|

بازنشستگی استادان در کشور‌های توسعه‌یافته

شرق: بازنشستگی مرحله‌ای از مراحل استخدام است و به این لحاظ باید به همان اندازه مراحل استخدام مورد انتظار و طبیعی جلوه کند. حال آنکه چنین نیست و بازنشستگی به‌عنوان عارضه‌ای تحمیلی، مزاحم و آزاردهنده جلوه می‌کند. بنابراین برنامه‌ریزی برای تغییر این دیدگاه و نگرش، صرف‌نظر از موافقت یا مخالفت با بازنشستگی اجباری، ضروری است. این کار می‌تواند در قالب فرهنگ‌سازی، توسعه انجمن‌های علمی، ایجاد و توسعه کانون‌های تفکر، توسعه مراکز مشاوره تحصیلی و بهره‌گیری از اعضای هیات‌علمی بازنشسته در این نهادها انجام شود.
مقررات بازنشستگی اعضای هیات‌علمی از انعطاف‌پذیری لازم برای حفظ و بهره‌گیری از اعضای هیات‌علمی فرهیخته و مورد نیاز برخوردار نیست. بنابراین از طریق بازاندیشی و بازنگری در این مقررات و سازماندهی آنها می‌توان نظام بازنشستگی اختیاری را برای اعضای هیات‌علمی طراحی کرد.
بازنشستگی اختیاری نباید مانع استخدام اعضای هیات‌علمی جوان شود. تجربه کشورهایی که از این نظام بهره می‌برند نشان داده است که این مساله را با روش‌هایی مانند بازنشستگی برنامه‌ریزی شده و بازنشستگی مرحله‌ای و تشویق بازنشستگی می‌توان حل کرد.
در سایه بازنشستگی اختیاری مدیریت دانشگاهی این اختیار و امکان را دارد که بی‌هیچ دغدغه و فشار سیاسی و اجتماعی و فقط با تکیه بر نیازها و امکانات برنامه‌ای دانشگاه و با مشارکت خود اعضای هیات‌علمی درخصوص بازنشستگی اعضای هیات‌علمی تصمیم‌گیری کند.
ایالات متحده آمریکا
بر اساس تحقیقات انجام شده در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی آمریکا، بازنشستگی اعضای هیات‌علمی، تا سال 1987 در سن 65-60 به صورت اجباری بود اما در این سال قانون بازنشستگی اجباری لغو شد. هدف از لغو بازنشستگی اجباری جبران کمبود نیروهای علمی دانشگاه‌ها یا به عبارتی سرمایه‌های انسانی ذکر شده است.
با این قانون دانشگاه‌ها فرصت مقتضی برای انتصاب‌های هیات‌علمی مناسب را پیدا کردند. با وجود این تا سال 1994 بسیاری از دانشگاه‌ها از این قانون تبعیت نمی‌کردند و به تدریج با قانون جدید سازگار شدند. به‌طوری که امروزه در دانشگاه‌های مختلف آمریکا بازنشستگی هیات‌علمی کاملا اختیاری است. قابل‌توجه است که دانشگاه‌های مختلف با توجه به سیاست‌ها و خط‌مشی‌های خود، برنامه‌های تشویقی، نحوه فعالیت پس از بازنشستگی، منافع و مزایای مالی و معنوی خاصی را تدارک می‌بینند تا علاوه بر حفظ مقام و شأن هیات‌علمی، در عرصه‌های مختلف علمی مثل پروژه‌های تحقیقاتی اتاق‌های فکر و مشارکت در همایش‌ها و سمینار‌ها از آنها بهره‌مند شوند. در ادامه به برخی از برنامه‌های تشویقی بازنشستگی برای هیات‌علمی اشاره می‌شود.
الف) تدریس پاره‌وقت: یکی از نگرانی‌های عمده عضو هیات‌علمی بازنشسته مفید نبودن است دانشگاه‌ها تدریس پاره‌وقت را به عنوان راه‌حلی برای این مساله برگزیده‌اند. در بسیاری از دانشگاه‌ها حقوق دریافتی افراد پاره‌وقت با تمام‌وقت تفاوتی نمی‌کند دریافتی تدریس پاره‌وقت معمولا 73درصد تدریس تمام‌وقت است.
ب) معافیت مالیاتی: هیات‌علمی بازنشسته، می‌توانند در ماه‌های خاصی از سال از امکانات و وسایلی استفاده کنند که به‌طور معمول باید برای آنها مالیات پرداخت شود. اما آنان از پرداخت مالیات معاف هستند.
ج) منافع مالی: یکی از اقدامات شرکت‌های سرمایه‌گذاری بازنشستگی هیات‌علمی، تدارک سفر و گردش است که با استفاده از امکانات و تسهیلات و همچنین کارت‌های اعتباری شارژی که خاص اعضای هیات‌علمی بازنشسته هستند، آنها را تشویق به بازنشستگی می‌کنند. علاوه بر این برنامه‌های تامینی سلامتی نیز از مواردی است که به سلامتی جسمی افراد بازنشسته توجه دارد.
د) منافع معنوی: زمانی که برخی از افراد هیات‌علمی به سن بازنشستگی نزدیک می‌شوند، نگران خروج از عرصه‌های مختلف فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی و خاموشی مهارت‌های شغلی خود هستند. دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها باید هیات‌علمی را مطمئن سازند که ارزش علمی آنان، بازنشسته نمی‌شود و بازنشستگی به معنای پایان فعالیت و عملکرد آنها نیست. به خصوص نوع نگرش و رفتار با هیات‌علمی بازنشسته تاثیر زیادی بر هیات‌علمی‌های فعال خواهد گذاشت.
در بسیاری از دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها از هیات‌علمی بازنشسته دارای درجه استادی، برای پایان‌نامه دانشجویان دوره دکترا استفاده می‌کنند یا از آنان دعوت می‌کنند که در کمیته‌های علمی به فعالیت بپردازند.
براساس تحقیقات انجام شده در نهایت با ارایه تشویقات و تسهیلاتی که برای هیات‌علمی بازنشسته انجام شده است به ندرت عضو هیات‌علمی که به سن 69 رسیده خواستار ادامه کار بوده است و در عمل تاثیر زیادی بر کهولت اعضای هیات‌علمی در دانشگاه‌ها نداشته و نگرانی برخی دانشگاه‌ها را درباره به کارگیری هیات‌علمی جوان برطرف کرده است.
کانادا
پس از اعلام بازنشستگی اختیاری در سال 1990 در دانشگاه‌های کانادا و حذف بازنشستگی اجباری، مباحثات و مذاکرات بسیاری در دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها در این‌باره به وجود آمد. گروهی آن را مخالف پدیده جوانگرایی در دانشگاه‌ها و فرصت برای نسل جوان هیات‌علمی می‌دانستند و گروهی دیگر آن را استفاده بهینه از ذخایر انسانی قلمداد می‌کردند. همچنین در بسیاری از دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها ساختار همکاری مالی تعریف شده‌ای وجود دارد که بر اساس آن هر سال افراد هیات‌علمی سرمایه مشخصی را در دانشگاه ذخیره می‌کنند که معمولا در بخش‌های اقتصادی مختلف استفاده می‌شود و سود سالانه‌ای به افراد هیات‌علمی تعلق می‌گیرد. به ازای هر سال و به میزان سود مشارکت، آنها می‌توانند سهام بیشتری خریداری کنند در نتیجه اضافه‌شدن سنوات خدمت هیات‌علمی سود بیشتری را برای آنها تامین می‌کند. این مساله در برخی از دانشگاه‌ها موجب شد تا سن بازنشستگی به 70سال برسد. صندوق بازنشستگی در پایان 60سالگی بیش از یک تا دومیلیون‌دلار به آنها می‌پردازد و به همین اندازه یا بیشتر نیز در سرمایه‌گذاری آنان اندوخته شده است. هیات علمی پس از بازنشستگی و دریافت بازنشستگی می‌توانند در دانشگاه‌ها و دانشکده‌های دیگر به آموزش پاره‌وقت بپردازند.
استرالیا
هریک از اعضای هیات‌علمی باید خود تصمیم بگیرند که چه زمانی قصد دارند بازنشسته شوند و برنامه‌ریزی خوب برای بازنشستگی کمک بزرگی به اعضای هیات‌علمی است. مواردی که برای انتخاب زمان بازنشستگی باید مدنظر قرار گیرد عبارتند از: 1- میزان دریافتی دوران بازنشستگی: یکی از موارد مهم آن، تعداد افرادی است که فرد بازنشسته باید آنها را تامین کند. 2- برنامه بعد از بازنشستگی: بسیاری از اعضای هیات‌علمی ترجیح می‌دهند پس از دوران بازنشستگی فعال باقی بمانند.
3- کنارآمدن با بازنشستگی: گاهی بازنشستگی می‌تواند به افسردگی، تنهایی، بیهودگی و عصبی‌شدن منجر شود. اعضا می‌توانند از مشاوران دانشگاه برای برنامه‌ریزی دوران بازنشستگی کمک بگیرند.
شرق: بازنشستگی مرحله‌ای از مراحل استخدام است و به این لحاظ باید به همان اندازه مراحل استخدام مورد انتظار و طبیعی جلوه کند. حال آنکه چنین نیست و بازنشستگی به‌عنوان عارضه‌ای تحمیلی، مزاحم و آزاردهنده جلوه می‌کند. بنابراین برنامه‌ریزی برای تغییر این دیدگاه و نگرش، صرف‌نظر از موافقت یا مخالفت با بازنشستگی اجباری، ضروری است. این کار می‌تواند در قالب فرهنگ‌سازی، توسعه انجمن‌های علمی، ایجاد و توسعه کانون‌های تفکر، توسعه مراکز مشاوره تحصیلی و بهره‌گیری از اعضای هیات‌علمی بازنشسته در این نهادها انجام شود.
مقررات بازنشستگی اعضای هیات‌علمی از انعطاف‌پذیری لازم برای حفظ و بهره‌گیری از اعضای هیات‌علمی فرهیخته و مورد نیاز برخوردار نیست. بنابراین از طریق بازاندیشی و بازنگری در این مقررات و سازماندهی آنها می‌توان نظام بازنشستگی اختیاری را برای اعضای هیات‌علمی طراحی کرد.
بازنشستگی اختیاری نباید مانع استخدام اعضای هیات‌علمی جوان شود. تجربه کشورهایی که از این نظام بهره می‌برند نشان داده است که این مساله را با روش‌هایی مانند بازنشستگی برنامه‌ریزی شده و بازنشستگی مرحله‌ای و تشویق بازنشستگی می‌توان حل کرد.
در سایه بازنشستگی اختیاری مدیریت دانشگاهی این اختیار و امکان را دارد که بی‌هیچ دغدغه و فشار سیاسی و اجتماعی و فقط با تکیه بر نیازها و امکانات برنامه‌ای دانشگاه و با مشارکت خود اعضای هیات‌علمی درخصوص بازنشستگی اعضای هیات‌علمی تصمیم‌گیری کند.
ایالات متحده آمریکا
بر اساس تحقیقات انجام شده در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی آمریکا، بازنشستگی اعضای هیات‌علمی، تا سال 1987 در سن 65-60 به صورت اجباری بود اما در این سال قانون بازنشستگی اجباری لغو شد. هدف از لغو بازنشستگی اجباری جبران کمبود نیروهای علمی دانشگاه‌ها یا به عبارتی سرمایه‌های انسانی ذکر شده است.
با این قانون دانشگاه‌ها فرصت مقتضی برای انتصاب‌های هیات‌علمی مناسب را پیدا کردند. با وجود این تا سال 1994 بسیاری از دانشگاه‌ها از این قانون تبعیت نمی‌کردند و به تدریج با قانون جدید سازگار شدند. به‌طوری که امروزه در دانشگاه‌های مختلف آمریکا بازنشستگی هیات‌علمی کاملا اختیاری است. قابل‌توجه است که دانشگاه‌های مختلف با توجه به سیاست‌ها و خط‌مشی‌های خود، برنامه‌های تشویقی، نحوه فعالیت پس از بازنشستگی، منافع و مزایای مالی و معنوی خاصی را تدارک می‌بینند تا علاوه بر حفظ مقام و شأن هیات‌علمی، در عرصه‌های مختلف علمی مثل پروژه‌های تحقیقاتی اتاق‌های فکر و مشارکت در همایش‌ها و سمینار‌ها از آنها بهره‌مند شوند. در ادامه به برخی از برنامه‌های تشویقی بازنشستگی برای هیات‌علمی اشاره می‌شود.
الف) تدریس پاره‌وقت: یکی از نگرانی‌های عمده عضو هیات‌علمی بازنشسته مفید نبودن است دانشگاه‌ها تدریس پاره‌وقت را به عنوان راه‌حلی برای این مساله برگزیده‌اند. در بسیاری از دانشگاه‌ها حقوق دریافتی افراد پاره‌وقت با تمام‌وقت تفاوتی نمی‌کند دریافتی تدریس پاره‌وقت معمولا 73درصد تدریس تمام‌وقت است.
ب) معافیت مالیاتی: هیات‌علمی بازنشسته، می‌توانند در ماه‌های خاصی از سال از امکانات و وسایلی استفاده کنند که به‌طور معمول باید برای آنها مالیات پرداخت شود. اما آنان از پرداخت مالیات معاف هستند.
ج) منافع مالی: یکی از اقدامات شرکت‌های سرمایه‌گذاری بازنشستگی هیات‌علمی، تدارک سفر و گردش است که با استفاده از امکانات و تسهیلات و همچنین کارت‌های اعتباری شارژی که خاص اعضای هیات‌علمی بازنشسته هستند، آنها را تشویق به بازنشستگی می‌کنند. علاوه بر این برنامه‌های تامینی سلامتی نیز از مواردی است که به سلامتی جسمی افراد بازنشسته توجه دارد.
د) منافع معنوی: زمانی که برخی از افراد هیات‌علمی به سن بازنشستگی نزدیک می‌شوند، نگران خروج از عرصه‌های مختلف فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی و خاموشی مهارت‌های شغلی خود هستند. دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها باید هیات‌علمی را مطمئن سازند که ارزش علمی آنان، بازنشسته نمی‌شود و بازنشستگی به معنای پایان فعالیت و عملکرد آنها نیست. به خصوص نوع نگرش و رفتار با هیات‌علمی بازنشسته تاثیر زیادی بر هیات‌علمی‌های فعال خواهد گذاشت.
در بسیاری از دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها از هیات‌علمی بازنشسته دارای درجه استادی، برای پایان‌نامه دانشجویان دوره دکترا استفاده می‌کنند یا از آنان دعوت می‌کنند که در کمیته‌های علمی به فعالیت بپردازند.
براساس تحقیقات انجام شده در نهایت با ارایه تشویقات و تسهیلاتی که برای هیات‌علمی بازنشسته انجام شده است به ندرت عضو هیات‌علمی که به سن 69 رسیده خواستار ادامه کار بوده است و در عمل تاثیر زیادی بر کهولت اعضای هیات‌علمی در دانشگاه‌ها نداشته و نگرانی برخی دانشگاه‌ها را درباره به کارگیری هیات‌علمی جوان برطرف کرده است.
کانادا
پس از اعلام بازنشستگی اختیاری در سال 1990 در دانشگاه‌های کانادا و حذف بازنشستگی اجباری، مباحثات و مذاکرات بسیاری در دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها در این‌باره به وجود آمد. گروهی آن را مخالف پدیده جوانگرایی در دانشگاه‌ها و فرصت برای نسل جوان هیات‌علمی می‌دانستند و گروهی دیگر آن را استفاده بهینه از ذخایر انسانی قلمداد می‌کردند. همچنین در بسیاری از دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها ساختار همکاری مالی تعریف شده‌ای وجود دارد که بر اساس آن هر سال افراد هیات‌علمی سرمایه مشخصی را در دانشگاه ذخیره می‌کنند که معمولا در بخش‌های اقتصادی مختلف استفاده می‌شود و سود سالانه‌ای به افراد هیات‌علمی تعلق می‌گیرد. به ازای هر سال و به میزان سود مشارکت، آنها می‌توانند سهام بیشتری خریداری کنند در نتیجه اضافه‌شدن سنوات خدمت هیات‌علمی سود بیشتری را برای آنها تامین می‌کند. این مساله در برخی از دانشگاه‌ها موجب شد تا سن بازنشستگی به 70سال برسد. صندوق بازنشستگی در پایان 60سالگی بیش از یک تا دومیلیون‌دلار به آنها می‌پردازد و به همین اندازه یا بیشتر نیز در سرمایه‌گذاری آنان اندوخته شده است. هیات علمی پس از بازنشستگی و دریافت بازنشستگی می‌توانند در دانشگاه‌ها و دانشکده‌های دیگر به آموزش پاره‌وقت بپردازند.
استرالیا
هریک از اعضای هیات‌علمی باید خود تصمیم بگیرند که چه زمانی قصد دارند بازنشسته شوند و برنامه‌ریزی خوب برای بازنشستگی کمک بزرگی به اعضای هیات‌علمی است. مواردی که برای انتخاب زمان بازنشستگی باید مدنظر قرار گیرد عبارتند از: 1- میزان دریافتی دوران بازنشستگی: یکی از موارد مهم آن، تعداد افرادی است که فرد بازنشسته باید آنها را تامین کند. 2- برنامه بعد از بازنشستگی: بسیاری از اعضای هیات‌علمی ترجیح می‌دهند پس از دوران بازنشستگی فعال باقی بمانند.
3- کنارآمدن با بازنشستگی: گاهی بازنشستگی می‌تواند به افسردگی، تنهایی، بیهودگی و عصبی‌شدن منجر شود. اعضا می‌توانند از مشاوران دانشگاه برای برنامه‌ریزی دوران بازنشستگی کمک بگیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.