فهرست 100 استاد مطرح علوم انسانی که در دولتهای نهم و دهم بازنشسته شدند
جای خالی استادان
محمدحسین نجاتی
در کرسیهای مطرح و معتبر دانشگاهی دنیا آنچه تاریخ انقضا ندارد، تدریس و تحصیل است. بهعنوان مثال انیشتین یا شاگرد ایرانی او پروفسور حسابی تا آخرین لحظات عمرشان در حال تدریس و انتقال تجربیات علمی خود به شاگردانشان بودند. نه اینکه عرصه را بر جوانان تنگ کنند بلکه وزنهها و مکملهایی برای فضای علمی دانشگاهها بودند. همچنین مشهور است که پنج رییس در میان 25 رییس دانشگاه هاروارد تا به امروز در دفاتر کاری خود فوت کردهاند. در ایران اما بر اساس بررسی صورتگرفته در روزنامه «شرق»، مسوولان وزارت علوم با بازنشستگی دستکم صد استاد مطرح و باتجربه دانشگاه که عمدتا در علوم انسانی مشغول به کار بودند، کارنامه نهچندان روشنی از خود به جای گذاشتند. استادانی همچون محمد ستاریفر، شهلا اعزازی، مرحوم رحمتالله صدیقسروستانی، مرتضی مردیها، محمدرضا شفیعیکدکنی، پرویز پیران، فرامرز رفیعپور، غلامعباس توسلی، رضا داوریاردکانی، امیرناصر کاتوزیان، حسین بشیریه، محمدرضا ضیاییبیگدلی، سیدعلی آزمایش و ایرج گلدوزیان در دولتهای نهم و دهم با دانشگاههای ایران خداحافظی کردند. کسانی که سالها باید بگذرد تا جای خالی آنها در مراکز دانشگاهی پر شود.
بازنشستگی استادان در همه کرسیهای دانشگاهی دنیا، امری پذیرفتهشده است، اما آنچه که در ایران طی چند سال اخیر از سوی وزارت علوم اتفاق افتاده است، اجبار به بازنشستگی تعداد زیادی از استادان دگراندیش و ایجاد فضا برای ورود استادان خودیتر به دانشگاههای کشور است. همچنین در فهرست صد استاد مطرح علوم انسانی که در دولتهای نهم و دهم بازنشسته شدهاند هم هستند کسانی که به درخواست خود بازنشسته شده باشند و مقاومتی در برابر این اقدام نکرده باشند اما، بیتوجهی وزارت علوم نیز برای استفاده از ظرفیت این استادان در نوع خود تاسفبرانگیز است.
آنچه بر دانشگاهها گذشت
آنچه بر دانشگاههای ایران طی هشتسال گذشته، گذشت؛ سرنوشت دراماتیک بود؛ سرنوشتی لبریز از: «بازنشستگی اجباری استادان، محرومیتها برای دانشجویان، تحمیل سرفصلهای جدید آموزشی از بالا، ماندن جوانان در صف تحصیلات تکمیلی، محرومیت دختران از تحصیل در رشتههای خاص، سپردن تنها مرکز دانشگاهی غیردولتی به گروههای نزدیکتر، دست باز روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استادان بدون در نظر گرفتن بدنه علمی دانشگاه، توزیع دلبخواه بودجه از سوی دولت به دانشگاهها، خمیازه بلند تشکلها» و همه اقداماتی که منجر به آنومی دانشگاهی در این هشتسال شد.
تا پیش از دولتهای محمود احمدینژاد، دانشگاههای ایران، تعداد دانشجویان، تعداد اعضای هیاتعلمی، کیفیت آموزشی، ارتباط صنعت و دانشگاه، تورم دانشجو در دانشگاه آزاد، توسعه تحصیلات تکمیلی، استقلال دانشگاهها و امنیتیبودن یا نبودن آنها با اوایل انقلاب مقایسه میشد. اما دولتمردان او در وزارت علوم، با سرعت خیرهکنندهای نظم رایج را تغییر دادند.
بدتر آنکه در دولتهای نهم و دهم، مرکزی چون دانشگاه پیامنور، حرمت و بالاترین بودجه را گرفت. رییس دانشگاه علامهطباطبایی پس از کاهش رتبه تنها دانشگاه علوم انسانی و انحلال یکشبه گروه اقتصاد و توسعه لوح تقدیر گرفت. کمی آنطرفتر هم دانشجویی ستاره گرفت و استادی دیگر حکم بازنشستگی. در طرف مقابل، دولتمردان محمود احمدینژاد که اغلب همکلاسیهای او در دانشگاه علم و صنعت بودند، در بدنه وزارت علوم جای گرفتند. آنها در قدم اول، اعضای هیاتعلمی دانشگاهها را نشانه رفتند. پس از آن نوبت به رشتههای بودار رسید. گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی یکشبه منحل شد. اعضای باسابقه حقوق در این دانشگاه بهرغم میل باطنی خود بازنشسته شدند. گروههای فلسفه، استادان جدیدی را در ترکیب خود دیدند. ظرفیت جذب دانشجو در رشته ارتباطات یکشبه صفر شد. جامعهشناسی متهم شد و علوم سیاسی رنگ باخت. دولت نهم جای خود را به دولت دهم داد. اینبار آب از آب تکان خورد. تفکیک جنسیتی به گفتمان غالب روسای وزارت علوم تبدیل شد. محمود احمدینژاد برای حفظ ژست سیاسی خود، دستور توقف تفکیک جنسیتی را در سال 1389 صادر کرد. روسای وزارت علوم اما مصممتر، پشت پرده قانون اسلامیشدن دانشگاهها مستتر شدند و اینبار علاوه بر تفکیک جنسیتی، دستور احداث دانشگاههای تکجنسیتی را نیز صادر کردند. موج بازنشستگی و تفکیک جنسیتی و بازنگری علوم انسانی که خوابید، نوبت به دانشگاه آزاد رسید. تنها دانشگاه غیردولتی کشور که روزی در اوایل انقلاب با کمک یکمیلیونتومانی امامخمینی(ره) شروع به کار کرد و سالها صف ورود به کارشناسی را خلوت کرد، از قبلی، به نزدیکترها رسید. دانشگاه آزاد که بی جاسبی شد، دختران در مرکز توجه قرار گرفتند و تحصیل آنها در رشتههای خاص همچون مهندسی عمران محدود شد. از این پس سرعت اقدامات بالاتر رفت. استقلال دانشگاهها در پذیرش دانشجوی دکترا از بین رفت. دست روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استاد بازتر شد. اختیارات هیاتهای علمی دانشگاهها محدود شد. بودجه دانشگاهها «آقابالاسری» شد و نه به دست دانشگاه، که به دست وزارت علوم توزیع شد. بودجههای پژوهشی لاغر شد. خرید و فروش«ISI» رونق گرفت. دانشگاههای پولی با 40میلیونتومان «دکتر» تولید کردند. «مطالعات زنان» به «حقوق زن در اسلام» تبدیل شد. دانشجویان بورسیه در غربت بیارز ماندند. 78درصد از قبولشدگان کنکور، جذب دانشگاههای پولی شدند. کنکور حذفنشدنی ماند. حالا دانشگاهها ماندهاند و مقطع جدید برای مقایسه. دانشگاه قبل از دولتهای نهم و دهم و بعد از دولتهای نهم و دهم.
مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان
«بازنشستگی یک مساله کاملا عادی و بر اساس مقررات دانشگاه است که هر سال انجام میگیرد. امسال هم بازنشستگی به روال گذشته انجام شد، منتها سعی کردیم درحد امکان استادانی را که به رتبه استادی رسیدهاند و در سن بازنشستگی هستند، نگه داریم. بیشتر بازنشستهها یا مربی هستند یا استادیار. تعداد اندکی از آنها دانشیارند که سنشان از ۶۵سال به بالاست و مشمول مقررات بازنشستگی میشوند.» این جملات را رییس فقید دانشگاه تهران، دکتر شیخ عباسعلی عمیدزنجانی در سال 1385 در پاسخ به خبرنگاری گفت که از او درباره بازنشستگی استادان دانشگاه تهران پرسیده بود تا به جنجالی پایان بخشد که دانشجویان دانشگاه مادر به راه انداخته بودند. برخی از استادان علوم انسانی دانشگاه تهران بازنشسته شده بودند و این امر اعتراض دانشجویان را بههمراه آورده بود. معترضان اعلام کرده بودند که اعتراضشان مبتنی بر چند دلیل است. اولا کسانی که بازنشسته شدهاند از استادان مبرز و شناخته شدهاند و بازنشستگیشان بهمعنای محروم کردن دانشجویان از محضر آنان است. ثانیا به عقیده آنان، در فرآیند بازنشستگی تبعیض صورت گرفته است. به اینمعنا که برخی استادان که هم سن بیشتری دارند و هم سابقهای کمتر درخشان، هنوز بر سر کارند و استادانی چون محمد مجتهدشبستری، مشمول بازنشستگی شدهاند. ثالثا مساله بازنشستگی، نسبتی مستقیم با مساله جایگزینی دارد. به عقیده معترضان، این اقدام بیش از آنکه ناظر به خانهنشین کردن بازنشستگان باشد، دایر به محور ورود افراد جدید و البته با ویژگیهای خاص به عرصه دانشگاه است. اما حکایت به اینجا ختم نشد. وزیر وقت علوم در دولت نهم یعنی محمدرضا زاهدی اقدامات رییس وقت دانشگاه تهران را نهتنها تایید کرد، بلکه نسخهای جدیدتر از مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان، یعنی حجتالاسلام صدرالدین شریعتی را رو کرد. پس از آن همزمان با موج بازنشستگی استادان در دانشگاه تهران، رییس دانشگاه علامهطباطبایی در اقدامی کمنظیر، گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی را یکشبه منحل کرد و استادانش را روانه خانه کرد. او با انتقاد از برخی رسانهها که مسایلی چون بازنشستگی استادان و رشتههای علومانسانی را در دانشگاه علامهطباطبایی بازیچه قرار داده و به آن هجمه میبرند، گفت: این دسته از افراد و جریانات حیاط خلوتشان دانشگاه علامهطباطبایی است و استادان بازنشستهای چون ستاریفر که اینگونه جریانات را هدایت میکردند اکنون میدان برای آنها بسته شده و با توجه به نزدیکی انتخابات میخواهند از این هجمهها استفاده کنند. وی در رابطه با دلایل بازنشستگی این استادان عنوان کرد: بهعنوان مثال محمد ستاریفر، استاد بازنشسته دانشکده اقتصاد دانشگاه علامهطباطبایی رکود علمی داشت و هیچ مقاله و فعالیت علمیای نداشت و در نتیجه طبق قانون بازنشسته شد. بازنشستگی استادان در دانشگاه علامهطباطبایی روند عجیبی داشت. این دانشگاه پس از ریاست حجتالاسلام شریعتی و در شرایطی که بازنشستگی استادان دگراندیش بیش از قبل در دولت مطرح شده بود، نقش عمدهای در این طرح ایفا کرد. بهطوری که استادانی بازنشسته شدهاند که هرکدام سهم عمدهای در شکلگیری گروههای آموزشی این دانشگاه در طول سالیان پس از ادغام آن داشتند. استادانی همچون شهلا اعزازی در گروه مطالعات زنان و جامعهشناسی، محمد ستاریفر در گروه اقتصاد، دکتر سیدعلی آزمایش در گروه حقوق و دکتر مرتضی مردیها در گروه فلسفه. با این حال بازنشستگی استادان در این دانشگاه اگرچه به گفته مسوولان وزارت علوم در راستای قوانین بازنشستگی صورت میگرفت اما این تنها یک روی مساله بود، چرا که حجتالاسلام شریعتی، رییس این دانشگاه در واکنش به اخراج یا بازنشستگی 9 استاد گروه اقتصاد و توسعه این دانشگاه «تشکیل باشگاه سیاسی» یا «قصد داشتن استادان در اخلال در امتحانات پس از انتخابات 22 خرداد» را دلیل اصلی این بازنشستگی و اخراج عنوان کرده بود؛ مسالهای که برخی نمایندگان مجلس نیز به آن اشراف داشتند اما خلأهای موجود در قانون بازنشستگی و حمایت وزارت علوم از بازنشستگی استادان دگراندیش، واکنش کارشناسان و برخی نمایندگان را به جایی نرساند. مصداق این مساله نامهای است که جمعی از نمایندگان مجلس در سال 1388 به وزیر علوم فرستادند و در این نامه با اشاره به وجود اهداف خاص در بازنشستگی استادان آمده بود: «آنچه در بیانیه روسای محترم دانشگاهها نسبت به ضرورت و مفید بودن جذب استادان جوان و پویا به دانشگاهها و خاتمه دادن به خدمت استادانی که دچار رکود علمی شده و نتوانستهاند استانداردهای لازم آموزشی و پژوهشی را تامین کنند یا در اثر کهولت و بالا رفتن سن قادر به ادامه وظیفه خود نیستند، گفته شده، کلمه حقی است که در مصداق باطلی به کار رفته است. متاسفانه بعضا مشاهده میشود تحت این شعار درست، استادانی که به گواهی ارزیابیهای خود دانشگاه علامهطباطبایی، برجستهترین عملکرد آموزشی و پژوهشی را داشته و در پویایی علمی، گوی سبقت را از همکاران دانشگاهی همگروه خود ربودهاند، صرفا به جرم انتقاد نسبت به عملکردهای رییس دانشگاه، محکوم به حذف از دانشگاه شده و در صورت لزوم برای توجیه حذف آنان علیه ایشان پروندهسازی هم شده است.» با این حال صدرالدین شریعتی در این مسیر دست تنها نبود و حمایتهای بیدریغ کامران دانشجو از او باعث شد روند بازنشستگی استادان در این دانشگاه بیش از پیش قوت بگیرد. بهطوریکه کامران دانشجو دو سال پیاپی در مراسمی مجزا صدرالدین شریعتی را بهعنوان برترین رییس دانشگاه در میان تمامی دانشگاههای کشور معرفی کرد. انتخاب دانشگاه علامه و رییس آن بهعنوان برترین رییس دانشگاهی در سال تحصیلی 1391-1390 در حالی بود که بر اساس آخرین ردهبندی صد دانشگاه برتر ایران از سوی وزارت علوم به نقل استنادی علوم جهان اسلام، دانشگاه علامه جزو 50 دانشگاه برتر کشور هم نبوده است و در جایگاه پنجاهونهمین دانشگاه کشور قرار دارد. سقوط دانشگاه علامه به رتبه 59 در میان صد دانشگاه برتر کشور بهشکلی است که این دانشگاه پیش از این قبل از ورود شریعتی به دانشگاه علامه جزو 20 دانشگاه برتر کشور و یکی از بهترین دانشگاههای علوم انسانی بهخصوص در رشتههای، اقتصاد، جامعهشناسی، ارتباطات و روانشناسی بوده است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بازنشستگی استاد روز مرگ اوست
ژاله شادیطلب
در این هشت سال گذشته، اغلب استادان دانشگاههای ایران با انواع فشارها و بیاحترامیها مواجه بودهاند. متاسفانه مدیرانی که باید از حقوق استادان دفاع کنند، به شیوههای مختلف توسط کسانی جایگزین شدند که اعتبار چندانی در جامعه علمی نداشتند و حتی گاهی خود زمینهساز این بازنشستگیها بودند. در دانشگاههای معتبر دنیا رسم بر این است که استادان حتی پس از ٣٠ سال خدمت در صورت تمایل به کار خود ادامه میدهند و اتاق و فضای شایستهتری در اختیارشان قرار داده میشود تا استاد برای تداوم کار علمی از تسهیلات بهتری برخوردار شود، از اینها گذشته، اصولا واقعیت این است که بازنشستگی استاد روز مرگ اوست. اما در این هشت سال، گروهی از استادان را در حالی که علاقه و توان کار داشتند و اغلب در ارزیابیهای دانشجویان بالاترین نمرهها را داشتند و در رشته خود با تخصص و تجربه بسیار به درس دادن مشغول بودند، بهناگهان بازنشسته کردند و با استخدام تعدادی جوان تازهفارغالتحصیلشده، حتی فضای کار را هم از استادان دریغ کردند. از همه ناگوارتر آن موقعی بود که احکام بازنشستگی گاهی توسط دوستان و گاهی در صندوق پستی و گاهی هم از زیر در به درون اتاق استاد انداخته میشد. واقعیت این است که این جماعت به جوانان و شیفتگان علم این کشور کملطفی کردند و در این سالها با چنین تصمیمهایی موانع جدیای پیشروی رشد علوم انسانی در کشور بهوجود آوردند؛ موانعی که بدون شک، به این آسانیها، قابل ترمیم و تغییر نخواهد بود.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دانشگاه، خالی از اساتید باتجربه
امیرناصر کاتوزیان
همواره دیدهایم در هر تغییری بزرگترین صدمات به استادان دانشگاهها وارد میشود. بازنشستگی، امری ضروری است اما نباید طوری اجرا شود که دانشگاهها را خالی از محققان برجسته کند. یک عیب کلی در دانشگاههای ما وجود دارد و آن این است که بین استادان برجسته صاحبنظر و باتجربه و استادانی که تازه آغاز به کار کردهاند فاصله عمیقی وجود دارد و منجر به ایجاد تبعات زیادی شده است. یکباره بازنشستهکردن استادان باتجربه و قدیمی باعث میشود دانشگاه از تجربیات آنها بهطور کامل سود نبرد و دانشگاهها دست افرادی بیفتد که تجربه کافی ندارند. استادان قدیمی را باید نگه داشت و بهتدریج بازنشسته کرد تا استادهای متوسط، از تجربیات آنها سود ببرند. البته در رابطه با بازنشستگی استادان، طی چند سال اخیر، حواشی متعددی مطرح شد. مثلا فکر میکنم برای موجه جلوهدادن بازنشستگی استادان، عنوان میکنند که این استادان قدیمی باند مافیایی را در دانشگاه ایجاد کردهاند و از نظر آنها بازنشستهکردن استادان برجسته بهمعنای انحلال باندهای مافیایی است. در هر حال در اینکه استادان جوان به دانشگاه نیایند نفعی برای استادان قدیمی ندارد اما گاهی اوقات سفارشاتی برای جذب استادان میشود بدون اینکه از مراحل طبیعی و قانونی باشد که استادان قدیمی در این زمینه مقاومت میکنند. شاید همین مساله به باند مافیایی تعبیر شود. نکته قابلتوجه این است که جامعه باید نشان دهد که بین یک آدم محقق و پخته با آدمی که تنها روابط خوبی دارد تفاوت وجود دارد.
آنچه بر دانشگاهها گذشت
آنچه بر دانشگاههای ایران طی هشتسال گذشته، گذشت؛ سرنوشت دراماتیک بود؛ سرنوشتی لبریز از: «بازنشستگی اجباری استادان، محرومیتها برای دانشجویان، تحمیل سرفصلهای جدید آموزشی از بالا، ماندن جوانان در صف تحصیلات تکمیلی، محرومیت دختران از تحصیل در رشتههای خاص، سپردن تنها مرکز دانشگاهی غیردولتی به گروههای نزدیکتر، دست باز روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استادان بدون در نظر گرفتن بدنه علمی دانشگاه، توزیع دلبخواه بودجه از سوی دولت به دانشگاهها، خمیازه بلند تشکلها» و همه اقداماتی که منجر به آنومی دانشگاهی در این هشتسال شد.
تا پیش از دولتهای محمود احمدینژاد، دانشگاههای ایران، تعداد دانشجویان، تعداد اعضای هیاتعلمی، کیفیت آموزشی، ارتباط صنعت و دانشگاه، تورم دانشجو در دانشگاه آزاد، توسعه تحصیلات تکمیلی، استقلال دانشگاهها و امنیتیبودن یا نبودن آنها با اوایل انقلاب مقایسه میشد. اما دولتمردان او در وزارت علوم، با سرعت خیرهکنندهای نظم رایج را تغییر دادند.
بدتر آنکه در دولتهای نهم و دهم، مرکزی چون دانشگاه پیامنور، حرمت و بالاترین بودجه را گرفت. رییس دانشگاه علامهطباطبایی پس از کاهش رتبه تنها دانشگاه علوم انسانی و انحلال یکشبه گروه اقتصاد و توسعه لوح تقدیر گرفت. کمی آنطرفتر هم دانشجویی ستاره گرفت و استادی دیگر حکم بازنشستگی. در طرف مقابل، دولتمردان محمود احمدینژاد که اغلب همکلاسیهای او در دانشگاه علم و صنعت بودند، در بدنه وزارت علوم جای گرفتند. آنها در قدم اول، اعضای هیاتعلمی دانشگاهها را نشانه رفتند. پس از آن نوبت به رشتههای بودار رسید. گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی یکشبه منحل شد. اعضای باسابقه حقوق در این دانشگاه بهرغم میل باطنی خود بازنشسته شدند. گروههای فلسفه، استادان جدیدی را در ترکیب خود دیدند. ظرفیت جذب دانشجو در رشته ارتباطات یکشبه صفر شد. جامعهشناسی متهم شد و علوم سیاسی رنگ باخت. دولت نهم جای خود را به دولت دهم داد. اینبار آب از آب تکان خورد. تفکیک جنسیتی به گفتمان غالب روسای وزارت علوم تبدیل شد. محمود احمدینژاد برای حفظ ژست سیاسی خود، دستور توقف تفکیک جنسیتی را در سال 1389 صادر کرد. روسای وزارت علوم اما مصممتر، پشت پرده قانون اسلامیشدن دانشگاهها مستتر شدند و اینبار علاوه بر تفکیک جنسیتی، دستور احداث دانشگاههای تکجنسیتی را نیز صادر کردند. موج بازنشستگی و تفکیک جنسیتی و بازنگری علوم انسانی که خوابید، نوبت به دانشگاه آزاد رسید. تنها دانشگاه غیردولتی کشور که روزی در اوایل انقلاب با کمک یکمیلیونتومانی امامخمینی(ره) شروع به کار کرد و سالها صف ورود به کارشناسی را خلوت کرد، از قبلی، به نزدیکترها رسید. دانشگاه آزاد که بی جاسبی شد، دختران در مرکز توجه قرار گرفتند و تحصیل آنها در رشتههای خاص همچون مهندسی عمران محدود شد. از این پس سرعت اقدامات بالاتر رفت. استقلال دانشگاهها در پذیرش دانشجوی دکترا از بین رفت. دست روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استاد بازتر شد. اختیارات هیاتهای علمی دانشگاهها محدود شد. بودجه دانشگاهها «آقابالاسری» شد و نه به دست دانشگاه، که به دست وزارت علوم توزیع شد. بودجههای پژوهشی لاغر شد. خرید و فروش«ISI» رونق گرفت. دانشگاههای پولی با 40میلیونتومان «دکتر» تولید کردند. «مطالعات زنان» به «حقوق زن در اسلام» تبدیل شد. دانشجویان بورسیه در غربت بیارز ماندند. 78درصد از قبولشدگان کنکور، جذب دانشگاههای پولی شدند. کنکور حذفنشدنی ماند. حالا دانشگاهها ماندهاند و مقطع جدید برای مقایسه. دانشگاه قبل از دولتهای نهم و دهم و بعد از دولتهای نهم و دهم.
مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان
«بازنشستگی یک مساله کاملا عادی و بر اساس مقررات دانشگاه است که هر سال انجام میگیرد. امسال هم بازنشستگی به روال گذشته انجام شد، منتها سعی کردیم درحد امکان استادانی را که به رتبه استادی رسیدهاند و در سن بازنشستگی هستند، نگه داریم. بیشتر بازنشستهها یا مربی هستند یا استادیار. تعداد اندکی از آنها دانشیارند که سنشان از ۶۵سال به بالاست و مشمول مقررات بازنشستگی میشوند.» این جملات را رییس فقید دانشگاه تهران، دکتر شیخ عباسعلی عمیدزنجانی در سال 1385 در پاسخ به خبرنگاری گفت که از او درباره بازنشستگی استادان دانشگاه تهران پرسیده بود تا به جنجالی پایان بخشد که دانشجویان دانشگاه مادر به راه انداخته بودند. برخی از استادان علوم انسانی دانشگاه تهران بازنشسته شده بودند و این امر اعتراض دانشجویان را بههمراه آورده بود. معترضان اعلام کرده بودند که اعتراضشان مبتنی بر چند دلیل است. اولا کسانی که بازنشسته شدهاند از استادان مبرز و شناخته شدهاند و بازنشستگیشان بهمعنای محروم کردن دانشجویان از محضر آنان است. ثانیا به عقیده آنان، در فرآیند بازنشستگی تبعیض صورت گرفته است. به اینمعنا که برخی استادان که هم سن بیشتری دارند و هم سابقهای کمتر درخشان، هنوز بر سر کارند و استادانی چون محمد مجتهدشبستری، مشمول بازنشستگی شدهاند. ثالثا مساله بازنشستگی، نسبتی مستقیم با مساله جایگزینی دارد. به عقیده معترضان، این اقدام بیش از آنکه ناظر به خانهنشین کردن بازنشستگان باشد، دایر به محور ورود افراد جدید و البته با ویژگیهای خاص به عرصه دانشگاه است. اما حکایت به اینجا ختم نشد. وزیر وقت علوم در دولت نهم یعنی محمدرضا زاهدی اقدامات رییس وقت دانشگاه تهران را نهتنها تایید کرد، بلکه نسخهای جدیدتر از مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان، یعنی حجتالاسلام صدرالدین شریعتی را رو کرد. پس از آن همزمان با موج بازنشستگی استادان در دانشگاه تهران، رییس دانشگاه علامهطباطبایی در اقدامی کمنظیر، گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی را یکشبه منحل کرد و استادانش را روانه خانه کرد. او با انتقاد از برخی رسانهها که مسایلی چون بازنشستگی استادان و رشتههای علومانسانی را در دانشگاه علامهطباطبایی بازیچه قرار داده و به آن هجمه میبرند، گفت: این دسته از افراد و جریانات حیاط خلوتشان دانشگاه علامهطباطبایی است و استادان بازنشستهای چون ستاریفر که اینگونه جریانات را هدایت میکردند اکنون میدان برای آنها بسته شده و با توجه به نزدیکی انتخابات میخواهند از این هجمهها استفاده کنند. وی در رابطه با دلایل بازنشستگی این استادان عنوان کرد: بهعنوان مثال محمد ستاریفر، استاد بازنشسته دانشکده اقتصاد دانشگاه علامهطباطبایی رکود علمی داشت و هیچ مقاله و فعالیت علمیای نداشت و در نتیجه طبق قانون بازنشسته شد. بازنشستگی استادان در دانشگاه علامهطباطبایی روند عجیبی داشت. این دانشگاه پس از ریاست حجتالاسلام شریعتی و در شرایطی که بازنشستگی استادان دگراندیش بیش از قبل در دولت مطرح شده بود، نقش عمدهای در این طرح ایفا کرد. بهطوری که استادانی بازنشسته شدهاند که هرکدام سهم عمدهای در شکلگیری گروههای آموزشی این دانشگاه در طول سالیان پس از ادغام آن داشتند. استادانی همچون شهلا اعزازی در گروه مطالعات زنان و جامعهشناسی، محمد ستاریفر در گروه اقتصاد، دکتر سیدعلی آزمایش در گروه حقوق و دکتر مرتضی مردیها در گروه فلسفه. با این حال بازنشستگی استادان در این دانشگاه اگرچه به گفته مسوولان وزارت علوم در راستای قوانین بازنشستگی صورت میگرفت اما این تنها یک روی مساله بود، چرا که حجتالاسلام شریعتی، رییس این دانشگاه در واکنش به اخراج یا بازنشستگی 9 استاد گروه اقتصاد و توسعه این دانشگاه «تشکیل باشگاه سیاسی» یا «قصد داشتن استادان در اخلال در امتحانات پس از انتخابات 22 خرداد» را دلیل اصلی این بازنشستگی و اخراج عنوان کرده بود؛ مسالهای که برخی نمایندگان مجلس نیز به آن اشراف داشتند اما خلأهای موجود در قانون بازنشستگی و حمایت وزارت علوم از بازنشستگی استادان دگراندیش، واکنش کارشناسان و برخی نمایندگان را به جایی نرساند. مصداق این مساله نامهای است که جمعی از نمایندگان مجلس در سال 1388 به وزیر علوم فرستادند و در این نامه با اشاره به وجود اهداف خاص در بازنشستگی استادان آمده بود: «آنچه در بیانیه روسای محترم دانشگاهها نسبت به ضرورت و مفید بودن جذب استادان جوان و پویا به دانشگاهها و خاتمه دادن به خدمت استادانی که دچار رکود علمی شده و نتوانستهاند استانداردهای لازم آموزشی و پژوهشی را تامین کنند یا در اثر کهولت و بالا رفتن سن قادر به ادامه وظیفه خود نیستند، گفته شده، کلمه حقی است که در مصداق باطلی به کار رفته است. متاسفانه بعضا مشاهده میشود تحت این شعار درست، استادانی که به گواهی ارزیابیهای خود دانشگاه علامهطباطبایی، برجستهترین عملکرد آموزشی و پژوهشی را داشته و در پویایی علمی، گوی سبقت را از همکاران دانشگاهی همگروه خود ربودهاند، صرفا به جرم انتقاد نسبت به عملکردهای رییس دانشگاه، محکوم به حذف از دانشگاه شده و در صورت لزوم برای توجیه حذف آنان علیه ایشان پروندهسازی هم شده است.» با این حال صدرالدین شریعتی در این مسیر دست تنها نبود و حمایتهای بیدریغ کامران دانشجو از او باعث شد روند بازنشستگی استادان در این دانشگاه بیش از پیش قوت بگیرد. بهطوریکه کامران دانشجو دو سال پیاپی در مراسمی مجزا صدرالدین شریعتی را بهعنوان برترین رییس دانشگاه در میان تمامی دانشگاههای کشور معرفی کرد. انتخاب دانشگاه علامه و رییس آن بهعنوان برترین رییس دانشگاهی در سال تحصیلی 1391-1390 در حالی بود که بر اساس آخرین ردهبندی صد دانشگاه برتر ایران از سوی وزارت علوم به نقل استنادی علوم جهان اسلام، دانشگاه علامه جزو 50 دانشگاه برتر کشور هم نبوده است و در جایگاه پنجاهونهمین دانشگاه کشور قرار دارد. سقوط دانشگاه علامه به رتبه 59 در میان صد دانشگاه برتر کشور بهشکلی است که این دانشگاه پیش از این قبل از ورود شریعتی به دانشگاه علامه جزو 20 دانشگاه برتر کشور و یکی از بهترین دانشگاههای علوم انسانی بهخصوص در رشتههای، اقتصاد، جامعهشناسی، ارتباطات و روانشناسی بوده است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بازنشستگی استاد روز مرگ اوست
ژاله شادیطلب
در این هشت سال گذشته، اغلب استادان دانشگاههای ایران با انواع فشارها و بیاحترامیها مواجه بودهاند. متاسفانه مدیرانی که باید از حقوق استادان دفاع کنند، به شیوههای مختلف توسط کسانی جایگزین شدند که اعتبار چندانی در جامعه علمی نداشتند و حتی گاهی خود زمینهساز این بازنشستگیها بودند. در دانشگاههای معتبر دنیا رسم بر این است که استادان حتی پس از ٣٠ سال خدمت در صورت تمایل به کار خود ادامه میدهند و اتاق و فضای شایستهتری در اختیارشان قرار داده میشود تا استاد برای تداوم کار علمی از تسهیلات بهتری برخوردار شود، از اینها گذشته، اصولا واقعیت این است که بازنشستگی استاد روز مرگ اوست. اما در این هشت سال، گروهی از استادان را در حالی که علاقه و توان کار داشتند و اغلب در ارزیابیهای دانشجویان بالاترین نمرهها را داشتند و در رشته خود با تخصص و تجربه بسیار به درس دادن مشغول بودند، بهناگهان بازنشسته کردند و با استخدام تعدادی جوان تازهفارغالتحصیلشده، حتی فضای کار را هم از استادان دریغ کردند. از همه ناگوارتر آن موقعی بود که احکام بازنشستگی گاهی توسط دوستان و گاهی در صندوق پستی و گاهی هم از زیر در به درون اتاق استاد انداخته میشد. واقعیت این است که این جماعت به جوانان و شیفتگان علم این کشور کملطفی کردند و در این سالها با چنین تصمیمهایی موانع جدیای پیشروی رشد علوم انسانی در کشور بهوجود آوردند؛ موانعی که بدون شک، به این آسانیها، قابل ترمیم و تغییر نخواهد بود.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دانشگاه، خالی از اساتید باتجربه
امیرناصر کاتوزیان
همواره دیدهایم در هر تغییری بزرگترین صدمات به استادان دانشگاهها وارد میشود. بازنشستگی، امری ضروری است اما نباید طوری اجرا شود که دانشگاهها را خالی از محققان برجسته کند. یک عیب کلی در دانشگاههای ما وجود دارد و آن این است که بین استادان برجسته صاحبنظر و باتجربه و استادانی که تازه آغاز به کار کردهاند فاصله عمیقی وجود دارد و منجر به ایجاد تبعات زیادی شده است. یکباره بازنشستهکردن استادان باتجربه و قدیمی باعث میشود دانشگاه از تجربیات آنها بهطور کامل سود نبرد و دانشگاهها دست افرادی بیفتد که تجربه کافی ندارند. استادان قدیمی را باید نگه داشت و بهتدریج بازنشسته کرد تا استادهای متوسط، از تجربیات آنها سود ببرند. البته در رابطه با بازنشستگی استادان، طی چند سال اخیر، حواشی متعددی مطرح شد. مثلا فکر میکنم برای موجه جلوهدادن بازنشستگی استادان، عنوان میکنند که این استادان قدیمی باند مافیایی را در دانشگاه ایجاد کردهاند و از نظر آنها بازنشستهکردن استادان برجسته بهمعنای انحلال باندهای مافیایی است. در هر حال در اینکه استادان جوان به دانشگاه نیایند نفعی برای استادان قدیمی ندارد اما گاهی اوقات سفارشاتی برای جذب استادان میشود بدون اینکه از مراحل طبیعی و قانونی باشد که استادان قدیمی در این زمینه مقاومت میکنند. شاید همین مساله به باند مافیایی تعبیر شود. نکته قابلتوجه این است که جامعه باید نشان دهد که بین یک آدم محقق و پخته با آدمی که تنها روابط خوبی دارد تفاوت وجود دارد.
در کرسیهای مطرح و معتبر دانشگاهی دنیا آنچه تاریخ انقضا ندارد، تدریس و تحصیل است. بهعنوان مثال انیشتین یا شاگرد ایرانی او پروفسور حسابی تا آخرین لحظات عمرشان در حال تدریس و انتقال تجربیات علمی خود به شاگردانشان بودند. نه اینکه عرصه را بر جوانان تنگ کنند بلکه وزنهها و مکملهایی برای فضای علمی دانشگاهها بودند. همچنین مشهور است که پنج رییس در میان 25 رییس دانشگاه هاروارد تا به امروز در دفاتر کاری خود فوت کردهاند. در ایران اما بر اساس بررسی صورتگرفته در روزنامه «شرق»، مسوولان وزارت علوم با بازنشستگی دستکم صد استاد مطرح و باتجربه دانشگاه که عمدتا در علوم انسانی مشغول به کار بودند، کارنامه نهچندان روشنی از خود به جای گذاشتند. استادانی همچون محمد ستاریفر، شهلا اعزازی، مرحوم رحمتالله صدیقسروستانی، مرتضی مردیها، محمدرضا شفیعیکدکنی، پرویز پیران، فرامرز رفیعپور، غلامعباس توسلی، رضا داوریاردکانی، امیرناصر کاتوزیان، حسین بشیریه، محمدرضا ضیاییبیگدلی، سیدعلی آزمایش و ایرج گلدوزیان در دولتهای نهم و دهم با دانشگاههای ایران خداحافظی کردند. کسانی که سالها باید بگذرد تا جای خالی آنها در مراکز دانشگاهی پر شود.
بازنشستگی استادان در همه کرسیهای دانشگاهی دنیا، امری پذیرفتهشده است، اما آنچه که در ایران طی چند سال اخیر از سوی وزارت علوم اتفاق افتاده است، اجبار به بازنشستگی تعداد زیادی از استادان دگراندیش و ایجاد فضا برای ورود استادان خودیتر به دانشگاههای کشور است. همچنین در فهرست صد استاد مطرح علوم انسانی که در دولتهای نهم و دهم بازنشسته شدهاند هم هستند کسانی که به درخواست خود بازنشسته شده باشند و مقاومتی در برابر این اقدام نکرده باشند اما، بیتوجهی وزارت علوم نیز برای استفاده از ظرفیت این استادان در نوع خود تاسفبرانگیز است.
آنچه بر دانشگاهها گذشت
آنچه بر دانشگاههای ایران طی هشتسال گذشته، گذشت؛ سرنوشت دراماتیک بود؛ سرنوشتی لبریز از: «بازنشستگی اجباری استادان، محرومیتها برای دانشجویان، تحمیل سرفصلهای جدید آموزشی از بالا، ماندن جوانان در صف تحصیلات تکمیلی، محرومیت دختران از تحصیل در رشتههای خاص، سپردن تنها مرکز دانشگاهی غیردولتی به گروههای نزدیکتر، دست باز روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استادان بدون در نظر گرفتن بدنه علمی دانشگاه، توزیع دلبخواه بودجه از سوی دولت به دانشگاهها، خمیازه بلند تشکلها» و همه اقداماتی که منجر به آنومی دانشگاهی در این هشتسال شد.
تا پیش از دولتهای محمود احمدینژاد، دانشگاههای ایران، تعداد دانشجویان، تعداد اعضای هیاتعلمی، کیفیت آموزشی، ارتباط صنعت و دانشگاه، تورم دانشجو در دانشگاه آزاد، توسعه تحصیلات تکمیلی، استقلال دانشگاهها و امنیتیبودن یا نبودن آنها با اوایل انقلاب مقایسه میشد. اما دولتمردان او در وزارت علوم، با سرعت خیرهکنندهای نظم رایج را تغییر دادند.
بدتر آنکه در دولتهای نهم و دهم، مرکزی چون دانشگاه پیامنور، حرمت و بالاترین بودجه را گرفت. رییس دانشگاه علامهطباطبایی پس از کاهش رتبه تنها دانشگاه علوم انسانی و انحلال یکشبه گروه اقتصاد و توسعه لوح تقدیر گرفت. کمی آنطرفتر هم دانشجویی ستاره گرفت و استادی دیگر حکم بازنشستگی. در طرف مقابل، دولتمردان محمود احمدینژاد که اغلب همکلاسیهای او در دانشگاه علم و صنعت بودند، در بدنه وزارت علوم جای گرفتند. آنها در قدم اول، اعضای هیاتعلمی دانشگاهها را نشانه رفتند. پس از آن نوبت به رشتههای بودار رسید. گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی یکشبه منحل شد. اعضای باسابقه حقوق در این دانشگاه بهرغم میل باطنی خود بازنشسته شدند. گروههای فلسفه، استادان جدیدی را در ترکیب خود دیدند. ظرفیت جذب دانشجو در رشته ارتباطات یکشبه صفر شد. جامعهشناسی متهم شد و علوم سیاسی رنگ باخت. دولت نهم جای خود را به دولت دهم داد. اینبار آب از آب تکان خورد. تفکیک جنسیتی به گفتمان غالب روسای وزارت علوم تبدیل شد. محمود احمدینژاد برای حفظ ژست سیاسی خود، دستور توقف تفکیک جنسیتی را در سال 1389 صادر کرد. روسای وزارت علوم اما مصممتر، پشت پرده قانون اسلامیشدن دانشگاهها مستتر شدند و اینبار علاوه بر تفکیک جنسیتی، دستور احداث دانشگاههای تکجنسیتی را نیز صادر کردند. موج بازنشستگی و تفکیک جنسیتی و بازنگری علوم انسانی که خوابید، نوبت به دانشگاه آزاد رسید. تنها دانشگاه غیردولتی کشور که روزی در اوایل انقلاب با کمک یکمیلیونتومانی امامخمینی(ره) شروع به کار کرد و سالها صف ورود به کارشناسی را خلوت کرد، از قبلی، به نزدیکترها رسید. دانشگاه آزاد که بی جاسبی شد، دختران در مرکز توجه قرار گرفتند و تحصیل آنها در رشتههای خاص همچون مهندسی عمران محدود شد. از این پس سرعت اقدامات بالاتر رفت. استقلال دانشگاهها در پذیرش دانشجوی دکترا از بین رفت. دست روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استاد بازتر شد. اختیارات هیاتهای علمی دانشگاهها محدود شد. بودجه دانشگاهها «آقابالاسری» شد و نه به دست دانشگاه، که به دست وزارت علوم توزیع شد. بودجههای پژوهشی لاغر شد. خرید و فروش«ISI» رونق گرفت. دانشگاههای پولی با 40میلیونتومان «دکتر» تولید کردند. «مطالعات زنان» به «حقوق زن در اسلام» تبدیل شد. دانشجویان بورسیه در غربت بیارز ماندند. 78درصد از قبولشدگان کنکور، جذب دانشگاههای پولی شدند. کنکور حذفنشدنی ماند. حالا دانشگاهها ماندهاند و مقطع جدید برای مقایسه. دانشگاه قبل از دولتهای نهم و دهم و بعد از دولتهای نهم و دهم.
مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان
«بازنشستگی یک مساله کاملا عادی و بر اساس مقررات دانشگاه است که هر سال انجام میگیرد. امسال هم بازنشستگی به روال گذشته انجام شد، منتها سعی کردیم درحد امکان استادانی را که به رتبه استادی رسیدهاند و در سن بازنشستگی هستند، نگه داریم. بیشتر بازنشستهها یا مربی هستند یا استادیار. تعداد اندکی از آنها دانشیارند که سنشان از ۶۵سال به بالاست و مشمول مقررات بازنشستگی میشوند.» این جملات را رییس فقید دانشگاه تهران، دکتر شیخ عباسعلی عمیدزنجانی در سال 1385 در پاسخ به خبرنگاری گفت که از او درباره بازنشستگی استادان دانشگاه تهران پرسیده بود تا به جنجالی پایان بخشد که دانشجویان دانشگاه مادر به راه انداخته بودند. برخی از استادان علوم انسانی دانشگاه تهران بازنشسته شده بودند و این امر اعتراض دانشجویان را بههمراه آورده بود. معترضان اعلام کرده بودند که اعتراضشان مبتنی بر چند دلیل است. اولا کسانی که بازنشسته شدهاند از استادان مبرز و شناخته شدهاند و بازنشستگیشان بهمعنای محروم کردن دانشجویان از محضر آنان است. ثانیا به عقیده آنان، در فرآیند بازنشستگی تبعیض صورت گرفته است. به اینمعنا که برخی استادان که هم سن بیشتری دارند و هم سابقهای کمتر درخشان، هنوز بر سر کارند و استادانی چون محمد مجتهدشبستری، مشمول بازنشستگی شدهاند. ثالثا مساله بازنشستگی، نسبتی مستقیم با مساله جایگزینی دارد. به عقیده معترضان، این اقدام بیش از آنکه ناظر به خانهنشین کردن بازنشستگان باشد، دایر به محور ورود افراد جدید و البته با ویژگیهای خاص به عرصه دانشگاه است. اما حکایت به اینجا ختم نشد. وزیر وقت علوم در دولت نهم یعنی محمدرضا زاهدی اقدامات رییس وقت دانشگاه تهران را نهتنها تایید کرد، بلکه نسخهای جدیدتر از مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان، یعنی حجتالاسلام صدرالدین شریعتی را رو کرد. پس از آن همزمان با موج بازنشستگی استادان در دانشگاه تهران، رییس دانشگاه علامهطباطبایی در اقدامی کمنظیر، گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی را یکشبه منحل کرد و استادانش را روانه خانه کرد. او با انتقاد از برخی رسانهها که مسایلی چون بازنشستگی استادان و رشتههای علومانسانی را در دانشگاه علامهطباطبایی بازیچه قرار داده و به آن هجمه میبرند، گفت: این دسته از افراد و جریانات حیاط خلوتشان دانشگاه علامهطباطبایی است و استادان بازنشستهای چون ستاریفر که اینگونه جریانات را هدایت میکردند اکنون میدان برای آنها بسته شده و با توجه به نزدیکی انتخابات میخواهند از این هجمهها استفاده کنند. وی در رابطه با دلایل بازنشستگی این استادان عنوان کرد: بهعنوان مثال محمد ستاریفر، استاد بازنشسته دانشکده اقتصاد دانشگاه علامهطباطبایی رکود علمی داشت و هیچ مقاله و فعالیت علمیای نداشت و در نتیجه طبق قانون بازنشسته شد. بازنشستگی استادان در دانشگاه علامهطباطبایی روند عجیبی داشت. این دانشگاه پس از ریاست حجتالاسلام شریعتی و در شرایطی که بازنشستگی استادان دگراندیش بیش از قبل در دولت مطرح شده بود، نقش عمدهای در این طرح ایفا کرد. بهطوری که استادانی بازنشسته شدهاند که هرکدام سهم عمدهای در شکلگیری گروههای آموزشی این دانشگاه در طول سالیان پس از ادغام آن داشتند. استادانی همچون شهلا اعزازی در گروه مطالعات زنان و جامعهشناسی، محمد ستاریفر در گروه اقتصاد، دکتر سیدعلی آزمایش در گروه حقوق و دکتر مرتضی مردیها در گروه فلسفه. با این حال بازنشستگی استادان در این دانشگاه اگرچه به گفته مسوولان وزارت علوم در راستای قوانین بازنشستگی صورت میگرفت اما این تنها یک روی مساله بود، چرا که حجتالاسلام شریعتی، رییس این دانشگاه در واکنش به اخراج یا بازنشستگی 9 استاد گروه اقتصاد و توسعه این دانشگاه «تشکیل باشگاه سیاسی» یا «قصد داشتن استادان در اخلال در امتحانات پس از انتخابات 22 خرداد» را دلیل اصلی این بازنشستگی و اخراج عنوان کرده بود؛ مسالهای که برخی نمایندگان مجلس نیز به آن اشراف داشتند اما خلأهای موجود در قانون بازنشستگی و حمایت وزارت علوم از بازنشستگی استادان دگراندیش، واکنش کارشناسان و برخی نمایندگان را به جایی نرساند. مصداق این مساله نامهای است که جمعی از نمایندگان مجلس در سال 1388 به وزیر علوم فرستادند و در این نامه با اشاره به وجود اهداف خاص در بازنشستگی استادان آمده بود: «آنچه در بیانیه روسای محترم دانشگاهها نسبت به ضرورت و مفید بودن جذب استادان جوان و پویا به دانشگاهها و خاتمه دادن به خدمت استادانی که دچار رکود علمی شده و نتوانستهاند استانداردهای لازم آموزشی و پژوهشی را تامین کنند یا در اثر کهولت و بالا رفتن سن قادر به ادامه وظیفه خود نیستند، گفته شده، کلمه حقی است که در مصداق باطلی به کار رفته است. متاسفانه بعضا مشاهده میشود تحت این شعار درست، استادانی که به گواهی ارزیابیهای خود دانشگاه علامهطباطبایی، برجستهترین عملکرد آموزشی و پژوهشی را داشته و در پویایی علمی، گوی سبقت را از همکاران دانشگاهی همگروه خود ربودهاند، صرفا به جرم انتقاد نسبت به عملکردهای رییس دانشگاه، محکوم به حذف از دانشگاه شده و در صورت لزوم برای توجیه حذف آنان علیه ایشان پروندهسازی هم شده است.» با این حال صدرالدین شریعتی در این مسیر دست تنها نبود و حمایتهای بیدریغ کامران دانشجو از او باعث شد روند بازنشستگی استادان در این دانشگاه بیش از پیش قوت بگیرد. بهطوریکه کامران دانشجو دو سال پیاپی در مراسمی مجزا صدرالدین شریعتی را بهعنوان برترین رییس دانشگاه در میان تمامی دانشگاههای کشور معرفی کرد. انتخاب دانشگاه علامه و رییس آن بهعنوان برترین رییس دانشگاهی در سال تحصیلی 1391-1390 در حالی بود که بر اساس آخرین ردهبندی صد دانشگاه برتر ایران از سوی وزارت علوم به نقل استنادی علوم جهان اسلام، دانشگاه علامه جزو 50 دانشگاه برتر کشور هم نبوده است و در جایگاه پنجاهونهمین دانشگاه کشور قرار دارد. سقوط دانشگاه علامه به رتبه 59 در میان صد دانشگاه برتر کشور بهشکلی است که این دانشگاه پیش از این قبل از ورود شریعتی به دانشگاه علامه جزو 20 دانشگاه برتر کشور و یکی از بهترین دانشگاههای علوم انسانی بهخصوص در رشتههای، اقتصاد، جامعهشناسی، ارتباطات و روانشناسی بوده است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بازنشستگی استاد روز مرگ اوست
ژاله شادیطلب
در این هشت سال گذشته، اغلب استادان دانشگاههای ایران با انواع فشارها و بیاحترامیها مواجه بودهاند. متاسفانه مدیرانی که باید از حقوق استادان دفاع کنند، به شیوههای مختلف توسط کسانی جایگزین شدند که اعتبار چندانی در جامعه علمی نداشتند و حتی گاهی خود زمینهساز این بازنشستگیها بودند. در دانشگاههای معتبر دنیا رسم بر این است که استادان حتی پس از ٣٠ سال خدمت در صورت تمایل به کار خود ادامه میدهند و اتاق و فضای شایستهتری در اختیارشان قرار داده میشود تا استاد برای تداوم کار علمی از تسهیلات بهتری برخوردار شود، از اینها گذشته، اصولا واقعیت این است که بازنشستگی استاد روز مرگ اوست. اما در این هشت سال، گروهی از استادان را در حالی که علاقه و توان کار داشتند و اغلب در ارزیابیهای دانشجویان بالاترین نمرهها را داشتند و در رشته خود با تخصص و تجربه بسیار به درس دادن مشغول بودند، بهناگهان بازنشسته کردند و با استخدام تعدادی جوان تازهفارغالتحصیلشده، حتی فضای کار را هم از استادان دریغ کردند. از همه ناگوارتر آن موقعی بود که احکام بازنشستگی گاهی توسط دوستان و گاهی در صندوق پستی و گاهی هم از زیر در به درون اتاق استاد انداخته میشد. واقعیت این است که این جماعت به جوانان و شیفتگان علم این کشور کملطفی کردند و در این سالها با چنین تصمیمهایی موانع جدیای پیشروی رشد علوم انسانی در کشور بهوجود آوردند؛ موانعی که بدون شک، به این آسانیها، قابل ترمیم و تغییر نخواهد بود.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دانشگاه، خالی از اساتید باتجربه
امیرناصر کاتوزیان
همواره دیدهایم در هر تغییری بزرگترین صدمات به استادان دانشگاهها وارد میشود. بازنشستگی، امری ضروری است اما نباید طوری اجرا شود که دانشگاهها را خالی از محققان برجسته کند. یک عیب کلی در دانشگاههای ما وجود دارد و آن این است که بین استادان برجسته صاحبنظر و باتجربه و استادانی که تازه آغاز به کار کردهاند فاصله عمیقی وجود دارد و منجر به ایجاد تبعات زیادی شده است. یکباره بازنشستهکردن استادان باتجربه و قدیمی باعث میشود دانشگاه از تجربیات آنها بهطور کامل سود نبرد و دانشگاهها دست افرادی بیفتد که تجربه کافی ندارند. استادان قدیمی را باید نگه داشت و بهتدریج بازنشسته کرد تا استادهای متوسط، از تجربیات آنها سود ببرند. البته در رابطه با بازنشستگی استادان، طی چند سال اخیر، حواشی متعددی مطرح شد. مثلا فکر میکنم برای موجه جلوهدادن بازنشستگی استادان، عنوان میکنند که این استادان قدیمی باند مافیایی را در دانشگاه ایجاد کردهاند و از نظر آنها بازنشستهکردن استادان برجسته بهمعنای انحلال باندهای مافیایی است. در هر حال در اینکه استادان جوان به دانشگاه نیایند نفعی برای استادان قدیمی ندارد اما گاهی اوقات سفارشاتی برای جذب استادان میشود بدون اینکه از مراحل طبیعی و قانونی باشد که استادان قدیمی در این زمینه مقاومت میکنند. شاید همین مساله به باند مافیایی تعبیر شود. نکته قابلتوجه این است که جامعه باید نشان دهد که بین یک آدم محقق و پخته با آدمی که تنها روابط خوبی دارد تفاوت وجود دارد.
آنچه بر دانشگاهها گذشت
آنچه بر دانشگاههای ایران طی هشتسال گذشته، گذشت؛ سرنوشت دراماتیک بود؛ سرنوشتی لبریز از: «بازنشستگی اجباری استادان، محرومیتها برای دانشجویان، تحمیل سرفصلهای جدید آموزشی از بالا، ماندن جوانان در صف تحصیلات تکمیلی، محرومیت دختران از تحصیل در رشتههای خاص، سپردن تنها مرکز دانشگاهی غیردولتی به گروههای نزدیکتر، دست باز روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استادان بدون در نظر گرفتن بدنه علمی دانشگاه، توزیع دلبخواه بودجه از سوی دولت به دانشگاهها، خمیازه بلند تشکلها» و همه اقداماتی که منجر به آنومی دانشگاهی در این هشتسال شد.
تا پیش از دولتهای محمود احمدینژاد، دانشگاههای ایران، تعداد دانشجویان، تعداد اعضای هیاتعلمی، کیفیت آموزشی، ارتباط صنعت و دانشگاه، تورم دانشجو در دانشگاه آزاد، توسعه تحصیلات تکمیلی، استقلال دانشگاهها و امنیتیبودن یا نبودن آنها با اوایل انقلاب مقایسه میشد. اما دولتمردان او در وزارت علوم، با سرعت خیرهکنندهای نظم رایج را تغییر دادند.
بدتر آنکه در دولتهای نهم و دهم، مرکزی چون دانشگاه پیامنور، حرمت و بالاترین بودجه را گرفت. رییس دانشگاه علامهطباطبایی پس از کاهش رتبه تنها دانشگاه علوم انسانی و انحلال یکشبه گروه اقتصاد و توسعه لوح تقدیر گرفت. کمی آنطرفتر هم دانشجویی ستاره گرفت و استادی دیگر حکم بازنشستگی. در طرف مقابل، دولتمردان محمود احمدینژاد که اغلب همکلاسیهای او در دانشگاه علم و صنعت بودند، در بدنه وزارت علوم جای گرفتند. آنها در قدم اول، اعضای هیاتعلمی دانشگاهها را نشانه رفتند. پس از آن نوبت به رشتههای بودار رسید. گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی یکشبه منحل شد. اعضای باسابقه حقوق در این دانشگاه بهرغم میل باطنی خود بازنشسته شدند. گروههای فلسفه، استادان جدیدی را در ترکیب خود دیدند. ظرفیت جذب دانشجو در رشته ارتباطات یکشبه صفر شد. جامعهشناسی متهم شد و علوم سیاسی رنگ باخت. دولت نهم جای خود را به دولت دهم داد. اینبار آب از آب تکان خورد. تفکیک جنسیتی به گفتمان غالب روسای وزارت علوم تبدیل شد. محمود احمدینژاد برای حفظ ژست سیاسی خود، دستور توقف تفکیک جنسیتی را در سال 1389 صادر کرد. روسای وزارت علوم اما مصممتر، پشت پرده قانون اسلامیشدن دانشگاهها مستتر شدند و اینبار علاوه بر تفکیک جنسیتی، دستور احداث دانشگاههای تکجنسیتی را نیز صادر کردند. موج بازنشستگی و تفکیک جنسیتی و بازنگری علوم انسانی که خوابید، نوبت به دانشگاه آزاد رسید. تنها دانشگاه غیردولتی کشور که روزی در اوایل انقلاب با کمک یکمیلیونتومانی امامخمینی(ره) شروع به کار کرد و سالها صف ورود به کارشناسی را خلوت کرد، از قبلی، به نزدیکترها رسید. دانشگاه آزاد که بی جاسبی شد، دختران در مرکز توجه قرار گرفتند و تحصیل آنها در رشتههای خاص همچون مهندسی عمران محدود شد. از این پس سرعت اقدامات بالاتر رفت. استقلال دانشگاهها در پذیرش دانشجوی دکترا از بین رفت. دست روسای منصوبشده دانشگاهها برای جذب استاد بازتر شد. اختیارات هیاتهای علمی دانشگاهها محدود شد. بودجه دانشگاهها «آقابالاسری» شد و نه به دست دانشگاه، که به دست وزارت علوم توزیع شد. بودجههای پژوهشی لاغر شد. خرید و فروش«ISI» رونق گرفت. دانشگاههای پولی با 40میلیونتومان «دکتر» تولید کردند. «مطالعات زنان» به «حقوق زن در اسلام» تبدیل شد. دانشجویان بورسیه در غربت بیارز ماندند. 78درصد از قبولشدگان کنکور، جذب دانشگاههای پولی شدند. کنکور حذفنشدنی ماند. حالا دانشگاهها ماندهاند و مقطع جدید برای مقایسه. دانشگاه قبل از دولتهای نهم و دهم و بعد از دولتهای نهم و دهم.
مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان
«بازنشستگی یک مساله کاملا عادی و بر اساس مقررات دانشگاه است که هر سال انجام میگیرد. امسال هم بازنشستگی به روال گذشته انجام شد، منتها سعی کردیم درحد امکان استادانی را که به رتبه استادی رسیدهاند و در سن بازنشستگی هستند، نگه داریم. بیشتر بازنشستهها یا مربی هستند یا استادیار. تعداد اندکی از آنها دانشیارند که سنشان از ۶۵سال به بالاست و مشمول مقررات بازنشستگی میشوند.» این جملات را رییس فقید دانشگاه تهران، دکتر شیخ عباسعلی عمیدزنجانی در سال 1385 در پاسخ به خبرنگاری گفت که از او درباره بازنشستگی استادان دانشگاه تهران پرسیده بود تا به جنجالی پایان بخشد که دانشجویان دانشگاه مادر به راه انداخته بودند. برخی از استادان علوم انسانی دانشگاه تهران بازنشسته شده بودند و این امر اعتراض دانشجویان را بههمراه آورده بود. معترضان اعلام کرده بودند که اعتراضشان مبتنی بر چند دلیل است. اولا کسانی که بازنشسته شدهاند از استادان مبرز و شناخته شدهاند و بازنشستگیشان بهمعنای محروم کردن دانشجویان از محضر آنان است. ثانیا به عقیده آنان، در فرآیند بازنشستگی تبعیض صورت گرفته است. به اینمعنا که برخی استادان که هم سن بیشتری دارند و هم سابقهای کمتر درخشان، هنوز بر سر کارند و استادانی چون محمد مجتهدشبستری، مشمول بازنشستگی شدهاند. ثالثا مساله بازنشستگی، نسبتی مستقیم با مساله جایگزینی دارد. به عقیده معترضان، این اقدام بیش از آنکه ناظر به خانهنشین کردن بازنشستگان باشد، دایر به محور ورود افراد جدید و البته با ویژگیهای خاص به عرصه دانشگاه است. اما حکایت به اینجا ختم نشد. وزیر وقت علوم در دولت نهم یعنی محمدرضا زاهدی اقدامات رییس وقت دانشگاه تهران را نهتنها تایید کرد، بلکه نسخهای جدیدتر از مدافعان و مجریان بازنشستگی استادان، یعنی حجتالاسلام صدرالدین شریعتی را رو کرد. پس از آن همزمان با موج بازنشستگی استادان در دانشگاه تهران، رییس دانشگاه علامهطباطبایی در اقدامی کمنظیر، گروه اقتصاد و توسعه دانشگاه علامهطباطبایی را یکشبه منحل کرد و استادانش را روانه خانه کرد. او با انتقاد از برخی رسانهها که مسایلی چون بازنشستگی استادان و رشتههای علومانسانی را در دانشگاه علامهطباطبایی بازیچه قرار داده و به آن هجمه میبرند، گفت: این دسته از افراد و جریانات حیاط خلوتشان دانشگاه علامهطباطبایی است و استادان بازنشستهای چون ستاریفر که اینگونه جریانات را هدایت میکردند اکنون میدان برای آنها بسته شده و با توجه به نزدیکی انتخابات میخواهند از این هجمهها استفاده کنند. وی در رابطه با دلایل بازنشستگی این استادان عنوان کرد: بهعنوان مثال محمد ستاریفر، استاد بازنشسته دانشکده اقتصاد دانشگاه علامهطباطبایی رکود علمی داشت و هیچ مقاله و فعالیت علمیای نداشت و در نتیجه طبق قانون بازنشسته شد. بازنشستگی استادان در دانشگاه علامهطباطبایی روند عجیبی داشت. این دانشگاه پس از ریاست حجتالاسلام شریعتی و در شرایطی که بازنشستگی استادان دگراندیش بیش از قبل در دولت مطرح شده بود، نقش عمدهای در این طرح ایفا کرد. بهطوری که استادانی بازنشسته شدهاند که هرکدام سهم عمدهای در شکلگیری گروههای آموزشی این دانشگاه در طول سالیان پس از ادغام آن داشتند. استادانی همچون شهلا اعزازی در گروه مطالعات زنان و جامعهشناسی، محمد ستاریفر در گروه اقتصاد، دکتر سیدعلی آزمایش در گروه حقوق و دکتر مرتضی مردیها در گروه فلسفه. با این حال بازنشستگی استادان در این دانشگاه اگرچه به گفته مسوولان وزارت علوم در راستای قوانین بازنشستگی صورت میگرفت اما این تنها یک روی مساله بود، چرا که حجتالاسلام شریعتی، رییس این دانشگاه در واکنش به اخراج یا بازنشستگی 9 استاد گروه اقتصاد و توسعه این دانشگاه «تشکیل باشگاه سیاسی» یا «قصد داشتن استادان در اخلال در امتحانات پس از انتخابات 22 خرداد» را دلیل اصلی این بازنشستگی و اخراج عنوان کرده بود؛ مسالهای که برخی نمایندگان مجلس نیز به آن اشراف داشتند اما خلأهای موجود در قانون بازنشستگی و حمایت وزارت علوم از بازنشستگی استادان دگراندیش، واکنش کارشناسان و برخی نمایندگان را به جایی نرساند. مصداق این مساله نامهای است که جمعی از نمایندگان مجلس در سال 1388 به وزیر علوم فرستادند و در این نامه با اشاره به وجود اهداف خاص در بازنشستگی استادان آمده بود: «آنچه در بیانیه روسای محترم دانشگاهها نسبت به ضرورت و مفید بودن جذب استادان جوان و پویا به دانشگاهها و خاتمه دادن به خدمت استادانی که دچار رکود علمی شده و نتوانستهاند استانداردهای لازم آموزشی و پژوهشی را تامین کنند یا در اثر کهولت و بالا رفتن سن قادر به ادامه وظیفه خود نیستند، گفته شده، کلمه حقی است که در مصداق باطلی به کار رفته است. متاسفانه بعضا مشاهده میشود تحت این شعار درست، استادانی که به گواهی ارزیابیهای خود دانشگاه علامهطباطبایی، برجستهترین عملکرد آموزشی و پژوهشی را داشته و در پویایی علمی، گوی سبقت را از همکاران دانشگاهی همگروه خود ربودهاند، صرفا به جرم انتقاد نسبت به عملکردهای رییس دانشگاه، محکوم به حذف از دانشگاه شده و در صورت لزوم برای توجیه حذف آنان علیه ایشان پروندهسازی هم شده است.» با این حال صدرالدین شریعتی در این مسیر دست تنها نبود و حمایتهای بیدریغ کامران دانشجو از او باعث شد روند بازنشستگی استادان در این دانشگاه بیش از پیش قوت بگیرد. بهطوریکه کامران دانشجو دو سال پیاپی در مراسمی مجزا صدرالدین شریعتی را بهعنوان برترین رییس دانشگاه در میان تمامی دانشگاههای کشور معرفی کرد. انتخاب دانشگاه علامه و رییس آن بهعنوان برترین رییس دانشگاهی در سال تحصیلی 1391-1390 در حالی بود که بر اساس آخرین ردهبندی صد دانشگاه برتر ایران از سوی وزارت علوم به نقل استنادی علوم جهان اسلام، دانشگاه علامه جزو 50 دانشگاه برتر کشور هم نبوده است و در جایگاه پنجاهونهمین دانشگاه کشور قرار دارد. سقوط دانشگاه علامه به رتبه 59 در میان صد دانشگاه برتر کشور بهشکلی است که این دانشگاه پیش از این قبل از ورود شریعتی به دانشگاه علامه جزو 20 دانشگاه برتر کشور و یکی از بهترین دانشگاههای علوم انسانی بهخصوص در رشتههای، اقتصاد، جامعهشناسی، ارتباطات و روانشناسی بوده است.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بازنشستگی استاد روز مرگ اوست
ژاله شادیطلب
در این هشت سال گذشته، اغلب استادان دانشگاههای ایران با انواع فشارها و بیاحترامیها مواجه بودهاند. متاسفانه مدیرانی که باید از حقوق استادان دفاع کنند، به شیوههای مختلف توسط کسانی جایگزین شدند که اعتبار چندانی در جامعه علمی نداشتند و حتی گاهی خود زمینهساز این بازنشستگیها بودند. در دانشگاههای معتبر دنیا رسم بر این است که استادان حتی پس از ٣٠ سال خدمت در صورت تمایل به کار خود ادامه میدهند و اتاق و فضای شایستهتری در اختیارشان قرار داده میشود تا استاد برای تداوم کار علمی از تسهیلات بهتری برخوردار شود، از اینها گذشته، اصولا واقعیت این است که بازنشستگی استاد روز مرگ اوست. اما در این هشت سال، گروهی از استادان را در حالی که علاقه و توان کار داشتند و اغلب در ارزیابیهای دانشجویان بالاترین نمرهها را داشتند و در رشته خود با تخصص و تجربه بسیار به درس دادن مشغول بودند، بهناگهان بازنشسته کردند و با استخدام تعدادی جوان تازهفارغالتحصیلشده، حتی فضای کار را هم از استادان دریغ کردند. از همه ناگوارتر آن موقعی بود که احکام بازنشستگی گاهی توسط دوستان و گاهی در صندوق پستی و گاهی هم از زیر در به درون اتاق استاد انداخته میشد. واقعیت این است که این جماعت به جوانان و شیفتگان علم این کشور کملطفی کردند و در این سالها با چنین تصمیمهایی موانع جدیای پیشروی رشد علوم انسانی در کشور بهوجود آوردند؛ موانعی که بدون شک، به این آسانیها، قابل ترمیم و تغییر نخواهد بود.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دانشگاه، خالی از اساتید باتجربه
امیرناصر کاتوزیان
همواره دیدهایم در هر تغییری بزرگترین صدمات به استادان دانشگاهها وارد میشود. بازنشستگی، امری ضروری است اما نباید طوری اجرا شود که دانشگاهها را خالی از محققان برجسته کند. یک عیب کلی در دانشگاههای ما وجود دارد و آن این است که بین استادان برجسته صاحبنظر و باتجربه و استادانی که تازه آغاز به کار کردهاند فاصله عمیقی وجود دارد و منجر به ایجاد تبعات زیادی شده است. یکباره بازنشستهکردن استادان باتجربه و قدیمی باعث میشود دانشگاه از تجربیات آنها بهطور کامل سود نبرد و دانشگاهها دست افرادی بیفتد که تجربه کافی ندارند. استادان قدیمی را باید نگه داشت و بهتدریج بازنشسته کرد تا استادهای متوسط، از تجربیات آنها سود ببرند. البته در رابطه با بازنشستگی استادان، طی چند سال اخیر، حواشی متعددی مطرح شد. مثلا فکر میکنم برای موجه جلوهدادن بازنشستگی استادان، عنوان میکنند که این استادان قدیمی باند مافیایی را در دانشگاه ایجاد کردهاند و از نظر آنها بازنشستهکردن استادان برجسته بهمعنای انحلال باندهای مافیایی است. در هر حال در اینکه استادان جوان به دانشگاه نیایند نفعی برای استادان قدیمی ندارد اما گاهی اوقات سفارشاتی برای جذب استادان میشود بدون اینکه از مراحل طبیعی و قانونی باشد که استادان قدیمی در این زمینه مقاومت میکنند. شاید همین مساله به باند مافیایی تعبیر شود. نکته قابلتوجه این است که جامعه باید نشان دهد که بین یک آدم محقق و پخته با آدمی که تنها روابط خوبی دارد تفاوت وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.