|

درباره‌ آراونا و طراحی مشارکتی

معمار یا کاربر، کدام‌یک طراح‌اند؟

مهشید معتمد

جاناتان هیل در کتاب رخدادهای معماری می‌نویسد: «معماران برای دستیابی به موقعیت اجتماعی و امنیت مالی خود، نیاز به گستره‌ای تعریف‌شده در علوم با مرزها و مفاهیم دقیق و محدود دارند تا تخصص خود را اثبات کنند. یکی از اهداف حرفه معماری، معطوف به‌پیش‌بردن این تصور است که فقط معماران هستند که ساختمان‌ها و فضاهایی لایق عنوان «معمارانه» می‌سازند. آنها ادعا می‌کنند «کاربر» فردی قابل پیش‌بینی است و هیچ جایی در تولید معماری ندارد. کاربر موضوعی مهم و موردتوجه در فرایند طراحی است؛ اما برای معمار خطری بزرگ محسوب می‌شود، زیرا رفتار وی می‌تواند باعث شکست ادعاهای معمار، مبنی بر قدرت وی به‌عنوان تنها پدیدآور معماری شود». این شیوه نگرش معماران به کاربر فضا، دیگر موردقبول خود جامعه طراحان هم نیست و مبحث نسبتا جدیدی در طراحی نمود یافته که با نام «طراحی مشارکتی» می‌شناسیم.
از میانه دهه 1970 و با اوج‌گیری شورش‌ها و انقلاب‌های اجتماعی، دولت‌ها تصمیم گرفتند سیاست مشارکت مردمی را در تولید و مدیریت محیط‌های شهری و معماری پیش گیرند. در این راه محدودیت‌هایی هم بر سر راه معماری قرار داشت. طراحی مشارکتی رویکردی در فرایند طرح و تولید پروژه به‌شمار می‌رود که به جهت دریافت نتیجه بهتر، از هم‌فکری و مشاوره بهره‌برداران (اعم از کارفرما، مشتری، شهروندان و کاربران) که تحت تأثیر دستاوردهای طرح قرار خواهند گرفت، استفاده می‌شود. طراحی مشارکتی در زمینه‌های مختلفی مورداستفاده قرار می‌گیرد: معماری، برنامه‌ریزی و طراحی شهری، طراحی منظر، طراحی صنعتی و حتی داروسازی. این نوع تفکر در زمان ایجاد محصول، سبب می‌شود تا فاکتورهای متفاوتی درخصوص کاربران، ازجمله فرهنگ، احساسات، نیازها و تفکرات، مدنظر قرار گیرد. مشارکت‌کنندگان (احتمالی، بالقوه یا آتی) در طول فرایند خلاقانه طراحی، به همکاری با طراحان، پژوهندگان و سازندگان فراخوانده می‌شوند. آنها معمولا در مراحل متعددی از این فرایند مشارکت دارند: در بررسی‌های ابتدایی و شرح موضوع که هر دو برای تعریف پروژه به‌کار می‌رود، تمرکز بر ایده‌های حل مسئله است و در طول مراحل ساخت از آنان خواسته می‌شود تا راهکارهای پیشنهادی را ارزیابی کنند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که طراحان در زمانی که به همراه کاربران اقدام به طراحی کرده‌اند، آثاری بس خلاقانه‌تر تولید کرده‌اند؛ نمونه بارز آن الخاندرو آراونا، برنده جایزه پریتزکر. او با مشارکت ساکنان محله Quinta Monroy
شهرIquique در شمال شیلی، مجموعه مسکونی متناسب با خواسته‌ها و نیازهای آنان ایجاد کرد: او 93 مسکن را به‌جای 30 خانه‌ای که در نظر گرفته‌ شده بود، قرار داد. مساحت خانه را از ۳۶ مترمربع به ۷۰ مترمربع رساند و در دوبلکس‌ها از ۲۵ مترمربع به ۷۲ مترمربع افزایش داد. علاوه بر این امکان اسکان ۲۲۰ هزار نفر از خانواده‌هایی را که در غیراین‌صورت مجبور به مهاجرت به حاشیه شهر بودند، فراهم می‌کرد.
محدودیت‌هایی که کاربران پیش‌ِروی آراونا گذاشتند، به همراه خصوصیات اقلیمی بستر، سبب شد تا او نیمی از تابلوی معماری را رسم کند و از ساکنان بخواهد تا بنا بر خواسته‌های خود، نیم دیگر را تولید کنند. جلسات متعددی با شهروندان برگزار شد تا درباره راهکارهای پیشنهادی نظر دهند. در اینجا معمار به‌عنوان حلقه ارتباطی میان کاربران و نهادهای مجری و ناظر، راه‌حل نهایی را ارائه می‌کند. راه‌حل نهایی «برای مردم کم‌درآمد منفعت مالی به همراه دارد، از تأثیرات بلایای طبیعی می‌کاهد، مصرف انرژی را پایین آورده و فضاهای خوب و صمیمانه‌ای را فراهم می‌کند».
تفاوتی ندارد که مشارکت‌کنندگان کودکان دبستانی یا متخصصان باشند، این کار نتیجه‌ای چشمگیر خواهد داشت؛ زیرا بنا بر مبنای مهارت افرادی که هرروز از فضا استفاده می‌کنند یا احتمال قریب‌به‌یقین استفاده می‌کنند، شکل خواهد یافت. همچنین باید تمامی جامعه هدف را در نظر داشت: برای مثال باید در طراحی به نیازهای کودکان کار و فضای مناسب برای آنها توجه داشت، نه اینکه به‌واسطه آسیب‌زایی آنان را از گردونه طرح خارج کرد. طراح در اینجا مترجمی برای تبدیل نیازهای مختلف کاربران به فضای معماری به‌شمار می‌رود؛ صداهای متفاوتی که باهم شنیده می‌شوند و درنهایت به نتیجه‌ای ختم خواهد شد که طیف وسیع‌تری از کاربران را در خود جای می‌دهد. در ارتباط مشارکتی، نقطه ابتدا و انتهای پروژه باهم در تماس هستند. لازم به ذکر است این دیدگاه بر فرایند و روش‌های تولید متمرکز است و سبک طراحی به‌شمار نمی‌رود. اینکه کاربران در فرایند طراحی وارد شوند لزوما منجر به معماری بهتری نمی‌شود، اما کارکردن با کاربران هم به‌صورت خودکار به سمت ناتوان‌شدن معماران نمی‌رود. زمانی که کاربران وارد فرایند طراحی می‌شوند، این قابلیت وجود دارد که معمار به نیاز و خواست‌های آنها، چه به‌صورت شخصی و چه به‌صورت گروهی، بیشتر توجه کند. وولفگانگ پنت می‌نویسد: «یک معمار به حرف‌ها و آرزوهای مردم دقت می‌کند، به سازندگان حق مشارکت می‌دهد، درحالی‌که خود در حال گردآوری فرهنگ لغات شخصی خود است». تغییر شرایط در آغاز طراحی معماری می‌تواند در دوره ساختن تأثیر بگذارد. اما آیا لزوما احتمال پاسخ‌ده‌بودن فضا یا ساختمان را برای کاربران آتی نیز افزایش می‌دهد؟ اگر یک فضا بیش‌ازحد برای یک کاربری اختصاص یابد، ممکن است به جهتی مخالف سوق یابد، مگر اینکه کاربران جدید قابلیت طراح-کاربر داشته و ساختمان اصلی را تغییر دهند. به‌نظر می‌رسد هر تلاشی از سوی معماران برای دریافت نیازهای مخصوص گروهی تعریف‌شده از کاربران در یک برهه زمانی خاص، فقط در زمانی کوتاه مؤثر است. دیگر راهکارهای موجود و مشابه با این تفکر، کاربر را در فرایند طراحی مداخله نمی‌دهند اما هدفشان تولید فرم‌ها و فضاهایی است که کاربر بتواند تبدیلشان کند.

جاناتان هیل در کتاب رخدادهای معماری می‌نویسد: «معماران برای دستیابی به موقعیت اجتماعی و امنیت مالی خود، نیاز به گستره‌ای تعریف‌شده در علوم با مرزها و مفاهیم دقیق و محدود دارند تا تخصص خود را اثبات کنند. یکی از اهداف حرفه معماری، معطوف به‌پیش‌بردن این تصور است که فقط معماران هستند که ساختمان‌ها و فضاهایی لایق عنوان «معمارانه» می‌سازند. آنها ادعا می‌کنند «کاربر» فردی قابل پیش‌بینی است و هیچ جایی در تولید معماری ندارد. کاربر موضوعی مهم و موردتوجه در فرایند طراحی است؛ اما برای معمار خطری بزرگ محسوب می‌شود، زیرا رفتار وی می‌تواند باعث شکست ادعاهای معمار، مبنی بر قدرت وی به‌عنوان تنها پدیدآور معماری شود». این شیوه نگرش معماران به کاربر فضا، دیگر موردقبول خود جامعه طراحان هم نیست و مبحث نسبتا جدیدی در طراحی نمود یافته که با نام «طراحی مشارکتی» می‌شناسیم.
از میانه دهه 1970 و با اوج‌گیری شورش‌ها و انقلاب‌های اجتماعی، دولت‌ها تصمیم گرفتند سیاست مشارکت مردمی را در تولید و مدیریت محیط‌های شهری و معماری پیش گیرند. در این راه محدودیت‌هایی هم بر سر راه معماری قرار داشت. طراحی مشارکتی رویکردی در فرایند طرح و تولید پروژه به‌شمار می‌رود که به جهت دریافت نتیجه بهتر، از هم‌فکری و مشاوره بهره‌برداران (اعم از کارفرما، مشتری، شهروندان و کاربران) که تحت تأثیر دستاوردهای طرح قرار خواهند گرفت، استفاده می‌شود. طراحی مشارکتی در زمینه‌های مختلفی مورداستفاده قرار می‌گیرد: معماری، برنامه‌ریزی و طراحی شهری، طراحی منظر، طراحی صنعتی و حتی داروسازی. این نوع تفکر در زمان ایجاد محصول، سبب می‌شود تا فاکتورهای متفاوتی درخصوص کاربران، ازجمله فرهنگ، احساسات، نیازها و تفکرات، مدنظر قرار گیرد. مشارکت‌کنندگان (احتمالی، بالقوه یا آتی) در طول فرایند خلاقانه طراحی، به همکاری با طراحان، پژوهندگان و سازندگان فراخوانده می‌شوند. آنها معمولا در مراحل متعددی از این فرایند مشارکت دارند: در بررسی‌های ابتدایی و شرح موضوع که هر دو برای تعریف پروژه به‌کار می‌رود، تمرکز بر ایده‌های حل مسئله است و در طول مراحل ساخت از آنان خواسته می‌شود تا راهکارهای پیشنهادی را ارزیابی کنند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که طراحان در زمانی که به همراه کاربران اقدام به طراحی کرده‌اند، آثاری بس خلاقانه‌تر تولید کرده‌اند؛ نمونه بارز آن الخاندرو آراونا، برنده جایزه پریتزکر. او با مشارکت ساکنان محله Quinta Monroy
شهرIquique در شمال شیلی، مجموعه مسکونی متناسب با خواسته‌ها و نیازهای آنان ایجاد کرد: او 93 مسکن را به‌جای 30 خانه‌ای که در نظر گرفته‌ شده بود، قرار داد. مساحت خانه را از ۳۶ مترمربع به ۷۰ مترمربع رساند و در دوبلکس‌ها از ۲۵ مترمربع به ۷۲ مترمربع افزایش داد. علاوه بر این امکان اسکان ۲۲۰ هزار نفر از خانواده‌هایی را که در غیراین‌صورت مجبور به مهاجرت به حاشیه شهر بودند، فراهم می‌کرد.
محدودیت‌هایی که کاربران پیش‌ِروی آراونا گذاشتند، به همراه خصوصیات اقلیمی بستر، سبب شد تا او نیمی از تابلوی معماری را رسم کند و از ساکنان بخواهد تا بنا بر خواسته‌های خود، نیم دیگر را تولید کنند. جلسات متعددی با شهروندان برگزار شد تا درباره راهکارهای پیشنهادی نظر دهند. در اینجا معمار به‌عنوان حلقه ارتباطی میان کاربران و نهادهای مجری و ناظر، راه‌حل نهایی را ارائه می‌کند. راه‌حل نهایی «برای مردم کم‌درآمد منفعت مالی به همراه دارد، از تأثیرات بلایای طبیعی می‌کاهد، مصرف انرژی را پایین آورده و فضاهای خوب و صمیمانه‌ای را فراهم می‌کند».
تفاوتی ندارد که مشارکت‌کنندگان کودکان دبستانی یا متخصصان باشند، این کار نتیجه‌ای چشمگیر خواهد داشت؛ زیرا بنا بر مبنای مهارت افرادی که هرروز از فضا استفاده می‌کنند یا احتمال قریب‌به‌یقین استفاده می‌کنند، شکل خواهد یافت. همچنین باید تمامی جامعه هدف را در نظر داشت: برای مثال باید در طراحی به نیازهای کودکان کار و فضای مناسب برای آنها توجه داشت، نه اینکه به‌واسطه آسیب‌زایی آنان را از گردونه طرح خارج کرد. طراح در اینجا مترجمی برای تبدیل نیازهای مختلف کاربران به فضای معماری به‌شمار می‌رود؛ صداهای متفاوتی که باهم شنیده می‌شوند و درنهایت به نتیجه‌ای ختم خواهد شد که طیف وسیع‌تری از کاربران را در خود جای می‌دهد. در ارتباط مشارکتی، نقطه ابتدا و انتهای پروژه باهم در تماس هستند. لازم به ذکر است این دیدگاه بر فرایند و روش‌های تولید متمرکز است و سبک طراحی به‌شمار نمی‌رود. اینکه کاربران در فرایند طراحی وارد شوند لزوما منجر به معماری بهتری نمی‌شود، اما کارکردن با کاربران هم به‌صورت خودکار به سمت ناتوان‌شدن معماران نمی‌رود. زمانی که کاربران وارد فرایند طراحی می‌شوند، این قابلیت وجود دارد که معمار به نیاز و خواست‌های آنها، چه به‌صورت شخصی و چه به‌صورت گروهی، بیشتر توجه کند. وولفگانگ پنت می‌نویسد: «یک معمار به حرف‌ها و آرزوهای مردم دقت می‌کند، به سازندگان حق مشارکت می‌دهد، درحالی‌که خود در حال گردآوری فرهنگ لغات شخصی خود است». تغییر شرایط در آغاز طراحی معماری می‌تواند در دوره ساختن تأثیر بگذارد. اما آیا لزوما احتمال پاسخ‌ده‌بودن فضا یا ساختمان را برای کاربران آتی نیز افزایش می‌دهد؟ اگر یک فضا بیش‌ازحد برای یک کاربری اختصاص یابد، ممکن است به جهتی مخالف سوق یابد، مگر اینکه کاربران جدید قابلیت طراح-کاربر داشته و ساختمان اصلی را تغییر دهند. به‌نظر می‌رسد هر تلاشی از سوی معماران برای دریافت نیازهای مخصوص گروهی تعریف‌شده از کاربران در یک برهه زمانی خاص، فقط در زمانی کوتاه مؤثر است. دیگر راهکارهای موجود و مشابه با این تفکر، کاربر را در فرایند طراحی مداخله نمی‌دهند اما هدفشان تولید فرم‌ها و فضاهایی است که کاربر بتواند تبدیلشان کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.