|

آهای مردم! بیایید از جامعه دفاع کنیم- 2

نعمت‌الله فاضلی - استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

دیروز قسمت اول تحلیل ایشان درباره حادثه‌ خشن پریدن دو دختر نوجوان اصفهانی از پل و انتشار وصیت‌نامه تصویری‌شان را در همین صفحه خوانده‌ایم. اکنون ادامه آن منتشر می‌شود.


شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ای که خبر این خودکشی را مخابره کرده‌اند، در همین روزها این خبر را نیز مخابره کرده‌اند که مدیرکل بین‌الملل معاونت امور زنان و خانواده ریاست‌جمهوری در گفت‌وگو با ایسنا از جدیدترین آمارهای شکاف جنسیتی و رتبه ایران در جهان خبر داده است که براساس گزارش سال 2017 مجمع جهانی اقتصاد، ایران از مجموع 144 کشور جهان، رتبه 140 را کسب کرده است. یعنی ما فقط از چاد، سوریه، یمن و پاکستان وضع بهتری داریم. البته طبیعی است که سوریه، چاد و یمن به‌دلیل موقعیت‌های بحرانی‌ای‌ که دارند، نباید وضع بهتری از ما داشته باشند. براساس گزارش مذکور، حتی عربستان سعودی، مالایا و لبنان وضعی به‌مراتب بهتر از ما دارند. شکاف جنسیتی در این گزارش در چهار شاخص اقتصاد، آموزش، سلامت و مشارکت سیاسی سنجیده شده است.
گمان می‌کنم این فیلم که نشان می‌دهد دو دختر نوجوان وصیت تصویری خود را اعلام می‌کنند، می‌تواند بیان‌کننده همین شکاف جنسیتی در جامعه ما باشد؛ جامعه‌ای که وضع سلامت زنان آن نسبت به مردان در جهان از میان 144 کشور جایگاه 140 را دارد. وضع آموزش، فقر، درآمد و شاخص‌های دیگر نیز همین‌گونه است. آیا وقتی جامعه‌ای از شدیدترین بحران شکاف جنسیتی در جهان رنج می‌برد، طبیعی نیست که در استان ایلام که جامعه‌ای کاملا سنتی است، شاهد بالاترین میزان خودکشی زنان باشیم؟ خودکشی‌ای که هر سال در حال افزایش است. آیا در جامعه‌ای که از چنین شکاف جنسیتی رنج می‌برد و در بحرانی‌ترین وضعیت شکاف جنسیتی قرار دارد، طبیعی نیست که خشونت خانگی و فروپاشی خانواده و فرسایش سرمایه‌های اجتماعی رخ دهد؟ گمان می‌کنم به‌جای پناه‌بردن به روان‌شناسان و فرشتگان نجات، باید اندکی به‌خود آییم و به عملکرد نظام آموزشی، نظام اقتصادی و سازمان‌ها و ساختارهای جمعی که مولد این حادثه و ‌هزاران حادثه دیگر هستند، بیندیشیم. گمان می‌کنم مخاطراتی را که جامعه را به‌صورت عمومی تهدید می‌کند، به امر روانی، آسیب، بیماری یا موضوع‌های شخصی، ماجراجویی‌های فردی یا «فریب‌کاری‌های رسانه‌ای» تقلیل داده‌ایم. اگر بخواهیم از منظر جامعه به این حوادث نگاه کنیم و برای دفاع از جامعه به فهم این رخدادها بپردازیم، باید به این پرسش پاسخ دهیم که وقتی جامعه‌ای حوزه عمومی را به روی شادی‌ها و «نشاط جمعی» بسته است، در آن‌صورت آیا طبیعی نیست که ما با نوعی «افسردگی جمعی» یا اجتماعی روبه‌رو شویم؟ آیا در جامعه‌ای که افسردگی جمعی یا اجتماعی شکل گرفته است، طبیعی نیست که دختران یا پسران جوان یا دیگر شهروندان گاه ‌و بی‌گاه به‌تنگ آیند و قربانی این افسردگی اجتماعی شوند؟ آیا در جامعه‌ای که در نظام آموزشی آن، میدان را برای هنر و آموزش هنر بسیار محدود کرده‌ایم و امکان شکل‌گیری و گسترش خلاقیت جمعی به‌شدت محدود شده است، طبیعی نیست که جوان یا نوجوان ما یا به لذت‌گرایی افراطی یا به مواد مخدر روی آورد یا خودکشی کند یا آرزوی مهاجرت و رفتن از این سرزمین را در سر داشته باشد؟ آیا در جامعه‌ای که ما فضای آموزش عمومی و آموزش عالی را با اشکال گوناگون آموزش‌های فرهنگی، هنری و ارتقا و توسعه انواع سوادها، سواد عاطفی، هنری، رسانه‌ای، سواد انتقادی، سواد شهری و ده‌ها نوع سواد دیگر که لازمه زندگی در کلان‌شهرهای امروز است، همراه نکرده‌ایم، طبیعی نیست که جوانان و نوجوانان ما در چنین موقعیتی نتوانند خود را با چالش‌ها، تنش‌ها، بحران‌ها و سختی‌های زندگی سازگار کنند؟ من در اینجا درباره ساختارهای اقتصادی مولد فقر و خشونت و بی‌عدالتی سخنی نمی‌گویم چراکه این ساختارها از رگ گردن به ما نزدیک‌تر شده‌اند! لزومی ندارد من از نظام اداری و سیستم مدیریتی جامعه که مولد احساس اجحاف فراگیر در جامعه است نیز یادی کنم. همه اینها ما را با این پرسش بزرگ روبه‌رو می‌‌کند که چرا جامعه ما و رسانه‌ها و مدیریت کشور به این نمی‌اندیشند که به جای پیداکردن راه‌های درمان تک‌تک افراد جامعه و به جای بازکردن میدان بیشتر برای درمان و روان‌درمانگر و مشاور و مددکار، در اندیشه گسترش و بهبود عملکرد نهادها و نظام‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی
جامعه باشند؟
پرسش‌های پرشماری از این قبیل را امروز باید از خود بپرسیم. من عاجزانه از همه کسانی که این فیلم و فیلم‌های مشابه آن را می‌بینند، استدعا می‌کنم به‌جای ضجه و ناله و نفرین، بیایید با هم بیندیشیم؛ بیایید لحظه‌ای به این بیندیشیم که روان‌شناس، مددکار و مشاور و این گفتمان مخرب روان‌شناسی‌گری قادر نیست دردی از جامعه را به‌طور ریشه‌ای درمان کند. بیایید با هم به‌جای درمان مشکلات به پیشگیری و به بهداشت اجتماعی بیندیشیم. در تمام دهه‌های گذشته علوم اجتماعی را با چوب عرفی، تردید، ضدارزش و بیگانه‌بودن، از حوزه عمومی به انزوا رانده‌ایم. فرصت نداده‌ایم تا نظریه‌پردازان اجتماعی با صدای بلند درباره زندگی جمعی از جامعه دفاع کنند. اکنون پیامد این به حاشیه‌راندن و منزوی‌کردن اندیشه اجتماعی و نگاه جامعه‌نگر به زندگی، این شده است که هر روز و هر ساعت در عزای نوجوانان و جوانان و شهروندان خود باید فقط نظاره و ناله کنیم و به دنبال روان‌شناس، روان‌درمانگر، مشاور و مددکار برویم. گمان می‌کنم رسانه‌های ما امروز باید کمک کنند تا آنان که می‌توانند از جامعه دفاع کنند، آنان که توان فهمیدن وضعیت ما از منظر تاریخی، فرهنگی و اجتماعی را دارند، به حوزه عمومی کشانده شوند. بیایید فضای امنی فراهم کنیم تا اگر توانایی برای اندیشیدن درباره جامعه داریم، این توانایی بتواند در حوزه عمومی بدون هراس و بدون نگرانی آشکار شود. بیایید برای دفاع از جامعه درباره جامعه بیندیشیم. بیایید این تفکر که افراد را می‌بیند، نه جامعه را، تفکری که بیماری را می‌بیند، نه پیشگیری و شیوه‌های مشابه آن که به جامعه همچون شخص نگاه می‌کند و به جای کل، اجزا را می‌بیند، اینها را نقد کنیم و به جای آن چاره‌ای برای جامعه بیندیشیم تا از خیر و برکت آن به جامعه سالم و توانمند برسیم. آهای مردم بیایید از جامعه دفاع کنیم.

دیروز قسمت اول تحلیل ایشان درباره حادثه‌ خشن پریدن دو دختر نوجوان اصفهانی از پل و انتشار وصیت‌نامه تصویری‌شان را در همین صفحه خوانده‌ایم. اکنون ادامه آن منتشر می‌شود.


شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ای که خبر این خودکشی را مخابره کرده‌اند، در همین روزها این خبر را نیز مخابره کرده‌اند که مدیرکل بین‌الملل معاونت امور زنان و خانواده ریاست‌جمهوری در گفت‌وگو با ایسنا از جدیدترین آمارهای شکاف جنسیتی و رتبه ایران در جهان خبر داده است که براساس گزارش سال 2017 مجمع جهانی اقتصاد، ایران از مجموع 144 کشور جهان، رتبه 140 را کسب کرده است. یعنی ما فقط از چاد، سوریه، یمن و پاکستان وضع بهتری داریم. البته طبیعی است که سوریه، چاد و یمن به‌دلیل موقعیت‌های بحرانی‌ای‌ که دارند، نباید وضع بهتری از ما داشته باشند. براساس گزارش مذکور، حتی عربستان سعودی، مالایا و لبنان وضعی به‌مراتب بهتر از ما دارند. شکاف جنسیتی در این گزارش در چهار شاخص اقتصاد، آموزش، سلامت و مشارکت سیاسی سنجیده شده است.
گمان می‌کنم این فیلم که نشان می‌دهد دو دختر نوجوان وصیت تصویری خود را اعلام می‌کنند، می‌تواند بیان‌کننده همین شکاف جنسیتی در جامعه ما باشد؛ جامعه‌ای که وضع سلامت زنان آن نسبت به مردان در جهان از میان 144 کشور جایگاه 140 را دارد. وضع آموزش، فقر، درآمد و شاخص‌های دیگر نیز همین‌گونه است. آیا وقتی جامعه‌ای از شدیدترین بحران شکاف جنسیتی در جهان رنج می‌برد، طبیعی نیست که در استان ایلام که جامعه‌ای کاملا سنتی است، شاهد بالاترین میزان خودکشی زنان باشیم؟ خودکشی‌ای که هر سال در حال افزایش است. آیا در جامعه‌ای که از چنین شکاف جنسیتی رنج می‌برد و در بحرانی‌ترین وضعیت شکاف جنسیتی قرار دارد، طبیعی نیست که خشونت خانگی و فروپاشی خانواده و فرسایش سرمایه‌های اجتماعی رخ دهد؟ گمان می‌کنم به‌جای پناه‌بردن به روان‌شناسان و فرشتگان نجات، باید اندکی به‌خود آییم و به عملکرد نظام آموزشی، نظام اقتصادی و سازمان‌ها و ساختارهای جمعی که مولد این حادثه و ‌هزاران حادثه دیگر هستند، بیندیشیم. گمان می‌کنم مخاطراتی را که جامعه را به‌صورت عمومی تهدید می‌کند، به امر روانی، آسیب، بیماری یا موضوع‌های شخصی، ماجراجویی‌های فردی یا «فریب‌کاری‌های رسانه‌ای» تقلیل داده‌ایم. اگر بخواهیم از منظر جامعه به این حوادث نگاه کنیم و برای دفاع از جامعه به فهم این رخدادها بپردازیم، باید به این پرسش پاسخ دهیم که وقتی جامعه‌ای حوزه عمومی را به روی شادی‌ها و «نشاط جمعی» بسته است، در آن‌صورت آیا طبیعی نیست که ما با نوعی «افسردگی جمعی» یا اجتماعی روبه‌رو شویم؟ آیا در جامعه‌ای که افسردگی جمعی یا اجتماعی شکل گرفته است، طبیعی نیست که دختران یا پسران جوان یا دیگر شهروندان گاه ‌و بی‌گاه به‌تنگ آیند و قربانی این افسردگی اجتماعی شوند؟ آیا در جامعه‌ای که در نظام آموزشی آن، میدان را برای هنر و آموزش هنر بسیار محدود کرده‌ایم و امکان شکل‌گیری و گسترش خلاقیت جمعی به‌شدت محدود شده است، طبیعی نیست که جوان یا نوجوان ما یا به لذت‌گرایی افراطی یا به مواد مخدر روی آورد یا خودکشی کند یا آرزوی مهاجرت و رفتن از این سرزمین را در سر داشته باشد؟ آیا در جامعه‌ای که ما فضای آموزش عمومی و آموزش عالی را با اشکال گوناگون آموزش‌های فرهنگی، هنری و ارتقا و توسعه انواع سوادها، سواد عاطفی، هنری، رسانه‌ای، سواد انتقادی، سواد شهری و ده‌ها نوع سواد دیگر که لازمه زندگی در کلان‌شهرهای امروز است، همراه نکرده‌ایم، طبیعی نیست که جوانان و نوجوانان ما در چنین موقعیتی نتوانند خود را با چالش‌ها، تنش‌ها، بحران‌ها و سختی‌های زندگی سازگار کنند؟ من در اینجا درباره ساختارهای اقتصادی مولد فقر و خشونت و بی‌عدالتی سخنی نمی‌گویم چراکه این ساختارها از رگ گردن به ما نزدیک‌تر شده‌اند! لزومی ندارد من از نظام اداری و سیستم مدیریتی جامعه که مولد احساس اجحاف فراگیر در جامعه است نیز یادی کنم. همه اینها ما را با این پرسش بزرگ روبه‌رو می‌‌کند که چرا جامعه ما و رسانه‌ها و مدیریت کشور به این نمی‌اندیشند که به جای پیداکردن راه‌های درمان تک‌تک افراد جامعه و به جای بازکردن میدان بیشتر برای درمان و روان‌درمانگر و مشاور و مددکار، در اندیشه گسترش و بهبود عملکرد نهادها و نظام‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی
جامعه باشند؟
پرسش‌های پرشماری از این قبیل را امروز باید از خود بپرسیم. من عاجزانه از همه کسانی که این فیلم و فیلم‌های مشابه آن را می‌بینند، استدعا می‌کنم به‌جای ضجه و ناله و نفرین، بیایید با هم بیندیشیم؛ بیایید لحظه‌ای به این بیندیشیم که روان‌شناس، مددکار و مشاور و این گفتمان مخرب روان‌شناسی‌گری قادر نیست دردی از جامعه را به‌طور ریشه‌ای درمان کند. بیایید با هم به‌جای درمان مشکلات به پیشگیری و به بهداشت اجتماعی بیندیشیم. در تمام دهه‌های گذشته علوم اجتماعی را با چوب عرفی، تردید، ضدارزش و بیگانه‌بودن، از حوزه عمومی به انزوا رانده‌ایم. فرصت نداده‌ایم تا نظریه‌پردازان اجتماعی با صدای بلند درباره زندگی جمعی از جامعه دفاع کنند. اکنون پیامد این به حاشیه‌راندن و منزوی‌کردن اندیشه اجتماعی و نگاه جامعه‌نگر به زندگی، این شده است که هر روز و هر ساعت در عزای نوجوانان و جوانان و شهروندان خود باید فقط نظاره و ناله کنیم و به دنبال روان‌شناس، روان‌درمانگر، مشاور و مددکار برویم. گمان می‌کنم رسانه‌های ما امروز باید کمک کنند تا آنان که می‌توانند از جامعه دفاع کنند، آنان که توان فهمیدن وضعیت ما از منظر تاریخی، فرهنگی و اجتماعی را دارند، به حوزه عمومی کشانده شوند. بیایید فضای امنی فراهم کنیم تا اگر توانایی برای اندیشیدن درباره جامعه داریم، این توانایی بتواند در حوزه عمومی بدون هراس و بدون نگرانی آشکار شود. بیایید برای دفاع از جامعه درباره جامعه بیندیشیم. بیایید این تفکر که افراد را می‌بیند، نه جامعه را، تفکری که بیماری را می‌بیند، نه پیشگیری و شیوه‌های مشابه آن که به جامعه همچون شخص نگاه می‌کند و به جای کل، اجزا را می‌بیند، اینها را نقد کنیم و به جای آن چاره‌ای برای جامعه بیندیشیم تا از خیر و برکت آن به جامعه سالم و توانمند برسیم. آهای مردم بیایید از جامعه دفاع کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.