند که گالیله را چهار قرن بعد در قرن 16 میلادی! یعنی ما اینجا چهار قرن منورالفکرتر از اروپایی بودیم که اکنون چنین از منظر فلسفه به ما فخر میفروشد. نکته اینجاست که ما «برشت» نداشتیم و نداریم که این دادگاه را با نوشتن نمایشنامهای از آن، ابدی کند. امیدوارم راهی که شکرخدا گودرزی شروع کرده است، به تولید نمایشنامههایی بهتر و بهتر درباره سهروردیها برسد. اما مخاطب «سهروردی» در تالار وحدت چه کسانی هستند؟ مسلما بیشتر از تئاتریها، مردم عادی و درعینحال علاقهمند به اندیشمندان ایرانی خواهند بود و چهبسا گرانی بلیت این سالن بیهمتای پایتخت، مانعی باشد برای رسیدن مخاطب چنین نمایشنامههایی. شاید راهش رانت باشد و شاید تغییر نگاه به تئاتر و مخاطب آن. نمیدانم... . اما نمایش دوم؛ یعنی «شوایک، سرباز سادهدل». این نمایش اقتباس آزادی است که حمیدرضا نعیمی از اثر کمنظیر «یاروسلاو هاشک» داشته است. شوایک سرباز سادهدلی است که میخواهد از شیوع جنگ جهانی اول جلوگیری کند. نمایش از خبر مرگ شاهزاده اتریش شروع میشود؛ اتفاقی که خیلیها آن را سرآغاز تحولات پیچیده قرن بیستم میدانند. قتلی که به اولین جنگ خانمانسوز جهانی منجر شد. حرف گندهای است؛ اینکه چگونه فاسدان و ثروتمندان و برخی از اهالی نان به نرخ روز بخور کلیسا قبل از این جنگ به نوایی میرسیدند و به همین دلیل آتش آن را تندتر و تیزتر میکردند. درونمایهای که میتواند بسیاری از ما را وادار به همذاتپنداری کند؛ در این روزهای پر از داعش و ترامپ! اما امان از این هویت مانند پژو206بودن سالن تالار وحدت. صندلیهای این سالن در نمایش «شوایک» پُر پُر است؛ با این تفاوت که چهرههای تماشاگران خیلی غریباند. البته بسیار خوب است که چهرههای جدید به مخاطبان تئاتر مملکت اضافه شود. اما کمی که گوش بایستی، میبینی بیشتر این جمعیت به خاطر چهره تلویزیونی «حامد کمیلی» آمدهاند. البته این دوستان تلویزیونببینِ تازه به تئاتر آمده، در میان بازیگران این نمایش حتما «فرهاد آییش» و «امیرحسین رستمی» را هم میشناسند (نه بهعنوان بازیگر تئاتر بلکه بهعنوان بازیگر تلویزیون). البته این هم باز اتفاق بسیار میمونی است؛ چون هرچندنفر تماشاگر تلویزیون (چه داخلی چه خارجی) از پشت این جعبه جادویی مخدر بلند شود و به سالن تئاتر بیاید، بسیار به فرهنگ کمک میشود؛ ولی مشکل اینجاست که این مخاطب نه از شروع قرن بیستم و فاجعه جنگ جهانی اول آگاهی دارد و نه از تأثیرات بعدی آن. تجربه جالب در همنشینی با این مخاطب در سالن تئاتر، این است که با هر چیز ناچیزی از خنده منفجر میشود؛ ولی هنگامی که شوایک از صلح میگوید و رنج بشری، به خمیازه میافتند و متأسفانه این واکنش باعث میشود بازیگران نیز بیشتر و بیشتر به لودگی گرایش پیدا کنند. تجربه جالبتر اینکه شوخیها و نکتههای ریز محمدرضا نعیمی که مطمئنا در محدودیتهای تلویزیون هیچگاه جایی برای نمایش ندارد، این مخاطبان تلویزیونی تازه به سالن نمایش آمده را انگشتبهدهان میکند که مملکت ما اینقدر آزاد بود و ما نمیدانستیم. بههرحال، تمام این نکات به نظرم مثبت است؛ خیلی مثبت. زندهباد بیهویتیهای 206ای!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.