نگرانیهای بزرگ برای ریاضیات ایران
ایمان افتخاری
دغدغههای مهمی در جامعه ریاضیات ما وجود دارد که باید برای آنها فکری کرد؛ چون جامعه ریاضیات ما بزرگ شده است و پتانسیلهای قابلتوجهی دارد و این خطرات ممکن است باعث شود فرصتها در این حوزه کاملا از دست برود. چند مسئله نگرانکننده وجود دارد. اولین مسئله رشد کمی خیلی شدید در تعداد دورههای دکترا و محصولات پژوهشی است و این رشد با حرکت شدیدی به سمت عدم کیفیت همراه بوده است. حتی افرادی در ابتدای حرکت کارهای باکیفیت بیشتری داشتهاند اما در این جو حرکت به سمت کمیت، کیفیت کارهایشان کاهش پیدا کرده است. در دنیای علوم پایه، کمیت تقریبا هیچ اهمیتی در مقابل کیفیت ندارد. کارهایی که جریان اصلی ریاضیات را رقم میزنند، معدود کارهای بسیار باکیفیتی هستند که تولید میشوند، بقیه کارها در واقع بهنوعی حامی این کارهای پرکیفیت هستند. مسئولان نیز، چه ریاضیدانان کشور و چه سیاستگذاران خیلی دغدغه این مسئله را دارند و اینجا و آنجا نسبت به آن ابراز نگرانی میکنند. اما مشوقهایی هم که در ساختارهای سیاستگذاری وجود دارند، در سوقدادن به سمت کمیگرایی مؤثرند. بهنظر من اصحاب رسانه هم باید درباره این مسئله جدی صحبت کنند تا حرکت به سمت کیفیت به یک دغدغه و خواست عمومی تبدیل شود. مسئله دیگر این است که افرادی که کارهای کیفی را انجام میدهند، معمولا در معرض آسیبهای جدی در ساختار شغلی کشور قرار دارند؛ یعنی اصلا حمایت نمیشوند و ممکن است حتی حداقلهای شغلی از آنها گرفته شود. چندی پیش پژوهشی درباره وضعیت 20 سال گذشته ریاضیات کشور انجام دادیم. مشخص شد افرادی که در نوک هرم قرار میگیرند، به یک معنا برای تولیدکنندگان صد اثر برجسته ریاضیات کشور در 20 سال گذشته که حدود 20 یا 25 نفر بودهاند، معمولا اتفاقات ناخوشایندی در داخل کشور افتاده است. شاید نزدیک به نیمی از این افراد سرانجام خوشایندی در ساختارهای ارتقای شغلی این کشور نداشتهاند و تا جایی که به یاد دارم بیش از یکچهارم آنها کشور را ترک کردهاند و با وجود تولید آثار خوبی در داخل کشور، نهایتا تصمیم به مهاجرت گرفتهاند. این برای کشوری که تعداد افرادی که در قله تولید محصولات پژوهشی دارد، زیاد نیستند، خطر بزرگی بهنظر میرسد. باید فکری برای این امر کرد و مشوقهایی را برای سوقدادن افراد به سمت کیفیت ایجاد کرد. بهویژه ما باید توجه داشته باشیم که افراد بسیار بیشتری هستند که میتوانند محصولات کیفی تولید کنند ولی چون مشوقها و سیاستگذاریها را بهسمت مسائل کمی میبینند، بهطور طبیعی مسیر کمیت را انتخاب میکنند. فکر میکنم تعداد افرادی که وقت و زندگیشان را صرف ریاضیات کردهاند، زیاد است و این میتواند منجر به تولید محصولات باکیفیت شود. ولی ما خوب از پتانسیلهایمان استفاده نمیکنیم. آخرین نکتهای که میتوانم به آن اشاره کنم، کاهش اقبال عمومی به این حوزهها و بهویژه حوزه ریاضیات است. این آسیب را در همه حوزههای علوم پایه و ازجمله در ریاضیات دیدهام. اقبال به رشتههای علوم پایه کاهش پیدا کرده است و انگیزهها مادیتر شدهاند و تبلیغات جنبی هم بهطور فزایندهای جوانترها را به سمت مسائل مادی که لزوما هم باعث احساس رضایت شغلی آنان در آینده نخواهد شد، تشویق میکند. فکر میکنم هم دغدغههای معیشتی دانشمندانی که در حوزه علوم پایه فعالیت میکنند باید به اندازه معقول و در حدشان باشد و حداقل یک زندگی محترمانه برای یک دانشمند کشور تا حدودی تأمین شود و از طرف دیگر تبلیغاتی که افراد را به زندگی با جوانب مادی تشویق میکند نیز باید کنترل شود. فکر میکنم فضای فرهنگی کشورمان آلودگی زیادی از این جهت پیدا کرده است و حتی تا جایی که تجربهام از زندگی در غرب به من اجازه قضاوت میدهد، در آنجا ذهن یک فرد دانشگاهی تا این اندازه درگیر مسائل تجملی و معیشتی نیست و چنین فردی به زندگی سادهتری قانع است. در داخل کشور ما متأسفانه جو به سمت دورشدن از این فضا بوده است و نمیتوان از فرد انتظار داشت در مسیری متفاوت با جریان اجتماعی جاری و حاکم در جامعه حرکت کند.
دغدغههای مهمی در جامعه ریاضیات ما وجود دارد که باید برای آنها فکری کرد؛ چون جامعه ریاضیات ما بزرگ شده است و پتانسیلهای قابلتوجهی دارد و این خطرات ممکن است باعث شود فرصتها در این حوزه کاملا از دست برود. چند مسئله نگرانکننده وجود دارد. اولین مسئله رشد کمی خیلی شدید در تعداد دورههای دکترا و محصولات پژوهشی است و این رشد با حرکت شدیدی به سمت عدم کیفیت همراه بوده است. حتی افرادی در ابتدای حرکت کارهای باکیفیت بیشتری داشتهاند اما در این جو حرکت به سمت کمیت، کیفیت کارهایشان کاهش پیدا کرده است. در دنیای علوم پایه، کمیت تقریبا هیچ اهمیتی در مقابل کیفیت ندارد. کارهایی که جریان اصلی ریاضیات را رقم میزنند، معدود کارهای بسیار باکیفیتی هستند که تولید میشوند، بقیه کارها در واقع بهنوعی حامی این کارهای پرکیفیت هستند. مسئولان نیز، چه ریاضیدانان کشور و چه سیاستگذاران خیلی دغدغه این مسئله را دارند و اینجا و آنجا نسبت به آن ابراز نگرانی میکنند. اما مشوقهایی هم که در ساختارهای سیاستگذاری وجود دارند، در سوقدادن به سمت کمیگرایی مؤثرند. بهنظر من اصحاب رسانه هم باید درباره این مسئله جدی صحبت کنند تا حرکت به سمت کیفیت به یک دغدغه و خواست عمومی تبدیل شود. مسئله دیگر این است که افرادی که کارهای کیفی را انجام میدهند، معمولا در معرض آسیبهای جدی در ساختار شغلی کشور قرار دارند؛ یعنی اصلا حمایت نمیشوند و ممکن است حتی حداقلهای شغلی از آنها گرفته شود. چندی پیش پژوهشی درباره وضعیت 20 سال گذشته ریاضیات کشور انجام دادیم. مشخص شد افرادی که در نوک هرم قرار میگیرند، به یک معنا برای تولیدکنندگان صد اثر برجسته ریاضیات کشور در 20 سال گذشته که حدود 20 یا 25 نفر بودهاند، معمولا اتفاقات ناخوشایندی در داخل کشور افتاده است. شاید نزدیک به نیمی از این افراد سرانجام خوشایندی در ساختارهای ارتقای شغلی این کشور نداشتهاند و تا جایی که به یاد دارم بیش از یکچهارم آنها کشور را ترک کردهاند و با وجود تولید آثار خوبی در داخل کشور، نهایتا تصمیم به مهاجرت گرفتهاند. این برای کشوری که تعداد افرادی که در قله تولید محصولات پژوهشی دارد، زیاد نیستند، خطر بزرگی بهنظر میرسد. باید فکری برای این امر کرد و مشوقهایی را برای سوقدادن افراد به سمت کیفیت ایجاد کرد. بهویژه ما باید توجه داشته باشیم که افراد بسیار بیشتری هستند که میتوانند محصولات کیفی تولید کنند ولی چون مشوقها و سیاستگذاریها را بهسمت مسائل کمی میبینند، بهطور طبیعی مسیر کمیت را انتخاب میکنند. فکر میکنم تعداد افرادی که وقت و زندگیشان را صرف ریاضیات کردهاند، زیاد است و این میتواند منجر به تولید محصولات باکیفیت شود. ولی ما خوب از پتانسیلهایمان استفاده نمیکنیم. آخرین نکتهای که میتوانم به آن اشاره کنم، کاهش اقبال عمومی به این حوزهها و بهویژه حوزه ریاضیات است. این آسیب را در همه حوزههای علوم پایه و ازجمله در ریاضیات دیدهام. اقبال به رشتههای علوم پایه کاهش پیدا کرده است و انگیزهها مادیتر شدهاند و تبلیغات جنبی هم بهطور فزایندهای جوانترها را به سمت مسائل مادی که لزوما هم باعث احساس رضایت شغلی آنان در آینده نخواهد شد، تشویق میکند. فکر میکنم هم دغدغههای معیشتی دانشمندانی که در حوزه علوم پایه فعالیت میکنند باید به اندازه معقول و در حدشان باشد و حداقل یک زندگی محترمانه برای یک دانشمند کشور تا حدودی تأمین شود و از طرف دیگر تبلیغاتی که افراد را به زندگی با جوانب مادی تشویق میکند نیز باید کنترل شود. فکر میکنم فضای فرهنگی کشورمان آلودگی زیادی از این جهت پیدا کرده است و حتی تا جایی که تجربهام از زندگی در غرب به من اجازه قضاوت میدهد، در آنجا ذهن یک فرد دانشگاهی تا این اندازه درگیر مسائل تجملی و معیشتی نیست و چنین فردی به زندگی سادهتری قانع است. در داخل کشور ما متأسفانه جو به سمت دورشدن از این فضا بوده است و نمیتوان از فرد انتظار داشت در مسیری متفاوت با جریان اجتماعی جاری و حاکم در جامعه حرکت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.