|

نگاهی به مسابقات استعدادیابی موسیقی در ایران

به دنبال اکس‌فکتور ایران

نسیم قاضی‌زاده

«اکس‌فکتور»، «امریکن گات‌تلنت»، «امریکن‌تلنت» و... همه‌وهمه آنچنان مسابقات معروفی در دنیا هستند که دیگر به سختی می‌توان تنها نام مسابقه را روی آن گذاشت، آنها از جمله تاپ‌ترین و جذاب‌ترین برنامه‌های دنیا هستند که نه‌تنها هنرمندان برای داوری آنها صف می‌کشند، بلکه تعداد مخاطبان وسیعی که آرزوی ایستادن روی استیج و اجرای برنامه و عرضه کارشان را دارند، برای حضور در چنین تلنت‌شوهایی سر و دست می‌شکنند، به اینها اضافه کنید شبکه‌های تلویزیونی که قراردادهای آنچنانی می‌بندند و آرزو می‌کنند برنامه‌ای برای جذب تلنت‌ها داشته باشند. ستاره‌شدن هدف اصلی همه است، همه دست‌به‌دست هم می‌دهند تا این بنگاه‌های ستاره‌سازی در بورس بمانند. حالا در ایران هم سال‌هاست که این مسابقات البته نه با اقبالی مانند شبکه‌های خارجی اما با استقبالی متوسط برگزار می‌شود. البته چند مسابقه خوانندگی توسط شبکه‌های فارسی‌زبان برگزار شد که نکته جالب همگی آنها حضور شرکت‌کنندگانی بود که در ایران تربیت شده یا اثر منتشر کرده بودند یا حتی برخی از برندگان آنها بعد از بردن مسابقه و به‌شهرت‌رسیدن برای اخذ مجوز ارشاد اقدام کرده‌اند. ازجمله این خوانندگان می‌توان به «رحمان» و «امیرحسین» اشاره کرد که در سال‌های گذشته توانسته‌اند برای آثارشان مجوز گرفته و آنها را منتشر کنند. مخاطبان اصلی این برنامه‌ها هم برای شرکت در نظرسنجی‌ها می‌توانند رأی رایگانشان را ثبت و هنرمند محبوبشان را انتخاب کنند. «هزارصدا»، «صدای ایرانی»، «آوای ایرانی»، «آواز ایرانی»، «تک‌شو»، «لباهنگ»، «نونوایان»، «برنامه استعدادیابی آپارات» و «جام موسیقی ایران» ازجمله این مسابقات هستند که عموما در تلویزیون پخش شده‌اند. برنامه‌هایی که عموما موفق نبوده‌اند و هیچ‌کدام نتوانسته‌اند واقعا چهره‌ای را به هنر موسیقی ایران معرفی کنند. در واقع به‌نظر می‌رسد این مسابقات در ایران صرفا حرکاتی را برای نمایش فعالیت‌های ارگان‌ها یا اشخاصی با اهداف مختلف اعم از تجاری یا غیرتجاری مانند پرکردن کنداکتور یا جدول فعالیت‌های سالانه با وعده ستاره‌شدن به جوانان جویای نام دنبال می‌کنند؛ نمایش‌هایی که بعد از مدتی کوتاه از رمق می‌افتند. ازرمق‌افتادنشان یا به دلیل بازنگشتن سرمایه است و پاپس‌کشیدن اسپانسر یا به دلیل قائم‌بودن به فرد و خستگی‌ها و گرفتاری‌های فردی. از جمله عوامل مهم دیگر این ماجرا هم می‌توان به نداشتن برنامه‌ریزی بلندمدت اشاره کرد که گریبان این مسابقات و شوها را می‌گیرد. همچنین تغییر سیاست‌های ارگان‌های مختلف که بسته به تغییر مدیران مجموعه‌هاست، از دیگر عوامل مؤثر در این ماجراست.

البته استثنائاتی هم هست، مثلا برنامه «هزارصدا» که چهارسالی است راه افتاده. «هزارصدا» را شاید باید درحال‌حاضر قدیمی‌ترین مسابقه استعدادیابی در حوزه موسیقی ایران دانست که آرش نصیری با حضور تعداد بسیار زیادی از استادان موسیقی ایرانی آن را در حوزه موسیقی ایرانی راه‌اندازی کرده است. برنامه‌ای که در آخرین روز تابستان سال 92 کار خود را شروع کرد و الان پس از گذشت چهار سال جایگاه خود را میان فعالان و مخاطبان موسیقی پیدا کرده است. این برنامه تفاوت‌های مهمی با مسابقات مرسوم استعدادیابی دارد. مهم‌ترین نکته این است که در هزارصدا هیچ‌کسی حق کاورکردن یک آهنگ دیگر را ندارد و خواننده‌ها باید قطعاتی که متعلق به خودشان است را بخوانند. همین موضوع باعث شده مقوله شکل‌گیری کاراکتر مستقل و عدم تقلید بیشتر به چشم بیاید. آرش نصیری، بنیان‌گذار و ایده‌پرداز و مجری این برنامه که از ترانه‌سراها و روزنامه‌نگاران باسابقه عرصه موسیقی است، درباره آن می‌گوید: اوایل دهه 80 انجمن ترانه‌سرایان راه افتاد و من هم از اولین نفراتی بودم که در آن جلسات شرکت می‌کردم. آن زمان ترانه هم می‌گفتم و علیرضا عصار، آرتین شاهوران، حمید اصغری و چند نفر دیگر از خوانندگان ترانه‌هایم را اجرا کرده بودند. آن‌موقع من هم روزنامه‌نگار هنری و به‌ویژه روزنامه‌نگار حوزه موسیقی بودم، هم ترانه کار می‌کردم. همچنین در زمینه داستان و به‌ویژه داستان‌های مینی‌مالیستی نیز فعالیت داشتم. بعدتر بنا بر دلایلی سرودن ترانه را رها کردم و بیشتر تمرکزم را روی کار روزنامه‌نگاری گذاشتم. ایده‌ام هم این بود که اگر در کاری رشد کنم بهتر از این است که در چند کار متوسط باشم. سال 89 عضو شورای سردبیری مجله‌های زندگی ایرانی خلاقیت بودم و حدود سال 90 سردبیر مجله «ترانه ماه» شدم که مجله‌ای در حوزه موسیقی به‌خصوص موسیقی پاپ بود. همان زمان به این موضوع فکر کردم که جلسه‌ا‌‌ی برای بررسی کل یک اثر موسیقی راه بیندازم. جلسات ترانه چندسالی راه افتاده بود و در آن سال‌ها این جلسات فراوان بودند. این جلسات در جای خودشان مفید بودند و هستند اما نظر من این بود که تحلیل ترانه، قبل از اینکه موسیقی روی آن بیاید و قبل از اینکه خوانده شود، چندان راهگشا نیست. یعنی اساسا ترانه تا زمانی که با موسیقی همراه نشود، قابل بررسی دقیق نیست. به‌همین‌دلیل حس کردم جای برنامه‌ای که در آن ترانه و خوانندگی و موسیقی و تنظیم هم‌زمان بررسی شود، خالی است. به فرهنگ‌سرای ارسباران درخواست دادم و بعد از چندین ماه رفت‌وآمد و بررسی لازم، اولین برنامه 31 شهریور سال 92 برگزار شد».
حالا به‌تازگی خبر رسیده است که محسن رجب‌پور هم تصمیم دارد مسابقه استعدادیابی راه‌اندازی کند. او درباره فعالیت‌های این روزهای خود و شرکتش می‌گوید: «شرکت ترانه شرقی هماهنگی‌های لازم را برای برگزاری اولین دوره استعدادیابی در عرصه موسیقی در ایران (Iranian Music Talents)
انجام داده است». این دوره استعدادیابی موسیقی ایران، «یادواره نیما وارسته» نام‌گذاری شده و رجب‌پور درباره انتخاب این عنوان می‌گوید: «نیما جزء معدود هنرمندانی بود که بین ما نیست و عضو مهمی در حوزه پروداکشن (تهیه و تولید) موسیقی پاپ ایران بوده است. فرایند برگزاری این دوره استعدادیابی از انتشار قطعات چهره‌های جدید ترانه شرقی آغاز خواهد شد: «ما کارمان را از 15 اسفند آغاز می‌کنیم. در بهار 95 فرایند جذب استعدادهای جدید در همه حوزه‌های موسیقی پاپ از جمله اجرا، آهنگ‌سازی، ترانه‌سرایی، تنظیم، نوازندگی و... آغاز می‌شود. وب‌سایت این دوره آماده شده و به زودی از آن رونمایی می‌شود و علاقه‌مندان می‌توانند در حوزه‌های مختلف ثبت‌نام کنند. با همین پشتوانه، پس از چند سال، پنج اثر جدید از شرکت ترانه شرقی منتشر خواهد شد که این آثار از پنج هنرمند جدید تا 15 اسفند منتشر می‌شود و این شروعی است برای کارهای آینده ترانه شرقی. این چهره‌ها، هرکدام یک آلبوم آماده دارند که ما در این مقطع، آلبوم‌هایشان را منتشر نمی‌کنیم. از 15 اسفند 94 تا پایان تابستان 95 از هر یک از این هنرمندان بیش از 10 قطعه منتشر خواهیم کرد».
او در بحش دیگری از گفت‌وگویش با سایت موسیقی ما درباره این مسابقه هم درباره تفاوتش با برنامه‌های ماهواره‌ای گفته: «این قطعات را منتشر می‌کنیم تا نشان بدهیم این مرکز استعدادیابی که تحت لوگوی ترانه شرقی فعالیت خواهد کرد، دنبال هنرمندانی است که برخلاف مسابقات تلویزیونی ماهواره‌ای مقلد کسی نیستند. من معتقدم بزرگ‌ترین نقص این برنامه‌ها در تمام سال‌های گذشته این است که تلاش می‌کنند حتی کسی را که فقط پتانسیل خواندن دارد، شبیه کس دیگری نمایش دهند. از طرفی بحث تجاری این مسابقات بر بحث هنری آنها می‌چربد. پشت پرده‌های آن‌چنانی هم داشته‌اند که به آنها کاری نداریم. ضمنا هیچ فکر کرده‌اید در تمام این سال‌ها، چند هنرمند از این مسابقات به عرصه حرفه‌ای موسیقی راه پیدا کرده‌اند؟».
کارنامه محسن رجب‌پور در این سال‌ها کارنامه‌ای موفق بوده است؛ کارنامه‌ای که خروجی آن هنرمندان پرطرفداری مثل بنیامین بهادری یا حامد همایون بوده‌اند. حالا باید نشست و منتظر ماند و دید آیا این مسابقه هم مانند اکثر کارهای رجب‌پور که همیشه درصد بالایی از نوآوری و البته کلاس ویژه خودشان را دارند، هست یا خیر؟ اما آنچه پرواضح است این است که طبیعتا نبودن محدودیت‌های صداوسیما خودش می‌تواند هم به حضور چهره‌ها و هم به سطح برگزاری با موانع کمتر كمك شاياني كند.

«اکس‌فکتور»، «امریکن گات‌تلنت»، «امریکن‌تلنت» و... همه‌وهمه آنچنان مسابقات معروفی در دنیا هستند که دیگر به سختی می‌توان تنها نام مسابقه را روی آن گذاشت، آنها از جمله تاپ‌ترین و جذاب‌ترین برنامه‌های دنیا هستند که نه‌تنها هنرمندان برای داوری آنها صف می‌کشند، بلکه تعداد مخاطبان وسیعی که آرزوی ایستادن روی استیج و اجرای برنامه و عرضه کارشان را دارند، برای حضور در چنین تلنت‌شوهایی سر و دست می‌شکنند، به اینها اضافه کنید شبکه‌های تلویزیونی که قراردادهای آنچنانی می‌بندند و آرزو می‌کنند برنامه‌ای برای جذب تلنت‌ها داشته باشند. ستاره‌شدن هدف اصلی همه است، همه دست‌به‌دست هم می‌دهند تا این بنگاه‌های ستاره‌سازی در بورس بمانند. حالا در ایران هم سال‌هاست که این مسابقات البته نه با اقبالی مانند شبکه‌های خارجی اما با استقبالی متوسط برگزار می‌شود. البته چند مسابقه خوانندگی توسط شبکه‌های فارسی‌زبان برگزار شد که نکته جالب همگی آنها حضور شرکت‌کنندگانی بود که در ایران تربیت شده یا اثر منتشر کرده بودند یا حتی برخی از برندگان آنها بعد از بردن مسابقه و به‌شهرت‌رسیدن برای اخذ مجوز ارشاد اقدام کرده‌اند. ازجمله این خوانندگان می‌توان به «رحمان» و «امیرحسین» اشاره کرد که در سال‌های گذشته توانسته‌اند برای آثارشان مجوز گرفته و آنها را منتشر کنند. مخاطبان اصلی این برنامه‌ها هم برای شرکت در نظرسنجی‌ها می‌توانند رأی رایگانشان را ثبت و هنرمند محبوبشان را انتخاب کنند. «هزارصدا»، «صدای ایرانی»، «آوای ایرانی»، «آواز ایرانی»، «تک‌شو»، «لباهنگ»، «نونوایان»، «برنامه استعدادیابی آپارات» و «جام موسیقی ایران» ازجمله این مسابقات هستند که عموما در تلویزیون پخش شده‌اند. برنامه‌هایی که عموما موفق نبوده‌اند و هیچ‌کدام نتوانسته‌اند واقعا چهره‌ای را به هنر موسیقی ایران معرفی کنند. در واقع به‌نظر می‌رسد این مسابقات در ایران صرفا حرکاتی را برای نمایش فعالیت‌های ارگان‌ها یا اشخاصی با اهداف مختلف اعم از تجاری یا غیرتجاری مانند پرکردن کنداکتور یا جدول فعالیت‌های سالانه با وعده ستاره‌شدن به جوانان جویای نام دنبال می‌کنند؛ نمایش‌هایی که بعد از مدتی کوتاه از رمق می‌افتند. ازرمق‌افتادنشان یا به دلیل بازنگشتن سرمایه است و پاپس‌کشیدن اسپانسر یا به دلیل قائم‌بودن به فرد و خستگی‌ها و گرفتاری‌های فردی. از جمله عوامل مهم دیگر این ماجرا هم می‌توان به نداشتن برنامه‌ریزی بلندمدت اشاره کرد که گریبان این مسابقات و شوها را می‌گیرد. همچنین تغییر سیاست‌های ارگان‌های مختلف که بسته به تغییر مدیران مجموعه‌هاست، از دیگر عوامل مؤثر در این ماجراست.

البته استثنائاتی هم هست، مثلا برنامه «هزارصدا» که چهارسالی است راه افتاده. «هزارصدا» را شاید باید درحال‌حاضر قدیمی‌ترین مسابقه استعدادیابی در حوزه موسیقی ایران دانست که آرش نصیری با حضور تعداد بسیار زیادی از استادان موسیقی ایرانی آن را در حوزه موسیقی ایرانی راه‌اندازی کرده است. برنامه‌ای که در آخرین روز تابستان سال 92 کار خود را شروع کرد و الان پس از گذشت چهار سال جایگاه خود را میان فعالان و مخاطبان موسیقی پیدا کرده است. این برنامه تفاوت‌های مهمی با مسابقات مرسوم استعدادیابی دارد. مهم‌ترین نکته این است که در هزارصدا هیچ‌کسی حق کاورکردن یک آهنگ دیگر را ندارد و خواننده‌ها باید قطعاتی که متعلق به خودشان است را بخوانند. همین موضوع باعث شده مقوله شکل‌گیری کاراکتر مستقل و عدم تقلید بیشتر به چشم بیاید. آرش نصیری، بنیان‌گذار و ایده‌پرداز و مجری این برنامه که از ترانه‌سراها و روزنامه‌نگاران باسابقه عرصه موسیقی است، درباره آن می‌گوید: اوایل دهه 80 انجمن ترانه‌سرایان راه افتاد و من هم از اولین نفراتی بودم که در آن جلسات شرکت می‌کردم. آن زمان ترانه هم می‌گفتم و علیرضا عصار، آرتین شاهوران، حمید اصغری و چند نفر دیگر از خوانندگان ترانه‌هایم را اجرا کرده بودند. آن‌موقع من هم روزنامه‌نگار هنری و به‌ویژه روزنامه‌نگار حوزه موسیقی بودم، هم ترانه کار می‌کردم. همچنین در زمینه داستان و به‌ویژه داستان‌های مینی‌مالیستی نیز فعالیت داشتم. بعدتر بنا بر دلایلی سرودن ترانه را رها کردم و بیشتر تمرکزم را روی کار روزنامه‌نگاری گذاشتم. ایده‌ام هم این بود که اگر در کاری رشد کنم بهتر از این است که در چند کار متوسط باشم. سال 89 عضو شورای سردبیری مجله‌های زندگی ایرانی خلاقیت بودم و حدود سال 90 سردبیر مجله «ترانه ماه» شدم که مجله‌ای در حوزه موسیقی به‌خصوص موسیقی پاپ بود. همان زمان به این موضوع فکر کردم که جلسه‌ا‌‌ی برای بررسی کل یک اثر موسیقی راه بیندازم. جلسات ترانه چندسالی راه افتاده بود و در آن سال‌ها این جلسات فراوان بودند. این جلسات در جای خودشان مفید بودند و هستند اما نظر من این بود که تحلیل ترانه، قبل از اینکه موسیقی روی آن بیاید و قبل از اینکه خوانده شود، چندان راهگشا نیست. یعنی اساسا ترانه تا زمانی که با موسیقی همراه نشود، قابل بررسی دقیق نیست. به‌همین‌دلیل حس کردم جای برنامه‌ای که در آن ترانه و خوانندگی و موسیقی و تنظیم هم‌زمان بررسی شود، خالی است. به فرهنگ‌سرای ارسباران درخواست دادم و بعد از چندین ماه رفت‌وآمد و بررسی لازم، اولین برنامه 31 شهریور سال 92 برگزار شد».
حالا به‌تازگی خبر رسیده است که محسن رجب‌پور هم تصمیم دارد مسابقه استعدادیابی راه‌اندازی کند. او درباره فعالیت‌های این روزهای خود و شرکتش می‌گوید: «شرکت ترانه شرقی هماهنگی‌های لازم را برای برگزاری اولین دوره استعدادیابی در عرصه موسیقی در ایران (Iranian Music Talents)
انجام داده است». این دوره استعدادیابی موسیقی ایران، «یادواره نیما وارسته» نام‌گذاری شده و رجب‌پور درباره انتخاب این عنوان می‌گوید: «نیما جزء معدود هنرمندانی بود که بین ما نیست و عضو مهمی در حوزه پروداکشن (تهیه و تولید) موسیقی پاپ ایران بوده است. فرایند برگزاری این دوره استعدادیابی از انتشار قطعات چهره‌های جدید ترانه شرقی آغاز خواهد شد: «ما کارمان را از 15 اسفند آغاز می‌کنیم. در بهار 95 فرایند جذب استعدادهای جدید در همه حوزه‌های موسیقی پاپ از جمله اجرا، آهنگ‌سازی، ترانه‌سرایی، تنظیم، نوازندگی و... آغاز می‌شود. وب‌سایت این دوره آماده شده و به زودی از آن رونمایی می‌شود و علاقه‌مندان می‌توانند در حوزه‌های مختلف ثبت‌نام کنند. با همین پشتوانه، پس از چند سال، پنج اثر جدید از شرکت ترانه شرقی منتشر خواهد شد که این آثار از پنج هنرمند جدید تا 15 اسفند منتشر می‌شود و این شروعی است برای کارهای آینده ترانه شرقی. این چهره‌ها، هرکدام یک آلبوم آماده دارند که ما در این مقطع، آلبوم‌هایشان را منتشر نمی‌کنیم. از 15 اسفند 94 تا پایان تابستان 95 از هر یک از این هنرمندان بیش از 10 قطعه منتشر خواهیم کرد».
او در بحش دیگری از گفت‌وگویش با سایت موسیقی ما درباره این مسابقه هم درباره تفاوتش با برنامه‌های ماهواره‌ای گفته: «این قطعات را منتشر می‌کنیم تا نشان بدهیم این مرکز استعدادیابی که تحت لوگوی ترانه شرقی فعالیت خواهد کرد، دنبال هنرمندانی است که برخلاف مسابقات تلویزیونی ماهواره‌ای مقلد کسی نیستند. من معتقدم بزرگ‌ترین نقص این برنامه‌ها در تمام سال‌های گذشته این است که تلاش می‌کنند حتی کسی را که فقط پتانسیل خواندن دارد، شبیه کس دیگری نمایش دهند. از طرفی بحث تجاری این مسابقات بر بحث هنری آنها می‌چربد. پشت پرده‌های آن‌چنانی هم داشته‌اند که به آنها کاری نداریم. ضمنا هیچ فکر کرده‌اید در تمام این سال‌ها، چند هنرمند از این مسابقات به عرصه حرفه‌ای موسیقی راه پیدا کرده‌اند؟».
کارنامه محسن رجب‌پور در این سال‌ها کارنامه‌ای موفق بوده است؛ کارنامه‌ای که خروجی آن هنرمندان پرطرفداری مثل بنیامین بهادری یا حامد همایون بوده‌اند. حالا باید نشست و منتظر ماند و دید آیا این مسابقه هم مانند اکثر کارهای رجب‌پور که همیشه درصد بالایی از نوآوری و البته کلاس ویژه خودشان را دارند، هست یا خیر؟ اما آنچه پرواضح است این است که طبیعتا نبودن محدودیت‌های صداوسیما خودش می‌تواند هم به حضور چهره‌ها و هم به سطح برگزاری با موانع کمتر كمك شاياني كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.