|

تهران؛ کارگاه ساختمانی

نگار صبوری. معمار

«تهران، کارگاهِ ساختمانی» است. شاید درست‌تر باشد بگوییم «ایران، کارگاهِ ساختمانی»... اما تهران کانونِ هیاهوست؛ داستانِ نبردی بی‌امان که با خود و سرزمین‌مان آغاز کرده‌ایم... روایتی که در آن معماری را روزبه‌روز ناممکن‌تر کرده‌ایم.
تا همین اواخر، شاید مدیریت شهریِ وقت تهران، با افتخار پایتخت را «کارگاهی ساختمانی» و این موضوع را مایه مباهات می‌دانست؛ از نظرِ تصمیم‌سازان در آن روزها، «کارگاهِ ساختمانی به وسعتِ یک شهر» نشان می‌داد که شهرداری سخت مشغولِ ساختنِ شهر است. ...و البته رییس شورای شهرِ این روزها هم بر ضرورتِ «عبور از بافتِ فرسوده، ساختمان‌های ناپایدار و کوچه‌های غیرقابلِ نفوذ» تاکید می‌کند و آن را از برنامه‌های شورای پنجم می‌داند. البته این به این معناست که تهران کمابیش پیوندِ خود را با ساخت‌وساز حفظ خواهد کرد. نزدِ بسیاری روشن است که ساختن و سازندگی همان راهی است که باید رفت. کمتر کسی تردید دارد که برای «پیشرفت» باید از این راه رفت. باید ساخت. حالا شاید شورای شهرِ پنجم تردید داشته باشد که باید به جای باغ‌ها برج بسازیم اما با قاطعیت می‌داند که باید «بافتِ فرسوده» را ویران کرد و از نو ساخت. باید «کوچه‌های غیرقابلِ نفوذ» را به خیابان‌های سر«راست» تبدیل کرد. لابد اصلاحِ شهر فقط با کارکردنِ این تیغِ جراحی ممکن است. دیدنِ اثراتِ این ساخت‌وساز بر شهر و سرزمین آشکار خواهد کرد که در گرداندنِ شهر چه معرفتی لازم است؛ به ویژه، در دو دهه اخیر، حجمِ ساخت‌وسازها در تهران باورنکردنی بوده است. مقایسه عکس‌های هوایی تهران در فاصله سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۶ آشکار می‌کند که در این سال‌ها بعضی از محلاتِ تهران را دوبار ساخته‌اند. آنچه موضوعِ تهران را از سایرِ پایتخت‌های جهان متمایز می‌کند این است که تهران بی‌هیچ جنگ یا بلای طبیعی در فاصله‌ای کوتاه این‌چنین تغییر کرده است... با این حال همچنان در همه کوچه‌های شهر کارگاه‌های ساختمانی برپاست. بعضی معتقدند این ساخت‌وسازِ پیشی‌گرفته از نیاز نتیجه و دامن‌زننده به اقتصادی نامولد است. به گفته کمال اطهاری این اقتصادِ مستغلاتی با سودهای هنگفت سرمایه‌گذاران را از پرداختن به دیگر فعالیت‌های اقتصادی مولد باز داشته است. بحرینیان هم معتقد است بالارفتنِ ورودیِ سرمایه به مستغلات و کاهشِ سرمایه‌گذاری در بخش‌هایی که ارزشِ افزوده تولید می‌کند به اقتصادِ کشور لطمه‌ای جبران‌ناپذیر زده است. از منظرِ ‌زیست‌محیطی‌ها هم، این ساخت‌وسازِ بی‌حساب اثراتی مخرب بر شهرِ تهران و سرزمینِ ایران داشته است... تهران روزانه ۱۲۰ هزار متر مکعب پسماندِ ساختمانی تولید می‌کند، هفت برابرِ تولیدِ پسماندِ خانگی! این جدای از باغ‌خواری، کوه‌خواری و رودخواری است که در تهران روی داده است. به عنوان یک مثال، آنچنان‌که از نوشته‌های حسین آخانی درباره پارک پردیسان و فرحزاد برمی‌آید، ساخت‌وساز می‌تواند پوششِ گیاهیِ منحصربه‌فردِ یک منطقه را نابود کند. همچنین باید بلاهایی را برشمرد که اکنون تصورِ‌ روشنی از اثراتِ درازمدتِ آن نداریم؛ گرد و خاکِ ناشی از ساخت‌وساز؛ ازمیان‌رفتنِ نورِ طبقاتِ نخستینِ ساختمان‌ها... و موضوعاتی از این‌دست.
با وجودِ مزاحمت‌هایی که این حجم از ساخت‌وساز پدید آورده است مردم ساخت‌وساز را به اندازه آلودگیِ هوا و ترافیکِ سنگین از مشکلاتِ‌ تهران نمی‌دانند. از دهه 70 به بعد تهران دیگر برایمان عادی شده که «تهران» و استعاره «فاجعه‌» پیاپی کنار هم یاد شوند اما کارگاهِ ساختمانی‌بودنِ تهران را پاره‌ای از این «فاجعه» ندانسته‌اند. مجله حرفه هنرمند شماره ۳۶ با عنوانِ تجربه تهران می‌تواند تصویرِ خوبی از نگاهِ ساکنانِ تهران به فاجعه تهران به دست دهد. در این تصویرِ جمعی کارگاه‌های ساختمانی یا غایب‌اند یا حضوری کم‌رنگ دارند. شاید وعده‌‌ووعیدی که ساخت‌وساز در پی دارد مانع از توجه به پیامدهای منفیِ‌ آن شده است. شاید بسیاری ساخت‌وساز را مساوی آبادانی دیده‌اند و توسعه را مسیری فرض کرده‌اند که بر اثرِ هر تولیدی رخ می‌دهد. ذی‌نفع‌بودنِ عده زیادی از مردم که در ساخت‌وساز مشارکت کرده‌اند هم می‌تواند علتی‌ دیگر باشد. ... و اما «پدیده خانه‌خرابی»؛ اوضاعی که در آن مردم خراب‌کردنِ خانه خود را از امکان‌های کسبِ درآمد می‌دانند. صرف‌نظر از تبعات اجتماعی این رویکرد، در این جریانِ تولیدِ شهر فقط شهروندانی به شکلِ رسمی حقِ دخالت در شکلِ شهر را دارند که توانایی پرداختِ حقِ ساخت‌وساز را داشته باشند. در ساختن با هدفِ اصلیِ کسبِ درآمد، خانه و فضاهای زندگی به کالایی سرمایه‌ای بدل شده است. این چنین رکن اصلی تصمیماتِ طراحانه بهره‌بردنِ حداکثری از زمین بوده است. وقتی ساخت‌وساز با این حجم و برای کسبِ درآمد صورت می‌گیرد فقط می‌تواند متوجهِ موضوعاتِ کمّی باشد. به همین علت است که تاکنون فقط ملاحظاتِ اقتصادی، آن هم در پایین‌ترین مرتبه و معنای آن، معیارهای ارزیابیِ خانه‌ها را تعیین کرده است. در این کورانِ ساخت‌وساز سازندگان دستِ بالا را دارند. در این جریانِ «ساختن فقط برای ساختن» آنچه مغفول می‌ماند معماری است. معماران هر چه بیشتر از عرصه ساختن تبعید می‌شوند. این همواره در حالِ ساخت‌بودن اثری دیگر هم بر کیفیتِ زندگی داشته است: موقتی‌کردنِ زندگی. در این اوضاعِ شهر، زندگی پیوسته به لحظه‌ای در آینده موکول می‌شود. لحظه‌ای که گویی همگان توافق دارند که هیچ‌گاه نخواهد رسید. در این اوضاعِ موقت کیفیتِ زندگی نخستین چیزی است که به فراموشی سپرده می‌شود. در زندگیِ موقت هنر و معماری چیزی تزیینی به شمار خواهد آمد؛ آن چیزی که می‌تواند به آینده‌ای حواله داده شود که شهر ثباتی یابد. این بی‌ثباتی حتی گریبانِ آثارِ هنری‌ای را می‌گیرد که شهرداری برای دیوارهای خالی شهر در نظر گرفته است. برای نمونه نقاشی رضوان صادق‌زاده بر دیواری در اقدسیه برای انجامِ کارهای ساختمانی تخریب می‌شود. جریانِ سودخواهی شهرداری و سازندگان و مصالح‌فروشان، به یاری مردم، در فضایی ناآگاهانه، «اکنونِ زندگی» و شهر را از مردم ربوده است؛ ساختن را جایگزینِ معماری کرده، به سازندگان مقامی والاتر از معماران داده است، دستِ معماران را در طراحی معماری و در نظرآوردنِ کیفیات بسته، افقِ فکریِ معماران را به پاسخ‌دادن به پرسشی از پیش معلوم محدود ساخته است.تعمق در معنای معماری می‌تواند سهمِ معماران در مقابله با این جریان باشد. معماری صرفا به معنای خلاقیت در «حلِ مسئله‌ای» از پیش معلوم نیست. بسیاری از آثارِ بزرگِ معماری در مرتبه «طرحِ مسئله» خلاقانه عمل کرده‌اند. اگر معماری را مساوی ساخت بدانیم، آن را در مرتبه صنعتی با موضوعِ ساخت‌وساز پایین آورده‌ایم. دیگر نمی‌توانیم از معماری انتظارِ خلقِ فضایی داشته باشیم که پذیرای زندگی باشد و برای غنابخشیدن به زندگی امکان‌هایی پدید آورد. در این اوضاع یگانه راه بازیافتنِ شأنِ حرفه معماری توجه به «مؤلفه‌هایی» است که حرفه معماران را از کارِ سازندگان متمایز می‌کند؛ اگر معماران به این موضوع بی‌توجه باشند ناگزیر همانندِ پیش قافیه را به سازندگانِ ساختمان خواهند باخت.

«تهران، کارگاهِ ساختمانی» است. شاید درست‌تر باشد بگوییم «ایران، کارگاهِ ساختمانی»... اما تهران کانونِ هیاهوست؛ داستانِ نبردی بی‌امان که با خود و سرزمین‌مان آغاز کرده‌ایم... روایتی که در آن معماری را روزبه‌روز ناممکن‌تر کرده‌ایم.
تا همین اواخر، شاید مدیریت شهریِ وقت تهران، با افتخار پایتخت را «کارگاهی ساختمانی» و این موضوع را مایه مباهات می‌دانست؛ از نظرِ تصمیم‌سازان در آن روزها، «کارگاهِ ساختمانی به وسعتِ یک شهر» نشان می‌داد که شهرداری سخت مشغولِ ساختنِ شهر است. ...و البته رییس شورای شهرِ این روزها هم بر ضرورتِ «عبور از بافتِ فرسوده، ساختمان‌های ناپایدار و کوچه‌های غیرقابلِ نفوذ» تاکید می‌کند و آن را از برنامه‌های شورای پنجم می‌داند. البته این به این معناست که تهران کمابیش پیوندِ خود را با ساخت‌وساز حفظ خواهد کرد. نزدِ بسیاری روشن است که ساختن و سازندگی همان راهی است که باید رفت. کمتر کسی تردید دارد که برای «پیشرفت» باید از این راه رفت. باید ساخت. حالا شاید شورای شهرِ پنجم تردید داشته باشد که باید به جای باغ‌ها برج بسازیم اما با قاطعیت می‌داند که باید «بافتِ فرسوده» را ویران کرد و از نو ساخت. باید «کوچه‌های غیرقابلِ نفوذ» را به خیابان‌های سر«راست» تبدیل کرد. لابد اصلاحِ شهر فقط با کارکردنِ این تیغِ جراحی ممکن است. دیدنِ اثراتِ این ساخت‌وساز بر شهر و سرزمین آشکار خواهد کرد که در گرداندنِ شهر چه معرفتی لازم است؛ به ویژه، در دو دهه اخیر، حجمِ ساخت‌وسازها در تهران باورنکردنی بوده است. مقایسه عکس‌های هوایی تهران در فاصله سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۶ آشکار می‌کند که در این سال‌ها بعضی از محلاتِ تهران را دوبار ساخته‌اند. آنچه موضوعِ تهران را از سایرِ پایتخت‌های جهان متمایز می‌کند این است که تهران بی‌هیچ جنگ یا بلای طبیعی در فاصله‌ای کوتاه این‌چنین تغییر کرده است... با این حال همچنان در همه کوچه‌های شهر کارگاه‌های ساختمانی برپاست. بعضی معتقدند این ساخت‌وسازِ پیشی‌گرفته از نیاز نتیجه و دامن‌زننده به اقتصادی نامولد است. به گفته کمال اطهاری این اقتصادِ مستغلاتی با سودهای هنگفت سرمایه‌گذاران را از پرداختن به دیگر فعالیت‌های اقتصادی مولد باز داشته است. بحرینیان هم معتقد است بالارفتنِ ورودیِ سرمایه به مستغلات و کاهشِ سرمایه‌گذاری در بخش‌هایی که ارزشِ افزوده تولید می‌کند به اقتصادِ کشور لطمه‌ای جبران‌ناپذیر زده است. از منظرِ ‌زیست‌محیطی‌ها هم، این ساخت‌وسازِ بی‌حساب اثراتی مخرب بر شهرِ تهران و سرزمینِ ایران داشته است... تهران روزانه ۱۲۰ هزار متر مکعب پسماندِ ساختمانی تولید می‌کند، هفت برابرِ تولیدِ پسماندِ خانگی! این جدای از باغ‌خواری، کوه‌خواری و رودخواری است که در تهران روی داده است. به عنوان یک مثال، آنچنان‌که از نوشته‌های حسین آخانی درباره پارک پردیسان و فرحزاد برمی‌آید، ساخت‌وساز می‌تواند پوششِ گیاهیِ منحصربه‌فردِ یک منطقه را نابود کند. همچنین باید بلاهایی را برشمرد که اکنون تصورِ‌ روشنی از اثراتِ درازمدتِ آن نداریم؛ گرد و خاکِ ناشی از ساخت‌وساز؛ ازمیان‌رفتنِ نورِ طبقاتِ نخستینِ ساختمان‌ها... و موضوعاتی از این‌دست.
با وجودِ مزاحمت‌هایی که این حجم از ساخت‌وساز پدید آورده است مردم ساخت‌وساز را به اندازه آلودگیِ هوا و ترافیکِ سنگین از مشکلاتِ‌ تهران نمی‌دانند. از دهه 70 به بعد تهران دیگر برایمان عادی شده که «تهران» و استعاره «فاجعه‌» پیاپی کنار هم یاد شوند اما کارگاهِ ساختمانی‌بودنِ تهران را پاره‌ای از این «فاجعه» ندانسته‌اند. مجله حرفه هنرمند شماره ۳۶ با عنوانِ تجربه تهران می‌تواند تصویرِ خوبی از نگاهِ ساکنانِ تهران به فاجعه تهران به دست دهد. در این تصویرِ جمعی کارگاه‌های ساختمانی یا غایب‌اند یا حضوری کم‌رنگ دارند. شاید وعده‌‌ووعیدی که ساخت‌وساز در پی دارد مانع از توجه به پیامدهای منفیِ‌ آن شده است. شاید بسیاری ساخت‌وساز را مساوی آبادانی دیده‌اند و توسعه را مسیری فرض کرده‌اند که بر اثرِ هر تولیدی رخ می‌دهد. ذی‌نفع‌بودنِ عده زیادی از مردم که در ساخت‌وساز مشارکت کرده‌اند هم می‌تواند علتی‌ دیگر باشد. ... و اما «پدیده خانه‌خرابی»؛ اوضاعی که در آن مردم خراب‌کردنِ خانه خود را از امکان‌های کسبِ درآمد می‌دانند. صرف‌نظر از تبعات اجتماعی این رویکرد، در این جریانِ تولیدِ شهر فقط شهروندانی به شکلِ رسمی حقِ دخالت در شکلِ شهر را دارند که توانایی پرداختِ حقِ ساخت‌وساز را داشته باشند. در ساختن با هدفِ اصلیِ کسبِ درآمد، خانه و فضاهای زندگی به کالایی سرمایه‌ای بدل شده است. این چنین رکن اصلی تصمیماتِ طراحانه بهره‌بردنِ حداکثری از زمین بوده است. وقتی ساخت‌وساز با این حجم و برای کسبِ درآمد صورت می‌گیرد فقط می‌تواند متوجهِ موضوعاتِ کمّی باشد. به همین علت است که تاکنون فقط ملاحظاتِ اقتصادی، آن هم در پایین‌ترین مرتبه و معنای آن، معیارهای ارزیابیِ خانه‌ها را تعیین کرده است. در این کورانِ ساخت‌وساز سازندگان دستِ بالا را دارند. در این جریانِ «ساختن فقط برای ساختن» آنچه مغفول می‌ماند معماری است. معماران هر چه بیشتر از عرصه ساختن تبعید می‌شوند. این همواره در حالِ ساخت‌بودن اثری دیگر هم بر کیفیتِ زندگی داشته است: موقتی‌کردنِ زندگی. در این اوضاعِ شهر، زندگی پیوسته به لحظه‌ای در آینده موکول می‌شود. لحظه‌ای که گویی همگان توافق دارند که هیچ‌گاه نخواهد رسید. در این اوضاعِ موقت کیفیتِ زندگی نخستین چیزی است که به فراموشی سپرده می‌شود. در زندگیِ موقت هنر و معماری چیزی تزیینی به شمار خواهد آمد؛ آن چیزی که می‌تواند به آینده‌ای حواله داده شود که شهر ثباتی یابد. این بی‌ثباتی حتی گریبانِ آثارِ هنری‌ای را می‌گیرد که شهرداری برای دیوارهای خالی شهر در نظر گرفته است. برای نمونه نقاشی رضوان صادق‌زاده بر دیواری در اقدسیه برای انجامِ کارهای ساختمانی تخریب می‌شود. جریانِ سودخواهی شهرداری و سازندگان و مصالح‌فروشان، به یاری مردم، در فضایی ناآگاهانه، «اکنونِ زندگی» و شهر را از مردم ربوده است؛ ساختن را جایگزینِ معماری کرده، به سازندگان مقامی والاتر از معماران داده است، دستِ معماران را در طراحی معماری و در نظرآوردنِ کیفیات بسته، افقِ فکریِ معماران را به پاسخ‌دادن به پرسشی از پیش معلوم محدود ساخته است.تعمق در معنای معماری می‌تواند سهمِ معماران در مقابله با این جریان باشد. معماری صرفا به معنای خلاقیت در «حلِ مسئله‌ای» از پیش معلوم نیست. بسیاری از آثارِ بزرگِ معماری در مرتبه «طرحِ مسئله» خلاقانه عمل کرده‌اند. اگر معماری را مساوی ساخت بدانیم، آن را در مرتبه صنعتی با موضوعِ ساخت‌وساز پایین آورده‌ایم. دیگر نمی‌توانیم از معماری انتظارِ خلقِ فضایی داشته باشیم که پذیرای زندگی باشد و برای غنابخشیدن به زندگی امکان‌هایی پدید آورد. در این اوضاع یگانه راه بازیافتنِ شأنِ حرفه معماری توجه به «مؤلفه‌هایی» است که حرفه معماران را از کارِ سازندگان متمایز می‌کند؛ اگر معماران به این موضوع بی‌توجه باشند ناگزیر همانندِ پیش قافیه را به سازندگانِ ساختمان خواهند باخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.