اعتباری مجدد برای جامعهشناسی مورد تهاجم قرارگرفته
در غربت جامعهشناسی
تقی آزادارمکی
جامعهشناسی ایرانی را در دوره معاصر دچار غربت میدانم و شرایط جدیدی که برایش فراهم شده است را اعتباری مجدد میشناسم. اعتبار جامعهشناسی از داعیههای سیاسی جامعهشناسان به دست نیامده است و نمیآید. اعتبار جامعهشناسی از نتایج کارهایی که جامعهشناسان انجام دادهاند به دست آمده است و در ایران میتواند به دست آید. با وجود اینکه علم جامعهشناسی در غربت به سر میبرد ولی در اکثر شرایط جامعهشناسان و کارگزاران این علم از طریق کارهایی که انجام دادهاند، دفاعهای مکرر از این علم کردهاند. در ادامه به دو دفاع از جامعهشناسی در طول دو دهه اخیر اشاره میکنم. البته علم جامعهشناسی در طول حیاتش در ایران ضمن اینکه دارای اشکالات بسیاری بوده و هست، کارویژههای بسیاری نیز داشته است که در این مقطع صرفا به دو کارویژه به شرح زیر اشاره میشود:
1- جامعهشناسان ایرانی به دلیل ارتباط با نظام اداری و برنامهریزی کشور، تلاش کردهاند تا با توان و امکاناتی که در اختیار داشتهاند به بررسی ابعاد روند توسعه و مسایل متعدد آن در ایران بپردازند. در این راستا بیشتر جامعهشناسان ایرانی در قالب استاد و محقق و کارشناس، موضوعات بسیاری را مورد تحقیق قرار داده و حاصل مطالعات و تحقیقات انجام شدهشان در قالب گزارش تحقیقاتی، مقاله، کتاب، یادداشت در مجلات و روزنامهها، بحث و گفتوگو در رسانههای جمعی و در نهایت ارایه مشاوره به افراد و گروههای سیاسی و اجتماعی، جهتهای جامعه و رفتار اجتماعی مردم را توضیح دادهاند. از میان همه موضوعاتی که جامعهشناسان معاصر ایرانی به آن توجه کردهاند «اعتماد اجتماعی» در ایران است. اعتماد اجتماعی موضوعی است که جامعهشناسان از ابعاد گوناگون در مورد آن بحث کردهاند. حجم تحقیقات اجتماعی انجام شده و مقالههای تالیفی و بحثهای صورت گرفته امکان شکلگیری فضایی به همین نام در جامعهشناسی ایران را فراهم ساخته است. در مجموع جامعهشناسان مدعی بودهاند که جامعه ایرانی در طول دهه اخیر روند کاهشی در حوزه اعتماد اجتماعی قرار گرفته و اعتماد مردم به سازمانهای اجتماعی و نظام سیاسی دچار اختلال شده است. افزون بر اختلال در این سطح از اعتماد، اعتماد بین گروهی و بین فردی نیز آسیبپذیر شده است. مردم ایرانی از گذشته خانواده و دوستان را محل امن زندگی و زیست میدانستهاند. در شرایط معاصر، خانواده و شبکه دوستان دچار تغییرات عمده شده و از حجم روابط درون خانواده کاسته شده است. به همین دلیل است که از اعتماد والدین و فرزندان به یکدیگر و والدین به یکدیگر کاسته شده است. این کاهش منشأ بروز درگیریهای جدیدی در خانوادهها شده است. اعتراض فرزندان علیه والدین، افزایش خشونت خانگی، فرار فرزندان از خانه، کممسوولیتی والدین نسبت به تربیت فرزندانشان، افزایش نرخ طلاق و حتی قتلهای خانوادگی همه نشان از کاهش اعتماد بین فردی و دروننهادی است. این یافتهها در اکثر مواقع به واسطه جامعهشناسان ایرانی که در حوزه اعتماد اجتماعی و خانواده و همسایگی و گروههای مرجع به تحقیق و تدریس پرداختهاند، مطرح شده است.
2- نقشآفرینی مراکز سنجش افکار که به واسطه جامعهشناسان ایرانی تاسیس و مدیریت شده و تحقیقات در آن نیز صورت گرفته است کارویژه دیگر جامعهشناسی معاصر ایرانی است. مراکز سنجش افکار در ایران سابقه طولانی ندارند. این نوع مراکز در سه دهه اخیر شکل گرفته و بسیاری از آنها در دهه اخیر نقش عمدهای داشتهاند. اکثر مراکز سنجش افکار در ایران در کنار سازمانها و ادارات دولتی تاسیس و وظیفه اصلیشان بیان افکار مردم در مورد سیاستها و روشهای جاری بوده است. درست است که مراکز سنجش افکار در آغاز برای شناخت نظرات مردم در مورد برنامهها و روشها و سیاستها طراحی شد، ولی در گذر زمان امکانی برای شناخت جهتگیریهای مردم در حوزههای عمده اجتماعی و سیاسی شد. اکثر این مراکز سنجش افکار در زمان انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری و ریاستجمهوری، راهی در شناخت سوگیریهای سیاسی جامعه شدند. یافتههای این مراکز برای مدیران سیاستگذار انتخابات امکان مداخلهگریهای مهمی را فراهم کرد. برای شناخت این کارویژه در آغاز به نحوه شکلگیری یکی از مراکز سنجش افکار که آن را تاسیس کردم اشاره میکنم و در نهایت به نقشی که این مراکز در دفاع از جامعهشناسی بازی کردهاند میپردازم.
(1) تاسیس مراکز سنجش افکار: بعد از انقلاب اسلامی، در دفتر نخستوزیری، واحد تحقیقات اجتماعی بهطور ناموزون با سفارش در بعضی از موضوعات سنجش افکار میشد. کارهای انجام شده نامرتب و مقطعی بود و نمیتوانستند روند حرکتهای اجتماعی را نشان دهند. از طرف دیگر شرایط ایران بهگونهای نبود که در واحد تحقیقاتی، مراکز مطالعات و تحقیقات و در نهایت مرکز سنجش افکار ضروری شناخته شود ولی نیاز به تاسیس مراکز سنجش افکار همچنان در ایران در حال ظهور بود. در سال 1373 زمانی که به عنوان رییس مرکز تحقیقات صداوسیما بودم با مشورت «دکتر لاریجانی» اقدام به راهاندازی واحدی تحت عنوان سنجش افکار کردم. برای راهاندازی این مرکز از متخصصان آمار و روش تحقیق ایران بهره گرفته و در نهایت کار را در سطح ملی شروع کردیم. قرار شد که هر دوشنبه در سطح ملی در مورد موضوعات متعددی که بعضی از آنها به سفارش دستگاههای اجرایی یا مدیریت سازمان صداوسیما بود و مابقی براساس تشخیص شورایی که به همین کار اختصاص داده بودیم، تعیین شود و به شکل روشمند کار را دنبال کنیم. سنجش افکار در سطح ملی و تهران روز دوشنبه انجام میشد و نتیجه کار روز چهارشنبه در سطوح متعدد توزیع میشد. استقبال از نتایج کار موجب شد تا در مرحله دوم دو کار در هفته انجام دهیم. در نتیجه یکی از وظایف اصلی مرکز تحقیقات و مطالعات صداوسیما انجام سنجش افکار در مورد موضوعات متعدد سیاسی و اجتماعی بود. در طول بیش از یک سال ضمن اینکه بر دقت کار اصرار داشتیم بیشتر موضوعات اجتماعی و سیاسی را پوشش داده بودیم. در این زمان بود که انجام سنجش افکار تحت عنوان «فاصله اجتماعی» دنبال شد و منشأ اختلال در کار مرکز هم شد. ولی پس از رفع و رجوع مشکلات ایجاد شده در این زمینه، انجام سنجش افکار در مرکز محوریت یافت و کارهای دیگری که انجام میشد را تحت تاثیر قرار داد. با قوتگرفتن کار این مرکز بود که بسیاری از ادارات و سازمانهای اجرایی در ایران میل به تاسیس مرکز تحقیقات با محوریت سنجش افکار پیدا کردند. بعضی از سازمانهای اجرایی برای شروع کار از شیوهها و روشهای علمیای که ما استفاده میکردیم، بهره گرفتند.
(2) مراکز سنجش افکار با جابهجایی دولت سازندگی و دولت اصلاحات مهم شد زیرا بسیاری از نتایج تحقیقات انجام شده نشان از تغییر عمده در جامعه بود. بهطور خاص نتایج سنجش افکارهای انجام شده، نشان از گرایش جدید جوانان و جامعه شهری به سیاستهای جدید بود که در نهایت به ظهور دولت اصلاحات انجامید. زمانی را به یاد دارم که نتایج تحقیقات انجام شده که نشان از میل به تغییر بود، مورد اعتراض بسیاری قرار میگرفت و بعضیها را به این داوری واداشته بود که ما در جهت القای علمگرایی هستیم. در حالی که نتایج کارها نشان از تغییر گرایش و جهتگیری جامعه بود که در نهایت خودش را در سیاست و انتخاب رییسجمهور نشان داد. بعد از شکلگیری دولت اصلاحات بود که بسیاری به نقش محوری مراکز سنجش افکار در شناخت جهتگیریهای حاشیهای و پنهان جامعه توجه کردند. به این لحاظ تاسیس مراکز تحقیقات، اصل قرار گرفت. در همین زمان بود که موضوعات عمومی و پراکنده جایش را به موضوعات خاص داد. مشخصا بسیاری از کارها در حوزه سیاست متمرکز شد. گزارشهای تحقیقاتی بسیاری در مورد مشروعیت سیاسی، اعتماد اجتماعی، روابط با آمریکا، آینده ایران، برنامه هستهای، و... تهیه شد و مدیران ارشد جامعه خواننده نتایج تحقیقات شده و توانستند در بسیاری از مواقع با ملاحظه یافتهها، سیاستگذاری مناسب داشته باشند.
(3) در دوره جدید انتخابات ریاستجمهوری (1392) سنجش افکار یکی از موضوعات و مباحث و حوزههای مهم شد. در بسیاری از شرایط سنجش افکار اهمیت بیشتری از نظرات کارشناسی پیدا کرد. همه گروههای سیاسی و اجتماعی در ایران با راهاندازی واحدهای سنجش افکار سعی داشتند تا زمینه مداخلهگری در ساحت سیاسی را برای خود ممکن کنند. با وجود این مجموع یافتههای تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار معتبر چون صداوسیما که از راهاندازی آن به واسطه اینجانب حدود 10دهه میگذرد و تجربه کافی نیز در انجام تحقیقات پیدا کرده بود، بیان کننده چرخش عمده سیاسی در ایران بود. این معنی وقتی خودش را بیشتر نشان داد که آیتالله هاشمیرفسنجانی برای انتخابات ریاستجمهوری ثبتنام کرد. نتایج اغلب سنجش افکارهای انجام شده نشاندهنده پیروزی قطعی ایشان در دور اول بود. با کناررفتن ایشان از صحنه رقابت باز هم نتایج سنجش افکار نشان از حرکت جدید جامعه داشت. تا اینکه دو هفته آخر (زمان مبارزه انتخاباتی کاندیداها) پیش آمد. در این زمان باز هم سنجش افکار توانست جهت عمل سیاسی کنشگران سیاسی را نشان دهد. نتایج تحقیقات مراکز تحقیقاتی معتبر، راهی در شناخت تصمیمگیری مناسب برای کنشگران این عرصه شد. همه نتایج نشان از تغییر گرایش مردم بهطور روزانه داشت. این چرخش زمانی خودش را بیشتر نشان داد که صفبندیهای سیاسی شفاف شد و اصولگرایان در مقابل اعتدالگرایان و اصلاحطلبان قرار گرفته و کاندیداهای نهایی معلوم شدند. در این زمان (پنج روز به انتخابات) نتایج نشاندهنده پیروزی اصلاحطلبان در انتخابات (حتی در دور اول) بود.
با توجه به دو کار ویژه اشاره شده در فوق، تحقیقات اجتماعی با مرکزیت اعتماد اجتماعی و نتایج به دست آمده از تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار، ناخواسته دفاعی علمی از اعتبار و جایگاه جامعهشناسی در ایران صورت گرفت. این دو نتیجه نشان از این دارند که جامعه ایرانی بیش از همیشه میتواند با استفاده از علم جامعهشناسی به اشکال گوناگون مورد شناسایی قرار گیرد و حتی روند تحولات آن نیز شناخته شود. زمانی که جامعهشناسان از درد اجتماعی تحت عنوان کاهش اعتماد اجتماعی سخن میگفتند و زمانی که جامعهشناسان و محققان اجتماعی از طریق بیان نتایج سنجش افکارهای انجام شده از چرخش عمده در حوزه سیاسی سخن میگفتند، کمتر کسی به حرف آنها گوش میداد. امروز که ما با این دو یافته روبهرو هستیم و ایران امروز ما براساس این دو مساله شکل گرفته است، بهتر است قدر علم غریبی به نام جامعهشناسی را دانسته و از جامعهشناسان به عنوان مشاورانی امین تا خائن و غربزده بهره بگیریم.
انتخابات ریاستجمهوری 92 زمینه توجه به جامعهشناسی در ایران را فراهم ساخته است. این توجه در مرحله اول از طریق محوریتدادن به موضوعات مهمی چون اعتماد اجتماعی، مشروعیت سیاسی، تغییر فرهنگی و ... صورت گرفت و در مرحله دوم از طریق بیان جهتگیری جدید در رفتار سیاسی و گرایشها و خواستههای اجتماعی مردم (تغییر از سیاستهای اصولگرایان به ترکیبی از اصولگرایانه، اعتدالگرایانه و اصلاحطلبانه) صورت گرفته است. درست است که ما در یازدهمین دوره ریاستجمهوری با رییسجمهوری با شعارهای اعتدالگرایانه که بوی صلح و دوستی و همکاری و وفاق میدهد، روبهرو هستیم، ولی در این دوره با ظهور کاربردی و بومی جامعهشناسی در ایران هم روبهرو هستیم. سنجش افکار در ایران اعتباری دوباره به جامعهشناسی در ایران داده است. در این مقطع بر جامعهشناسان ایرانی است که موقعیت جدید را پاس داشته و از آن برای بهبود شرایط درونی این علم بهره گرفته و از افراطگرایی که در بعضی از شرایط به بنیادگرایی در علم و در بعضی از موقعیتها به غربگرایی انجامیده است، جلوگیری کرده و جامعهشناسی را به عنوان علمی خدمتگزار برای جامعه و فرهنگ ایرانی مهیا سازند.
1- جامعهشناسان ایرانی به دلیل ارتباط با نظام اداری و برنامهریزی کشور، تلاش کردهاند تا با توان و امکاناتی که در اختیار داشتهاند به بررسی ابعاد روند توسعه و مسایل متعدد آن در ایران بپردازند. در این راستا بیشتر جامعهشناسان ایرانی در قالب استاد و محقق و کارشناس، موضوعات بسیاری را مورد تحقیق قرار داده و حاصل مطالعات و تحقیقات انجام شدهشان در قالب گزارش تحقیقاتی، مقاله، کتاب، یادداشت در مجلات و روزنامهها، بحث و گفتوگو در رسانههای جمعی و در نهایت ارایه مشاوره به افراد و گروههای سیاسی و اجتماعی، جهتهای جامعه و رفتار اجتماعی مردم را توضیح دادهاند. از میان همه موضوعاتی که جامعهشناسان معاصر ایرانی به آن توجه کردهاند «اعتماد اجتماعی» در ایران است. اعتماد اجتماعی موضوعی است که جامعهشناسان از ابعاد گوناگون در مورد آن بحث کردهاند. حجم تحقیقات اجتماعی انجام شده و مقالههای تالیفی و بحثهای صورت گرفته امکان شکلگیری فضایی به همین نام در جامعهشناسی ایران را فراهم ساخته است. در مجموع جامعهشناسان مدعی بودهاند که جامعه ایرانی در طول دهه اخیر روند کاهشی در حوزه اعتماد اجتماعی قرار گرفته و اعتماد مردم به سازمانهای اجتماعی و نظام سیاسی دچار اختلال شده است. افزون بر اختلال در این سطح از اعتماد، اعتماد بین گروهی و بین فردی نیز آسیبپذیر شده است. مردم ایرانی از گذشته خانواده و دوستان را محل امن زندگی و زیست میدانستهاند. در شرایط معاصر، خانواده و شبکه دوستان دچار تغییرات عمده شده و از حجم روابط درون خانواده کاسته شده است. به همین دلیل است که از اعتماد والدین و فرزندان به یکدیگر و والدین به یکدیگر کاسته شده است. این کاهش منشأ بروز درگیریهای جدیدی در خانوادهها شده است. اعتراض فرزندان علیه والدین، افزایش خشونت خانگی، فرار فرزندان از خانه، کممسوولیتی والدین نسبت به تربیت فرزندانشان، افزایش نرخ طلاق و حتی قتلهای خانوادگی همه نشان از کاهش اعتماد بین فردی و دروننهادی است. این یافتهها در اکثر مواقع به واسطه جامعهشناسان ایرانی که در حوزه اعتماد اجتماعی و خانواده و همسایگی و گروههای مرجع به تحقیق و تدریس پرداختهاند، مطرح شده است.
2- نقشآفرینی مراکز سنجش افکار که به واسطه جامعهشناسان ایرانی تاسیس و مدیریت شده و تحقیقات در آن نیز صورت گرفته است کارویژه دیگر جامعهشناسی معاصر ایرانی است. مراکز سنجش افکار در ایران سابقه طولانی ندارند. این نوع مراکز در سه دهه اخیر شکل گرفته و بسیاری از آنها در دهه اخیر نقش عمدهای داشتهاند. اکثر مراکز سنجش افکار در ایران در کنار سازمانها و ادارات دولتی تاسیس و وظیفه اصلیشان بیان افکار مردم در مورد سیاستها و روشهای جاری بوده است. درست است که مراکز سنجش افکار در آغاز برای شناخت نظرات مردم در مورد برنامهها و روشها و سیاستها طراحی شد، ولی در گذر زمان امکانی برای شناخت جهتگیریهای مردم در حوزههای عمده اجتماعی و سیاسی شد. اکثر این مراکز سنجش افکار در زمان انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری و ریاستجمهوری، راهی در شناخت سوگیریهای سیاسی جامعه شدند. یافتههای این مراکز برای مدیران سیاستگذار انتخابات امکان مداخلهگریهای مهمی را فراهم کرد. برای شناخت این کارویژه در آغاز به نحوه شکلگیری یکی از مراکز سنجش افکار که آن را تاسیس کردم اشاره میکنم و در نهایت به نقشی که این مراکز در دفاع از جامعهشناسی بازی کردهاند میپردازم.
(1) تاسیس مراکز سنجش افکار: بعد از انقلاب اسلامی، در دفتر نخستوزیری، واحد تحقیقات اجتماعی بهطور ناموزون با سفارش در بعضی از موضوعات سنجش افکار میشد. کارهای انجام شده نامرتب و مقطعی بود و نمیتوانستند روند حرکتهای اجتماعی را نشان دهند. از طرف دیگر شرایط ایران بهگونهای نبود که در واحد تحقیقاتی، مراکز مطالعات و تحقیقات و در نهایت مرکز سنجش افکار ضروری شناخته شود ولی نیاز به تاسیس مراکز سنجش افکار همچنان در ایران در حال ظهور بود. در سال 1373 زمانی که به عنوان رییس مرکز تحقیقات صداوسیما بودم با مشورت «دکتر لاریجانی» اقدام به راهاندازی واحدی تحت عنوان سنجش افکار کردم. برای راهاندازی این مرکز از متخصصان آمار و روش تحقیق ایران بهره گرفته و در نهایت کار را در سطح ملی شروع کردیم. قرار شد که هر دوشنبه در سطح ملی در مورد موضوعات متعددی که بعضی از آنها به سفارش دستگاههای اجرایی یا مدیریت سازمان صداوسیما بود و مابقی براساس تشخیص شورایی که به همین کار اختصاص داده بودیم، تعیین شود و به شکل روشمند کار را دنبال کنیم. سنجش افکار در سطح ملی و تهران روز دوشنبه انجام میشد و نتیجه کار روز چهارشنبه در سطوح متعدد توزیع میشد. استقبال از نتایج کار موجب شد تا در مرحله دوم دو کار در هفته انجام دهیم. در نتیجه یکی از وظایف اصلی مرکز تحقیقات و مطالعات صداوسیما انجام سنجش افکار در مورد موضوعات متعدد سیاسی و اجتماعی بود. در طول بیش از یک سال ضمن اینکه بر دقت کار اصرار داشتیم بیشتر موضوعات اجتماعی و سیاسی را پوشش داده بودیم. در این زمان بود که انجام سنجش افکار تحت عنوان «فاصله اجتماعی» دنبال شد و منشأ اختلال در کار مرکز هم شد. ولی پس از رفع و رجوع مشکلات ایجاد شده در این زمینه، انجام سنجش افکار در مرکز محوریت یافت و کارهای دیگری که انجام میشد را تحت تاثیر قرار داد. با قوتگرفتن کار این مرکز بود که بسیاری از ادارات و سازمانهای اجرایی در ایران میل به تاسیس مرکز تحقیقات با محوریت سنجش افکار پیدا کردند. بعضی از سازمانهای اجرایی برای شروع کار از شیوهها و روشهای علمیای که ما استفاده میکردیم، بهره گرفتند.
(2) مراکز سنجش افکار با جابهجایی دولت سازندگی و دولت اصلاحات مهم شد زیرا بسیاری از نتایج تحقیقات انجام شده نشان از تغییر عمده در جامعه بود. بهطور خاص نتایج سنجش افکارهای انجام شده، نشان از گرایش جدید جوانان و جامعه شهری به سیاستهای جدید بود که در نهایت به ظهور دولت اصلاحات انجامید. زمانی را به یاد دارم که نتایج تحقیقات انجام شده که نشان از میل به تغییر بود، مورد اعتراض بسیاری قرار میگرفت و بعضیها را به این داوری واداشته بود که ما در جهت القای علمگرایی هستیم. در حالی که نتایج کارها نشان از تغییر گرایش و جهتگیری جامعه بود که در نهایت خودش را در سیاست و انتخاب رییسجمهور نشان داد. بعد از شکلگیری دولت اصلاحات بود که بسیاری به نقش محوری مراکز سنجش افکار در شناخت جهتگیریهای حاشیهای و پنهان جامعه توجه کردند. به این لحاظ تاسیس مراکز تحقیقات، اصل قرار گرفت. در همین زمان بود که موضوعات عمومی و پراکنده جایش را به موضوعات خاص داد. مشخصا بسیاری از کارها در حوزه سیاست متمرکز شد. گزارشهای تحقیقاتی بسیاری در مورد مشروعیت سیاسی، اعتماد اجتماعی، روابط با آمریکا، آینده ایران، برنامه هستهای، و... تهیه شد و مدیران ارشد جامعه خواننده نتایج تحقیقات شده و توانستند در بسیاری از مواقع با ملاحظه یافتهها، سیاستگذاری مناسب داشته باشند.
(3) در دوره جدید انتخابات ریاستجمهوری (1392) سنجش افکار یکی از موضوعات و مباحث و حوزههای مهم شد. در بسیاری از شرایط سنجش افکار اهمیت بیشتری از نظرات کارشناسی پیدا کرد. همه گروههای سیاسی و اجتماعی در ایران با راهاندازی واحدهای سنجش افکار سعی داشتند تا زمینه مداخلهگری در ساحت سیاسی را برای خود ممکن کنند. با وجود این مجموع یافتههای تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار معتبر چون صداوسیما که از راهاندازی آن به واسطه اینجانب حدود 10دهه میگذرد و تجربه کافی نیز در انجام تحقیقات پیدا کرده بود، بیان کننده چرخش عمده سیاسی در ایران بود. این معنی وقتی خودش را بیشتر نشان داد که آیتالله هاشمیرفسنجانی برای انتخابات ریاستجمهوری ثبتنام کرد. نتایج اغلب سنجش افکارهای انجام شده نشاندهنده پیروزی قطعی ایشان در دور اول بود. با کناررفتن ایشان از صحنه رقابت باز هم نتایج سنجش افکار نشان از حرکت جدید جامعه داشت. تا اینکه دو هفته آخر (زمان مبارزه انتخاباتی کاندیداها) پیش آمد. در این زمان باز هم سنجش افکار توانست جهت عمل سیاسی کنشگران سیاسی را نشان دهد. نتایج تحقیقات مراکز تحقیقاتی معتبر، راهی در شناخت تصمیمگیری مناسب برای کنشگران این عرصه شد. همه نتایج نشان از تغییر گرایش مردم بهطور روزانه داشت. این چرخش زمانی خودش را بیشتر نشان داد که صفبندیهای سیاسی شفاف شد و اصولگرایان در مقابل اعتدالگرایان و اصلاحطلبان قرار گرفته و کاندیداهای نهایی معلوم شدند. در این زمان (پنج روز به انتخابات) نتایج نشاندهنده پیروزی اصلاحطلبان در انتخابات (حتی در دور اول) بود.
با توجه به دو کار ویژه اشاره شده در فوق، تحقیقات اجتماعی با مرکزیت اعتماد اجتماعی و نتایج به دست آمده از تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار، ناخواسته دفاعی علمی از اعتبار و جایگاه جامعهشناسی در ایران صورت گرفت. این دو نتیجه نشان از این دارند که جامعه ایرانی بیش از همیشه میتواند با استفاده از علم جامعهشناسی به اشکال گوناگون مورد شناسایی قرار گیرد و حتی روند تحولات آن نیز شناخته شود. زمانی که جامعهشناسان از درد اجتماعی تحت عنوان کاهش اعتماد اجتماعی سخن میگفتند و زمانی که جامعهشناسان و محققان اجتماعی از طریق بیان نتایج سنجش افکارهای انجام شده از چرخش عمده در حوزه سیاسی سخن میگفتند، کمتر کسی به حرف آنها گوش میداد. امروز که ما با این دو یافته روبهرو هستیم و ایران امروز ما براساس این دو مساله شکل گرفته است، بهتر است قدر علم غریبی به نام جامعهشناسی را دانسته و از جامعهشناسان به عنوان مشاورانی امین تا خائن و غربزده بهره بگیریم.
انتخابات ریاستجمهوری 92 زمینه توجه به جامعهشناسی در ایران را فراهم ساخته است. این توجه در مرحله اول از طریق محوریتدادن به موضوعات مهمی چون اعتماد اجتماعی، مشروعیت سیاسی، تغییر فرهنگی و ... صورت گرفت و در مرحله دوم از طریق بیان جهتگیری جدید در رفتار سیاسی و گرایشها و خواستههای اجتماعی مردم (تغییر از سیاستهای اصولگرایان به ترکیبی از اصولگرایانه، اعتدالگرایانه و اصلاحطلبانه) صورت گرفته است. درست است که ما در یازدهمین دوره ریاستجمهوری با رییسجمهوری با شعارهای اعتدالگرایانه که بوی صلح و دوستی و همکاری و وفاق میدهد، روبهرو هستیم، ولی در این دوره با ظهور کاربردی و بومی جامعهشناسی در ایران هم روبهرو هستیم. سنجش افکار در ایران اعتباری دوباره به جامعهشناسی در ایران داده است. در این مقطع بر جامعهشناسان ایرانی است که موقعیت جدید را پاس داشته و از آن برای بهبود شرایط درونی این علم بهره گرفته و از افراطگرایی که در بعضی از شرایط به بنیادگرایی در علم و در بعضی از موقعیتها به غربگرایی انجامیده است، جلوگیری کرده و جامعهشناسی را به عنوان علمی خدمتگزار برای جامعه و فرهنگ ایرانی مهیا سازند.
جامعهشناسی ایرانی را در دوره معاصر دچار غربت میدانم و شرایط جدیدی که برایش فراهم شده است را اعتباری مجدد میشناسم. اعتبار جامعهشناسی از داعیههای سیاسی جامعهشناسان به دست نیامده است و نمیآید. اعتبار جامعهشناسی از نتایج کارهایی که جامعهشناسان انجام دادهاند به دست آمده است و در ایران میتواند به دست آید. با وجود اینکه علم جامعهشناسی در غربت به سر میبرد ولی در اکثر شرایط جامعهشناسان و کارگزاران این علم از طریق کارهایی که انجام دادهاند، دفاعهای مکرر از این علم کردهاند. در ادامه به دو دفاع از جامعهشناسی در طول دو دهه اخیر اشاره میکنم. البته علم جامعهشناسی در طول حیاتش در ایران ضمن اینکه دارای اشکالات بسیاری بوده و هست، کارویژههای بسیاری نیز داشته است که در این مقطع صرفا به دو کارویژه به شرح زیر اشاره میشود:
1- جامعهشناسان ایرانی به دلیل ارتباط با نظام اداری و برنامهریزی کشور، تلاش کردهاند تا با توان و امکاناتی که در اختیار داشتهاند به بررسی ابعاد روند توسعه و مسایل متعدد آن در ایران بپردازند. در این راستا بیشتر جامعهشناسان ایرانی در قالب استاد و محقق و کارشناس، موضوعات بسیاری را مورد تحقیق قرار داده و حاصل مطالعات و تحقیقات انجام شدهشان در قالب گزارش تحقیقاتی، مقاله، کتاب، یادداشت در مجلات و روزنامهها، بحث و گفتوگو در رسانههای جمعی و در نهایت ارایه مشاوره به افراد و گروههای سیاسی و اجتماعی، جهتهای جامعه و رفتار اجتماعی مردم را توضیح دادهاند. از میان همه موضوعاتی که جامعهشناسان معاصر ایرانی به آن توجه کردهاند «اعتماد اجتماعی» در ایران است. اعتماد اجتماعی موضوعی است که جامعهشناسان از ابعاد گوناگون در مورد آن بحث کردهاند. حجم تحقیقات اجتماعی انجام شده و مقالههای تالیفی و بحثهای صورت گرفته امکان شکلگیری فضایی به همین نام در جامعهشناسی ایران را فراهم ساخته است. در مجموع جامعهشناسان مدعی بودهاند که جامعه ایرانی در طول دهه اخیر روند کاهشی در حوزه اعتماد اجتماعی قرار گرفته و اعتماد مردم به سازمانهای اجتماعی و نظام سیاسی دچار اختلال شده است. افزون بر اختلال در این سطح از اعتماد، اعتماد بین گروهی و بین فردی نیز آسیبپذیر شده است. مردم ایرانی از گذشته خانواده و دوستان را محل امن زندگی و زیست میدانستهاند. در شرایط معاصر، خانواده و شبکه دوستان دچار تغییرات عمده شده و از حجم روابط درون خانواده کاسته شده است. به همین دلیل است که از اعتماد والدین و فرزندان به یکدیگر و والدین به یکدیگر کاسته شده است. این کاهش منشأ بروز درگیریهای جدیدی در خانوادهها شده است. اعتراض فرزندان علیه والدین، افزایش خشونت خانگی، فرار فرزندان از خانه، کممسوولیتی والدین نسبت به تربیت فرزندانشان، افزایش نرخ طلاق و حتی قتلهای خانوادگی همه نشان از کاهش اعتماد بین فردی و دروننهادی است. این یافتهها در اکثر مواقع به واسطه جامعهشناسان ایرانی که در حوزه اعتماد اجتماعی و خانواده و همسایگی و گروههای مرجع به تحقیق و تدریس پرداختهاند، مطرح شده است.
2- نقشآفرینی مراکز سنجش افکار که به واسطه جامعهشناسان ایرانی تاسیس و مدیریت شده و تحقیقات در آن نیز صورت گرفته است کارویژه دیگر جامعهشناسی معاصر ایرانی است. مراکز سنجش افکار در ایران سابقه طولانی ندارند. این نوع مراکز در سه دهه اخیر شکل گرفته و بسیاری از آنها در دهه اخیر نقش عمدهای داشتهاند. اکثر مراکز سنجش افکار در ایران در کنار سازمانها و ادارات دولتی تاسیس و وظیفه اصلیشان بیان افکار مردم در مورد سیاستها و روشهای جاری بوده است. درست است که مراکز سنجش افکار در آغاز برای شناخت نظرات مردم در مورد برنامهها و روشها و سیاستها طراحی شد، ولی در گذر زمان امکانی برای شناخت جهتگیریهای مردم در حوزههای عمده اجتماعی و سیاسی شد. اکثر این مراکز سنجش افکار در زمان انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری و ریاستجمهوری، راهی در شناخت سوگیریهای سیاسی جامعه شدند. یافتههای این مراکز برای مدیران سیاستگذار انتخابات امکان مداخلهگریهای مهمی را فراهم کرد. برای شناخت این کارویژه در آغاز به نحوه شکلگیری یکی از مراکز سنجش افکار که آن را تاسیس کردم اشاره میکنم و در نهایت به نقشی که این مراکز در دفاع از جامعهشناسی بازی کردهاند میپردازم.
(1) تاسیس مراکز سنجش افکار: بعد از انقلاب اسلامی، در دفتر نخستوزیری، واحد تحقیقات اجتماعی بهطور ناموزون با سفارش در بعضی از موضوعات سنجش افکار میشد. کارهای انجام شده نامرتب و مقطعی بود و نمیتوانستند روند حرکتهای اجتماعی را نشان دهند. از طرف دیگر شرایط ایران بهگونهای نبود که در واحد تحقیقاتی، مراکز مطالعات و تحقیقات و در نهایت مرکز سنجش افکار ضروری شناخته شود ولی نیاز به تاسیس مراکز سنجش افکار همچنان در ایران در حال ظهور بود. در سال 1373 زمانی که به عنوان رییس مرکز تحقیقات صداوسیما بودم با مشورت «دکتر لاریجانی» اقدام به راهاندازی واحدی تحت عنوان سنجش افکار کردم. برای راهاندازی این مرکز از متخصصان آمار و روش تحقیق ایران بهره گرفته و در نهایت کار را در سطح ملی شروع کردیم. قرار شد که هر دوشنبه در سطح ملی در مورد موضوعات متعددی که بعضی از آنها به سفارش دستگاههای اجرایی یا مدیریت سازمان صداوسیما بود و مابقی براساس تشخیص شورایی که به همین کار اختصاص داده بودیم، تعیین شود و به شکل روشمند کار را دنبال کنیم. سنجش افکار در سطح ملی و تهران روز دوشنبه انجام میشد و نتیجه کار روز چهارشنبه در سطوح متعدد توزیع میشد. استقبال از نتایج کار موجب شد تا در مرحله دوم دو کار در هفته انجام دهیم. در نتیجه یکی از وظایف اصلی مرکز تحقیقات و مطالعات صداوسیما انجام سنجش افکار در مورد موضوعات متعدد سیاسی و اجتماعی بود. در طول بیش از یک سال ضمن اینکه بر دقت کار اصرار داشتیم بیشتر موضوعات اجتماعی و سیاسی را پوشش داده بودیم. در این زمان بود که انجام سنجش افکار تحت عنوان «فاصله اجتماعی» دنبال شد و منشأ اختلال در کار مرکز هم شد. ولی پس از رفع و رجوع مشکلات ایجاد شده در این زمینه، انجام سنجش افکار در مرکز محوریت یافت و کارهای دیگری که انجام میشد را تحت تاثیر قرار داد. با قوتگرفتن کار این مرکز بود که بسیاری از ادارات و سازمانهای اجرایی در ایران میل به تاسیس مرکز تحقیقات با محوریت سنجش افکار پیدا کردند. بعضی از سازمانهای اجرایی برای شروع کار از شیوهها و روشهای علمیای که ما استفاده میکردیم، بهره گرفتند.
(2) مراکز سنجش افکار با جابهجایی دولت سازندگی و دولت اصلاحات مهم شد زیرا بسیاری از نتایج تحقیقات انجام شده نشان از تغییر عمده در جامعه بود. بهطور خاص نتایج سنجش افکارهای انجام شده، نشان از گرایش جدید جوانان و جامعه شهری به سیاستهای جدید بود که در نهایت به ظهور دولت اصلاحات انجامید. زمانی را به یاد دارم که نتایج تحقیقات انجام شده که نشان از میل به تغییر بود، مورد اعتراض بسیاری قرار میگرفت و بعضیها را به این داوری واداشته بود که ما در جهت القای علمگرایی هستیم. در حالی که نتایج کارها نشان از تغییر گرایش و جهتگیری جامعه بود که در نهایت خودش را در سیاست و انتخاب رییسجمهور نشان داد. بعد از شکلگیری دولت اصلاحات بود که بسیاری به نقش محوری مراکز سنجش افکار در شناخت جهتگیریهای حاشیهای و پنهان جامعه توجه کردند. به این لحاظ تاسیس مراکز تحقیقات، اصل قرار گرفت. در همین زمان بود که موضوعات عمومی و پراکنده جایش را به موضوعات خاص داد. مشخصا بسیاری از کارها در حوزه سیاست متمرکز شد. گزارشهای تحقیقاتی بسیاری در مورد مشروعیت سیاسی، اعتماد اجتماعی، روابط با آمریکا، آینده ایران، برنامه هستهای، و... تهیه شد و مدیران ارشد جامعه خواننده نتایج تحقیقات شده و توانستند در بسیاری از مواقع با ملاحظه یافتهها، سیاستگذاری مناسب داشته باشند.
(3) در دوره جدید انتخابات ریاستجمهوری (1392) سنجش افکار یکی از موضوعات و مباحث و حوزههای مهم شد. در بسیاری از شرایط سنجش افکار اهمیت بیشتری از نظرات کارشناسی پیدا کرد. همه گروههای سیاسی و اجتماعی در ایران با راهاندازی واحدهای سنجش افکار سعی داشتند تا زمینه مداخلهگری در ساحت سیاسی را برای خود ممکن کنند. با وجود این مجموع یافتههای تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار معتبر چون صداوسیما که از راهاندازی آن به واسطه اینجانب حدود 10دهه میگذرد و تجربه کافی نیز در انجام تحقیقات پیدا کرده بود، بیان کننده چرخش عمده سیاسی در ایران بود. این معنی وقتی خودش را بیشتر نشان داد که آیتالله هاشمیرفسنجانی برای انتخابات ریاستجمهوری ثبتنام کرد. نتایج اغلب سنجش افکارهای انجام شده نشاندهنده پیروزی قطعی ایشان در دور اول بود. با کناررفتن ایشان از صحنه رقابت باز هم نتایج سنجش افکار نشان از حرکت جدید جامعه داشت. تا اینکه دو هفته آخر (زمان مبارزه انتخاباتی کاندیداها) پیش آمد. در این زمان باز هم سنجش افکار توانست جهت عمل سیاسی کنشگران سیاسی را نشان دهد. نتایج تحقیقات مراکز تحقیقاتی معتبر، راهی در شناخت تصمیمگیری مناسب برای کنشگران این عرصه شد. همه نتایج نشان از تغییر گرایش مردم بهطور روزانه داشت. این چرخش زمانی خودش را بیشتر نشان داد که صفبندیهای سیاسی شفاف شد و اصولگرایان در مقابل اعتدالگرایان و اصلاحطلبان قرار گرفته و کاندیداهای نهایی معلوم شدند. در این زمان (پنج روز به انتخابات) نتایج نشاندهنده پیروزی اصلاحطلبان در انتخابات (حتی در دور اول) بود.
با توجه به دو کار ویژه اشاره شده در فوق، تحقیقات اجتماعی با مرکزیت اعتماد اجتماعی و نتایج به دست آمده از تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار، ناخواسته دفاعی علمی از اعتبار و جایگاه جامعهشناسی در ایران صورت گرفت. این دو نتیجه نشان از این دارند که جامعه ایرانی بیش از همیشه میتواند با استفاده از علم جامعهشناسی به اشکال گوناگون مورد شناسایی قرار گیرد و حتی روند تحولات آن نیز شناخته شود. زمانی که جامعهشناسان از درد اجتماعی تحت عنوان کاهش اعتماد اجتماعی سخن میگفتند و زمانی که جامعهشناسان و محققان اجتماعی از طریق بیان نتایج سنجش افکارهای انجام شده از چرخش عمده در حوزه سیاسی سخن میگفتند، کمتر کسی به حرف آنها گوش میداد. امروز که ما با این دو یافته روبهرو هستیم و ایران امروز ما براساس این دو مساله شکل گرفته است، بهتر است قدر علم غریبی به نام جامعهشناسی را دانسته و از جامعهشناسان به عنوان مشاورانی امین تا خائن و غربزده بهره بگیریم.
انتخابات ریاستجمهوری 92 زمینه توجه به جامعهشناسی در ایران را فراهم ساخته است. این توجه در مرحله اول از طریق محوریتدادن به موضوعات مهمی چون اعتماد اجتماعی، مشروعیت سیاسی، تغییر فرهنگی و ... صورت گرفت و در مرحله دوم از طریق بیان جهتگیری جدید در رفتار سیاسی و گرایشها و خواستههای اجتماعی مردم (تغییر از سیاستهای اصولگرایان به ترکیبی از اصولگرایانه، اعتدالگرایانه و اصلاحطلبانه) صورت گرفته است. درست است که ما در یازدهمین دوره ریاستجمهوری با رییسجمهوری با شعارهای اعتدالگرایانه که بوی صلح و دوستی و همکاری و وفاق میدهد، روبهرو هستیم، ولی در این دوره با ظهور کاربردی و بومی جامعهشناسی در ایران هم روبهرو هستیم. سنجش افکار در ایران اعتباری دوباره به جامعهشناسی در ایران داده است. در این مقطع بر جامعهشناسان ایرانی است که موقعیت جدید را پاس داشته و از آن برای بهبود شرایط درونی این علم بهره گرفته و از افراطگرایی که در بعضی از شرایط به بنیادگرایی در علم و در بعضی از موقعیتها به غربگرایی انجامیده است، جلوگیری کرده و جامعهشناسی را به عنوان علمی خدمتگزار برای جامعه و فرهنگ ایرانی مهیا سازند.
1- جامعهشناسان ایرانی به دلیل ارتباط با نظام اداری و برنامهریزی کشور، تلاش کردهاند تا با توان و امکاناتی که در اختیار داشتهاند به بررسی ابعاد روند توسعه و مسایل متعدد آن در ایران بپردازند. در این راستا بیشتر جامعهشناسان ایرانی در قالب استاد و محقق و کارشناس، موضوعات بسیاری را مورد تحقیق قرار داده و حاصل مطالعات و تحقیقات انجام شدهشان در قالب گزارش تحقیقاتی، مقاله، کتاب، یادداشت در مجلات و روزنامهها، بحث و گفتوگو در رسانههای جمعی و در نهایت ارایه مشاوره به افراد و گروههای سیاسی و اجتماعی، جهتهای جامعه و رفتار اجتماعی مردم را توضیح دادهاند. از میان همه موضوعاتی که جامعهشناسان معاصر ایرانی به آن توجه کردهاند «اعتماد اجتماعی» در ایران است. اعتماد اجتماعی موضوعی است که جامعهشناسان از ابعاد گوناگون در مورد آن بحث کردهاند. حجم تحقیقات اجتماعی انجام شده و مقالههای تالیفی و بحثهای صورت گرفته امکان شکلگیری فضایی به همین نام در جامعهشناسی ایران را فراهم ساخته است. در مجموع جامعهشناسان مدعی بودهاند که جامعه ایرانی در طول دهه اخیر روند کاهشی در حوزه اعتماد اجتماعی قرار گرفته و اعتماد مردم به سازمانهای اجتماعی و نظام سیاسی دچار اختلال شده است. افزون بر اختلال در این سطح از اعتماد، اعتماد بین گروهی و بین فردی نیز آسیبپذیر شده است. مردم ایرانی از گذشته خانواده و دوستان را محل امن زندگی و زیست میدانستهاند. در شرایط معاصر، خانواده و شبکه دوستان دچار تغییرات عمده شده و از حجم روابط درون خانواده کاسته شده است. به همین دلیل است که از اعتماد والدین و فرزندان به یکدیگر و والدین به یکدیگر کاسته شده است. این کاهش منشأ بروز درگیریهای جدیدی در خانوادهها شده است. اعتراض فرزندان علیه والدین، افزایش خشونت خانگی، فرار فرزندان از خانه، کممسوولیتی والدین نسبت به تربیت فرزندانشان، افزایش نرخ طلاق و حتی قتلهای خانوادگی همه نشان از کاهش اعتماد بین فردی و دروننهادی است. این یافتهها در اکثر مواقع به واسطه جامعهشناسان ایرانی که در حوزه اعتماد اجتماعی و خانواده و همسایگی و گروههای مرجع به تحقیق و تدریس پرداختهاند، مطرح شده است.
2- نقشآفرینی مراکز سنجش افکار که به واسطه جامعهشناسان ایرانی تاسیس و مدیریت شده و تحقیقات در آن نیز صورت گرفته است کارویژه دیگر جامعهشناسی معاصر ایرانی است. مراکز سنجش افکار در ایران سابقه طولانی ندارند. این نوع مراکز در سه دهه اخیر شکل گرفته و بسیاری از آنها در دهه اخیر نقش عمدهای داشتهاند. اکثر مراکز سنجش افکار در ایران در کنار سازمانها و ادارات دولتی تاسیس و وظیفه اصلیشان بیان افکار مردم در مورد سیاستها و روشهای جاری بوده است. درست است که مراکز سنجش افکار در آغاز برای شناخت نظرات مردم در مورد برنامهها و روشها و سیاستها طراحی شد، ولی در گذر زمان امکانی برای شناخت جهتگیریهای مردم در حوزههای عمده اجتماعی و سیاسی شد. اکثر این مراکز سنجش افکار در زمان انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری و ریاستجمهوری، راهی در شناخت سوگیریهای سیاسی جامعه شدند. یافتههای این مراکز برای مدیران سیاستگذار انتخابات امکان مداخلهگریهای مهمی را فراهم کرد. برای شناخت این کارویژه در آغاز به نحوه شکلگیری یکی از مراکز سنجش افکار که آن را تاسیس کردم اشاره میکنم و در نهایت به نقشی که این مراکز در دفاع از جامعهشناسی بازی کردهاند میپردازم.
(1) تاسیس مراکز سنجش افکار: بعد از انقلاب اسلامی، در دفتر نخستوزیری، واحد تحقیقات اجتماعی بهطور ناموزون با سفارش در بعضی از موضوعات سنجش افکار میشد. کارهای انجام شده نامرتب و مقطعی بود و نمیتوانستند روند حرکتهای اجتماعی را نشان دهند. از طرف دیگر شرایط ایران بهگونهای نبود که در واحد تحقیقاتی، مراکز مطالعات و تحقیقات و در نهایت مرکز سنجش افکار ضروری شناخته شود ولی نیاز به تاسیس مراکز سنجش افکار همچنان در ایران در حال ظهور بود. در سال 1373 زمانی که به عنوان رییس مرکز تحقیقات صداوسیما بودم با مشورت «دکتر لاریجانی» اقدام به راهاندازی واحدی تحت عنوان سنجش افکار کردم. برای راهاندازی این مرکز از متخصصان آمار و روش تحقیق ایران بهره گرفته و در نهایت کار را در سطح ملی شروع کردیم. قرار شد که هر دوشنبه در سطح ملی در مورد موضوعات متعددی که بعضی از آنها به سفارش دستگاههای اجرایی یا مدیریت سازمان صداوسیما بود و مابقی براساس تشخیص شورایی که به همین کار اختصاص داده بودیم، تعیین شود و به شکل روشمند کار را دنبال کنیم. سنجش افکار در سطح ملی و تهران روز دوشنبه انجام میشد و نتیجه کار روز چهارشنبه در سطوح متعدد توزیع میشد. استقبال از نتایج کار موجب شد تا در مرحله دوم دو کار در هفته انجام دهیم. در نتیجه یکی از وظایف اصلی مرکز تحقیقات و مطالعات صداوسیما انجام سنجش افکار در مورد موضوعات متعدد سیاسی و اجتماعی بود. در طول بیش از یک سال ضمن اینکه بر دقت کار اصرار داشتیم بیشتر موضوعات اجتماعی و سیاسی را پوشش داده بودیم. در این زمان بود که انجام سنجش افکار تحت عنوان «فاصله اجتماعی» دنبال شد و منشأ اختلال در کار مرکز هم شد. ولی پس از رفع و رجوع مشکلات ایجاد شده در این زمینه، انجام سنجش افکار در مرکز محوریت یافت و کارهای دیگری که انجام میشد را تحت تاثیر قرار داد. با قوتگرفتن کار این مرکز بود که بسیاری از ادارات و سازمانهای اجرایی در ایران میل به تاسیس مرکز تحقیقات با محوریت سنجش افکار پیدا کردند. بعضی از سازمانهای اجرایی برای شروع کار از شیوهها و روشهای علمیای که ما استفاده میکردیم، بهره گرفتند.
(2) مراکز سنجش افکار با جابهجایی دولت سازندگی و دولت اصلاحات مهم شد زیرا بسیاری از نتایج تحقیقات انجام شده نشان از تغییر عمده در جامعه بود. بهطور خاص نتایج سنجش افکارهای انجام شده، نشان از گرایش جدید جوانان و جامعه شهری به سیاستهای جدید بود که در نهایت به ظهور دولت اصلاحات انجامید. زمانی را به یاد دارم که نتایج تحقیقات انجام شده که نشان از میل به تغییر بود، مورد اعتراض بسیاری قرار میگرفت و بعضیها را به این داوری واداشته بود که ما در جهت القای علمگرایی هستیم. در حالی که نتایج کارها نشان از تغییر گرایش و جهتگیری جامعه بود که در نهایت خودش را در سیاست و انتخاب رییسجمهور نشان داد. بعد از شکلگیری دولت اصلاحات بود که بسیاری به نقش محوری مراکز سنجش افکار در شناخت جهتگیریهای حاشیهای و پنهان جامعه توجه کردند. به این لحاظ تاسیس مراکز تحقیقات، اصل قرار گرفت. در همین زمان بود که موضوعات عمومی و پراکنده جایش را به موضوعات خاص داد. مشخصا بسیاری از کارها در حوزه سیاست متمرکز شد. گزارشهای تحقیقاتی بسیاری در مورد مشروعیت سیاسی، اعتماد اجتماعی، روابط با آمریکا، آینده ایران، برنامه هستهای، و... تهیه شد و مدیران ارشد جامعه خواننده نتایج تحقیقات شده و توانستند در بسیاری از مواقع با ملاحظه یافتهها، سیاستگذاری مناسب داشته باشند.
(3) در دوره جدید انتخابات ریاستجمهوری (1392) سنجش افکار یکی از موضوعات و مباحث و حوزههای مهم شد. در بسیاری از شرایط سنجش افکار اهمیت بیشتری از نظرات کارشناسی پیدا کرد. همه گروههای سیاسی و اجتماعی در ایران با راهاندازی واحدهای سنجش افکار سعی داشتند تا زمینه مداخلهگری در ساحت سیاسی را برای خود ممکن کنند. با وجود این مجموع یافتههای تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار معتبر چون صداوسیما که از راهاندازی آن به واسطه اینجانب حدود 10دهه میگذرد و تجربه کافی نیز در انجام تحقیقات پیدا کرده بود، بیان کننده چرخش عمده سیاسی در ایران بود. این معنی وقتی خودش را بیشتر نشان داد که آیتالله هاشمیرفسنجانی برای انتخابات ریاستجمهوری ثبتنام کرد. نتایج اغلب سنجش افکارهای انجام شده نشاندهنده پیروزی قطعی ایشان در دور اول بود. با کناررفتن ایشان از صحنه رقابت باز هم نتایج سنجش افکار نشان از حرکت جدید جامعه داشت. تا اینکه دو هفته آخر (زمان مبارزه انتخاباتی کاندیداها) پیش آمد. در این زمان باز هم سنجش افکار توانست جهت عمل سیاسی کنشگران سیاسی را نشان دهد. نتایج تحقیقات مراکز تحقیقاتی معتبر، راهی در شناخت تصمیمگیری مناسب برای کنشگران این عرصه شد. همه نتایج نشان از تغییر گرایش مردم بهطور روزانه داشت. این چرخش زمانی خودش را بیشتر نشان داد که صفبندیهای سیاسی شفاف شد و اصولگرایان در مقابل اعتدالگرایان و اصلاحطلبان قرار گرفته و کاندیداهای نهایی معلوم شدند. در این زمان (پنج روز به انتخابات) نتایج نشاندهنده پیروزی اصلاحطلبان در انتخابات (حتی در دور اول) بود.
با توجه به دو کار ویژه اشاره شده در فوق، تحقیقات اجتماعی با مرکزیت اعتماد اجتماعی و نتایج به دست آمده از تحقیقات انجام شده در مراکز سنجش افکار، ناخواسته دفاعی علمی از اعتبار و جایگاه جامعهشناسی در ایران صورت گرفت. این دو نتیجه نشان از این دارند که جامعه ایرانی بیش از همیشه میتواند با استفاده از علم جامعهشناسی به اشکال گوناگون مورد شناسایی قرار گیرد و حتی روند تحولات آن نیز شناخته شود. زمانی که جامعهشناسان از درد اجتماعی تحت عنوان کاهش اعتماد اجتماعی سخن میگفتند و زمانی که جامعهشناسان و محققان اجتماعی از طریق بیان نتایج سنجش افکارهای انجام شده از چرخش عمده در حوزه سیاسی سخن میگفتند، کمتر کسی به حرف آنها گوش میداد. امروز که ما با این دو یافته روبهرو هستیم و ایران امروز ما براساس این دو مساله شکل گرفته است، بهتر است قدر علم غریبی به نام جامعهشناسی را دانسته و از جامعهشناسان به عنوان مشاورانی امین تا خائن و غربزده بهره بگیریم.
انتخابات ریاستجمهوری 92 زمینه توجه به جامعهشناسی در ایران را فراهم ساخته است. این توجه در مرحله اول از طریق محوریتدادن به موضوعات مهمی چون اعتماد اجتماعی، مشروعیت سیاسی، تغییر فرهنگی و ... صورت گرفت و در مرحله دوم از طریق بیان جهتگیری جدید در رفتار سیاسی و گرایشها و خواستههای اجتماعی مردم (تغییر از سیاستهای اصولگرایان به ترکیبی از اصولگرایانه، اعتدالگرایانه و اصلاحطلبانه) صورت گرفته است. درست است که ما در یازدهمین دوره ریاستجمهوری با رییسجمهوری با شعارهای اعتدالگرایانه که بوی صلح و دوستی و همکاری و وفاق میدهد، روبهرو هستیم، ولی در این دوره با ظهور کاربردی و بومی جامعهشناسی در ایران هم روبهرو هستیم. سنجش افکار در ایران اعتباری دوباره به جامعهشناسی در ایران داده است. در این مقطع بر جامعهشناسان ایرانی است که موقعیت جدید را پاس داشته و از آن برای بهبود شرایط درونی این علم بهره گرفته و از افراطگرایی که در بعضی از شرایط به بنیادگرایی در علم و در بعضی از موقعیتها به غربگرایی انجامیده است، جلوگیری کرده و جامعهشناسی را به عنوان علمی خدمتگزار برای جامعه و فرهنگ ایرانی مهیا سازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.