|

حذف هوشمندانه اتاق‏های تولید فکر

آمنه شیرافکن

تغییر ساختار سیاسی به دنبال راهیابی چهره‌های جدید سیاسی به قدرت همیشه در ایران با تغییرهای اساسی مدیران، وزرا و مسوولان کلیدی همراه بوده. همین تجربه تلخ رفت‌وآمدهای اتوبوسی به قدرت، به دنبال تغییر در ساختار دولت موجی از جابه‏جایی‏ها و البته «حذف» را به دنبال داشته، این نگاه بدون تردید به طیف و گروه خاصی هم محدود نمی‌شود، چه جریان فکری اصلاح‌طلب و چه جریان فکری اصولگرا، در بدو ورود به قدرت (به مفهوم راهیابی به بدنه دولت) از صدر تا ذیل مجموعه را متغیر می‌کنند و روند آمدوشد آدم‌های جدید در دستور کار قرار می‏گیرد. اما مقایسه دوران اصلاحات و اصولگرایان در مقوله «حذف»، نشان از پیشروی معنادار آن در دولت‌های نهم و دهم دارد.
ماجرای «حذف» این‌بار نه‌تنها در بدنه دولت و وزارتخانه‌های پیرامونی که به دانشگاه‌ها هم به‌عنوان اتاق فکر جامعه رسیده. پرچم این حذف معنادار نخست در دپارتمان‏های علوم انسانی بالا رفت و سرانجام به دانشگاه‌های فنی از جمله دانشگاه صنعتی شریف رسید.
«حذف» این بار دیگر به سران و روسا محدود نشده و بسیاری از استادانی که زندگی و معیشت‌شان به حقوق تدریس در دانشگاه وابسته بود، یا با عدم تمدید قرارداد مواجه شده یا در صورت استخدام رسمی‌بودن، به اشکال بدیع با ادبیات تازه «بازنشستگی» صدالبته اجباری مواجه شدند.
ورود اندیشه «حذف» به دانشگاه‌ها، اقدامی هوشمندانه از سوی مسوولان وزارت علومی بود که به نیکی از سوی رییس دولت در مقام موردنظر جایگاه مدیریتی یافته بودند، آنها در نشست‏های خبری همیشه به سادگی به رویکرد «انکار» صددرصدی روی می‏آوردند و طوری وانمود می‌کردند که گویی هیچ بازنشستگی یا اخراجی در کار نبوده؛ حربه‏ای که بسیاری از مدیران دولت‌های نهم و دهم در این هشت‌سال گذشته به کار بردند و فهم ملی ایرانیان را به سخره گرفتند.
اما راهبرد «حذف» در این سال‌ها صدمات جبران‌ناپذیری بر بدنه دانشگاه‌های ما وارد آورد. آنها البته با افتخار از حذف استادان سکولار نام بردند، آن‌هم اغلب در رشته‌های کلیدی علوم انسانی، از اقتصاد و جامعه‌شناسی گرفته تا سیاست و حقوق. انتساب صفت سکولار در دانش علوم انسانی که همه چیز در آن مفهوم نسبی دارد، برای دولتمردان کار دشواری نبود، سکولاریسم هنوز در ذهن دانشجویانی که دروس علوم انسانی می‌خوانند مفهوم واضحی ندارد چه رسد به مسوولانی که بدون تردید بی‏هیچ مطالعه‏ای درباره این مفهوم، به دنبال کلیشه‌های رسانه‏ای و تبلیغاتی به «حذف» استادان طراز اول دانشگاه‌های کشور همت گماردند؛ اشتباهی که از یک‌سو ریشه در فقدان دانش و مطالعه این عزیزان داشته و از سوی دیگر ناآشنایی‏شان از فضای دانشگاه‌های علوم انسانی ایران.
رویکرد آموزش علوم انسانی در این سال‌ها از تکرار رویکردهای اثبات‌گرایانه صرف به سمت توجه به رویکردهای چپ و انتقادی تغییر محدودی یافته و اتفاقا بررسی دیدگاه پسااستعماری و آنچه بدیلی برای واژه تکراری «بومی‌گرایی» بوده دیر یا زود از دل همین رویکرد، نشات می‏گرفت.
صدافسوس که ناآشنایی این عزیزان به تصمیم‏های عجولانه در لوای پاکسازی سکولارها از دانشگاه به هزینه‌های سرسام‌آور اجتماعی، اقتصادی و سیاسی برای جامعه ایران منجر شد.
12 استاد برجسته اقتصاد دانشگاه علامه‌طباطبایی در کنار فهرست بلندبالای صد استادی قرار گرفته‌اند که در این سال‌ها به اجبار ترک دانشگاه کرده‏اند، خروجی این تصمیم عجیب‌وغریب، سوای وضعیت اقتصاد امروز، فردای تلخی است که در انتظار دانشجویان بی‏نصیب خواهد بود. رتبه‌های درخشان کنکور علوم انسانی پس از غربال‏های حداکثری پشت میز دانشگاه‌هایی می‏نشینند که با زدوبندهای اساسی به جذب استادانی اقدام کرده که اغلب تازه از تز دکترایشان دفاع کرده‌اند و بهره اندکی از تجربه تدریس در چنته دارند، بماند اینکه برخی از این مدارک دکترا به اشکال جادویی به دست آمده و....
«حذف‏»های چند سال اخیر علاوه بر ترفند انتساب استادان به سکولاریسم و سن بالا یا مدرك و درجه تحصیلی با استناد به «بررسی صلاحیت‌های عمومی» و اولویت‌یافتن آن بر‏ «صلاحیت‌های علمی و تخصصی» در جذب هیات علمی‏های جدید در دستور کار قرار گرفت، البته شما در پاورقی می‌توانید بند «پ» معروف را اضافه کنید.
متاسفانه دانشگاه‌هایی چون تهران، علامه‌طباطبایی، شهید بهشتی، صنعتی شریف و علم و ‏صنعت در صدر روند بازنشستگی اجباری استادان قرار گرفته‌اند، دانشگاه‌هایی که پذیرش دانشجو در آن باید با رتبه‌های برتر علمی باشد. به این ترتیب یکی از رهاوردهای اصلی این اخراج‏ها، افزایش معنادار تمایل به تحصیل در خارج از کشور است، آن هم در گرانی سرسام‌آور یورو و دلار. صفوف تمام‌نشدنی دریافت ارز دانشجویی و دانشجویانی که برای فراگرفتن علوم انسانی از همان دوره لیسانس بنا را بر ترک وطن گذاشته‏اند، چرا که می‌دانند از استادان بند «پ» و برخی انتصاب‏های فرمایشی، نه دانشی حاصل خواهد شد و نه رویکردی به مباحث علوم انسانی.
به همین دلیل آنهایی که می‌توانند از پس هزینه‌های سفر به فرنگ برآیند، در پی ادامه تحصیل در مغرب‌زمین‌اند و آنها که اندک توان مالی، به شرق دور روی‌آورده و فیل‌شان یاد هندوستان می‌کند. باقی باید بمانند و به تحصیل اجباری در دانشگاه‌هایی بپردازند که دیگر فرصتی برای ارتقا و دانش‌اندوزی نیست.
هشت‌سال از حضور گفتمان اصولگرایی در ایران گذشت و مفهوم «حذف» در شکل نامناسب‌اش به حذف استاد و دانشجوی منتقد در دانشگاه‌ها رسید. افسردگی و عدم اعتمادبه‌نفس در برخی و مشکلات معیشتی در برخی دیگر، شاید از یاد و خاطره استادان ارزشمند ایرانی برود، اما مسببان حذف گسترده استادان - به‌ویژه استادان علوم انسانی - تا دهه‌های آینده بر نظام سیاستگذاری و تصمیم‏گیری کشور تاثیرگذار خواهند بود. تحصیلکردگان هشت‌سال اخیر در دانشگاه‌های ایران قرار است مدیران کلیدی در دهه‌های آینده کشور باشند؛ مدیرانی که این‌بار از کسب فیض در محضر استادان بنام و تجربه‏مند بازمانده‌اند. بازگشت استادان و دانشجویان منتقد به فضای علمی کمترین خواسته امروز جامعه دانشگاهی ایران از دولت «تدبیر و امید» است.
تغییر ساختار سیاسی به دنبال راهیابی چهره‌های جدید سیاسی به قدرت همیشه در ایران با تغییرهای اساسی مدیران، وزرا و مسوولان کلیدی همراه بوده. همین تجربه تلخ رفت‌وآمدهای اتوبوسی به قدرت، به دنبال تغییر در ساختار دولت موجی از جابه‏جایی‏ها و البته «حذف» را به دنبال داشته، این نگاه بدون تردید به طیف و گروه خاصی هم محدود نمی‌شود، چه جریان فکری اصلاح‌طلب و چه جریان فکری اصولگرا، در بدو ورود به قدرت (به مفهوم راهیابی به بدنه دولت) از صدر تا ذیل مجموعه را متغیر می‌کنند و روند آمدوشد آدم‌های جدید در دستور کار قرار می‏گیرد. اما مقایسه دوران اصلاحات و اصولگرایان در مقوله «حذف»، نشان از پیشروی معنادار آن در دولت‌های نهم و دهم دارد.
ماجرای «حذف» این‌بار نه‌تنها در بدنه دولت و وزارتخانه‌های پیرامونی که به دانشگاه‌ها هم به‌عنوان اتاق فکر جامعه رسیده. پرچم این حذف معنادار نخست در دپارتمان‏های علوم انسانی بالا رفت و سرانجام به دانشگاه‌های فنی از جمله دانشگاه صنعتی شریف رسید.
«حذف» این بار دیگر به سران و روسا محدود نشده و بسیاری از استادانی که زندگی و معیشت‌شان به حقوق تدریس در دانشگاه وابسته بود، یا با عدم تمدید قرارداد مواجه شده یا در صورت استخدام رسمی‌بودن، به اشکال بدیع با ادبیات تازه «بازنشستگی» صدالبته اجباری مواجه شدند.
ورود اندیشه «حذف» به دانشگاه‌ها، اقدامی هوشمندانه از سوی مسوولان وزارت علومی بود که به نیکی از سوی رییس دولت در مقام موردنظر جایگاه مدیریتی یافته بودند، آنها در نشست‏های خبری همیشه به سادگی به رویکرد «انکار» صددرصدی روی می‏آوردند و طوری وانمود می‌کردند که گویی هیچ بازنشستگی یا اخراجی در کار نبوده؛ حربه‏ای که بسیاری از مدیران دولت‌های نهم و دهم در این هشت‌سال گذشته به کار بردند و فهم ملی ایرانیان را به سخره گرفتند.
اما راهبرد «حذف» در این سال‌ها صدمات جبران‌ناپذیری بر بدنه دانشگاه‌های ما وارد آورد. آنها البته با افتخار از حذف استادان سکولار نام بردند، آن‌هم اغلب در رشته‌های کلیدی علوم انسانی، از اقتصاد و جامعه‌شناسی گرفته تا سیاست و حقوق. انتساب صفت سکولار در دانش علوم انسانی که همه چیز در آن مفهوم نسبی دارد، برای دولتمردان کار دشواری نبود، سکولاریسم هنوز در ذهن دانشجویانی که دروس علوم انسانی می‌خوانند مفهوم واضحی ندارد چه رسد به مسوولانی که بدون تردید بی‏هیچ مطالعه‏ای درباره این مفهوم، به دنبال کلیشه‌های رسانه‏ای و تبلیغاتی به «حذف» استادان طراز اول دانشگاه‌های کشور همت گماردند؛ اشتباهی که از یک‌سو ریشه در فقدان دانش و مطالعه این عزیزان داشته و از سوی دیگر ناآشنایی‏شان از فضای دانشگاه‌های علوم انسانی ایران.
رویکرد آموزش علوم انسانی در این سال‌ها از تکرار رویکردهای اثبات‌گرایانه صرف به سمت توجه به رویکردهای چپ و انتقادی تغییر محدودی یافته و اتفاقا بررسی دیدگاه پسااستعماری و آنچه بدیلی برای واژه تکراری «بومی‌گرایی» بوده دیر یا زود از دل همین رویکرد، نشات می‏گرفت.
صدافسوس که ناآشنایی این عزیزان به تصمیم‏های عجولانه در لوای پاکسازی سکولارها از دانشگاه به هزینه‌های سرسام‌آور اجتماعی، اقتصادی و سیاسی برای جامعه ایران منجر شد.
12 استاد برجسته اقتصاد دانشگاه علامه‌طباطبایی در کنار فهرست بلندبالای صد استادی قرار گرفته‌اند که در این سال‌ها به اجبار ترک دانشگاه کرده‏اند، خروجی این تصمیم عجیب‌وغریب، سوای وضعیت اقتصاد امروز، فردای تلخی است که در انتظار دانشجویان بی‏نصیب خواهد بود. رتبه‌های درخشان کنکور علوم انسانی پس از غربال‏های حداکثری پشت میز دانشگاه‌هایی می‏نشینند که با زدوبندهای اساسی به جذب استادانی اقدام کرده که اغلب تازه از تز دکترایشان دفاع کرده‌اند و بهره اندکی از تجربه تدریس در چنته دارند، بماند اینکه برخی از این مدارک دکترا به اشکال جادویی به دست آمده و....
«حذف‏»های چند سال اخیر علاوه بر ترفند انتساب استادان به سکولاریسم و سن بالا یا مدرك و درجه تحصیلی با استناد به «بررسی صلاحیت‌های عمومی» و اولویت‌یافتن آن بر‏ «صلاحیت‌های علمی و تخصصی» در جذب هیات علمی‏های جدید در دستور کار قرار گرفت، البته شما در پاورقی می‌توانید بند «پ» معروف را اضافه کنید.
متاسفانه دانشگاه‌هایی چون تهران، علامه‌طباطبایی، شهید بهشتی، صنعتی شریف و علم و ‏صنعت در صدر روند بازنشستگی اجباری استادان قرار گرفته‌اند، دانشگاه‌هایی که پذیرش دانشجو در آن باید با رتبه‌های برتر علمی باشد. به این ترتیب یکی از رهاوردهای اصلی این اخراج‏ها، افزایش معنادار تمایل به تحصیل در خارج از کشور است، آن هم در گرانی سرسام‌آور یورو و دلار. صفوف تمام‌نشدنی دریافت ارز دانشجویی و دانشجویانی که برای فراگرفتن علوم انسانی از همان دوره لیسانس بنا را بر ترک وطن گذاشته‏اند، چرا که می‌دانند از استادان بند «پ» و برخی انتصاب‏های فرمایشی، نه دانشی حاصل خواهد شد و نه رویکردی به مباحث علوم انسانی.
به همین دلیل آنهایی که می‌توانند از پس هزینه‌های سفر به فرنگ برآیند، در پی ادامه تحصیل در مغرب‌زمین‌اند و آنها که اندک توان مالی، به شرق دور روی‌آورده و فیل‌شان یاد هندوستان می‌کند. باقی باید بمانند و به تحصیل اجباری در دانشگاه‌هایی بپردازند که دیگر فرصتی برای ارتقا و دانش‌اندوزی نیست.
هشت‌سال از حضور گفتمان اصولگرایی در ایران گذشت و مفهوم «حذف» در شکل نامناسب‌اش به حذف استاد و دانشجوی منتقد در دانشگاه‌ها رسید. افسردگی و عدم اعتمادبه‌نفس در برخی و مشکلات معیشتی در برخی دیگر، شاید از یاد و خاطره استادان ارزشمند ایرانی برود، اما مسببان حذف گسترده استادان - به‌ویژه استادان علوم انسانی - تا دهه‌های آینده بر نظام سیاستگذاری و تصمیم‏گیری کشور تاثیرگذار خواهند بود. تحصیلکردگان هشت‌سال اخیر در دانشگاه‌های ایران قرار است مدیران کلیدی در دهه‌های آینده کشور باشند؛ مدیرانی که این‌بار از کسب فیض در محضر استادان بنام و تجربه‏مند بازمانده‌اند. بازگشت استادان و دانشجویان منتقد به فضای علمی کمترین خواسته امروز جامعه دانشگاهی ایران از دولت «تدبیر و امید» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.