|

گفت‌وگو با محمدعلی بنی‌اسدی به‌ بهانه نمایشگاه «رنگ، رخ‌سار»

نقاش باید بداهه‌گو باشد

زهرا راد

محمدعلی بنی‌اسدی آرام و صبور است. وقتی به‌خاطر ترافیک این روزهای عجیب تهران یک ساعت دیرتر به قرارمان می‌رسم، خم به ابرو نمی‌آورد، رو ترش نمی‌کند و با مهربانی بی‌آنکه بخواهد ضیق وقت را به رويم بياورد، می‌نشیند به جواب‌دادن. یک ساعت می‌پرسم و می‌گوید اما به جبر محدودیت صفحات، ناگزیرم بخشی از حرف‌ها و خاطرات شنیدنی‌اش را حذف کنم. امیدوارم این جبر ناگزیر چیزی از شیرینی حرف‌هایش کم نکند.

من مخاطب «کیهان بچه‌ها» بودم. آن‌وقت‌ها تصویرسازی‌هایتان را که می‌دیدم گریه‌ام می‌گرفت. نمی‌فهمیدم‌شان. سال‌ها بعد وقتی به آن کارها دوباره نگاه کردم، متوجه شدم چه کارهای پخته‌‌ای هستند. با تصویرسازی‌های شما درگیر بودم درحالی‌که دیگر کار کودک انجام نمی‌دادید و درگیر نقاشی بودید. در تصویرسازی‌ها شکلی از مینی‌مالیسم وجود داشت؛ ساده‌سازی و خط‌های مواج و در یک دوره هم هاشور. اما در نقاشی‌ها آن اتفاق نمی‌افتد. چه اتفاقی افتاده که آن سادگی تصویرسازی به این همه رفت و برگشت در نقاشی‌ها رسیده است؟
پدر من در خانه نقاشی می‌کرد و شمایل‌‌کش بود. در کنجکاوی‌های کودکی‌ام کارهایی می‌کردم که پدرم اصلا در آن زمینه‌ها مشوقم نبود اما از جنس رفتارهای او متوجه می‌شدم که من کارهای خاصی را انجام داده‌ام. بچه اول خانواده که در انتهای یک کوچه بن‌بست زندگی می‌کند و بیشترین ارتباطش با آدم‌های پیرامونش است که قصه‌های عجیب‌وغریب دارند، به طور طبیعی جنسی از تخیل را دنبال می‌کند. وقتی برای تحصیل در هنرستان به تهران آمدم کسی را نداشتم. در تهران با جهان دیگری مواجه شدم. وقتی تکه‌نانی را روی زمین می‌دیدم آن را می‌بوسیدم و روی طاقچه می‌گذاشتم که کسی روی آن پا نگذارد، اما آرام‌آرام، خصوصا در هنرستان فضای متفاوتی را تجربه می‌کردم و یاد می‌گرفتم باید روی پاهای خود بایستم. به‌نظر من در زمان دانشجویی فرد مسائلی را برای خودش حل می‌کند. اول اینکه تکلیف خودش را با فردیتش معلوم می‌کند؛ تنها کسی که می‌تواند ادای من را دربیاورد خودم هستم چون من هستم.
در دوره دانشجویی تعداد زیادی واحد اضافه را گذراندم. شاید اسم این را بی‌قراری بگذاریم و الان شاید موافق نباشم که شخصی دو، سه رشته را دنبال کند، ولی تا زمانی که قرار بگیرید و مشخص کنید که در کدام بخش می‌خواهید کار کنید، این مسئله مهمی ‌است. من از یک جایی فهمیدم که نمی‌خواهم عکاسی، فیلم‌سازی یا انیمیشن را انجام بدهم. اصلا نمی‌خواهم به سمت‌ گرافیک بروم. قصه می‌نوشتم که خوشبختانه دفترچه‌ام گم شد و دیگر به‌دنبال آن کار نرفتم. مدل نوشتن گلشیری و گلستان را خیلی دوست داشتم.
در سال‌های آخر دانشگاه متوجه شدم که در نقاشی به بن‌بست رسیده‌ام. رنگ‌هایم چرک می‌شدند و از عهده آنها برنمی‌آمدم. در نتیجه نقاشی را رها کردم و به‌دنبال چیزهای دیگری رفتم. در کتابخانه نشستم و تعداد زیادی طراح را کشف کردم که برایم جذاب بودند. تصویرسازی را سال 58 در روزنامه بامداد شروع کردم. قبل از آن تعدادی از کارهایم جسته‌وگریخته چاپ شده بود؛ مانند هر کسی که به صورت ذوقی چیزی را به تصویر درمی‌آورد و این ابتدای ماجرا بود.
در این گشت‌وگذارهایتان نگران ازدست‌دادن زمان نبودید؟
فضای دوران ما متفاوت بود. الان که در دانشگاه تدریس می‌کنم، دانشجویان نباید سنوات بخورند. ولی دوره ما این‌طور نبود و درضمن این شانس را داشتم که از بهترین معلمان بهره‌ببريم، فرض کنید تحلیل فیلم «شمیم بهار»
خیلی جذاب بود. به‌همین‌دلیل احساس اتلاف نداشتم. البته شاید اگر طور دیگری بزرگ شده بودم یا اعتماد‌به‌نفس بیشتری داشتم کارگردان می‌شدم. فکر کنم کارگردانی سطوح ذهنی من را به‌راحتی پوشش می‌داد.
انتخاب تصویرسازی اجباری بود یا اختیاری؟
شغل بود. من از بچه‌های کانون پرورش فکری و نوجوانان بودم و در آن فضا رشد کرده بودم. وقتی به تهران آمدم، به‌طور طبیعی به کانون سر می‌زدم. همه ما در آنجا جوان بودیم. غلامرضا امامی من را به آقای پرویز کلانتری معرفی کردند که ایشان هم به‌تازگی به کانون آمده بودند. ایشان به من گفتند که کارم خیلی خوب و جذاب است و من را به آقای طاهباز معرفی کردند که در آنجا کار کنم. به من پیشنهاد دادند معلم نقاشی بچه‌ها شوم. 18سالم بود و جوان‌ترین معلم کانون حساب می‌شدم. دوست داشتم سریع‌تر مستقل شوم. می‌رفتم در منوچهری کار بفروشم. دوستی کار در روزنامه را به من معرفی کرد، در حقیقت این شغل من بود. ضمن اینکه برای من جذاب هم بود چون به نقاشی مرتبط می‌شد. قبل از آن وقتی که از نقاشی سرخورده شده بودم و راه دیگری نداشتم، به کتابخانه می‌رفتم و کتاب‌ها را ورق می‌زدم و کارهای طراحان معاصر جهان را می‌دیدم مانند براد هالند. سال 58 دوران تحول در همه مجموعه بود. به‌طورطبیعی به این سمت کشیده شدم.
در آن دوران و در کنار شغل‌تان، نقاشی هم می‌کردید؟
من مرتب نقاشی می‌کردم. در دانشگاه که بودم کارهای کلاسی انجام می‌دادم.
راجع به مطالعات خودتان و جهانی که برای خودتان ساخته‌اید صحبت کردید. به تأسی از «صد سال تنهایی» مارکز اسم آن را ماکاندو می‌گذاریم. ماکاندو را چه زمانی ساختید؟
به طور طبیعی من تصمیم نگرفتم آن را بسازم. اما بعد متوجه شدم و در دوره‌‌ای که در این فضا آمدم، تصمیم گرفتم این کار را بکنم. یعنی اشیایی را که دوست دارم، طراحی کنم. ولی این شما را می‌برد. در یک بخش از کارتان تصمیم می‌گیرید، در بخش دیگر مسائل اقتصادی، زندگی شخصی و زیست درون جامعه است که تعیین می‌کند شما را به کدام سمت‌وسو ببرد یا نبرد. وقتی که برای یک متن کار می‌کنید، الزاما خودتان را در آن فضا قرار می‌دهید. منظورم این است که می‌شد خیلی رادیکال‌تر به سراغ آن رفت و احتمالا همه کسانی که نقاشی می‌کنند، جهانی را می‌آفرینند. همان سمت‌وسوهایی که عنوان کردم، یعنی توانایی‌ها و عدم توانایی‌ها، کمک می‌کند که شما یک اتمسفر بسازید. فرض کنید دوستی بیاید و تصاویر و چهره‌هایی را که من کار کرده‌ام در کنار یکدیگر بگذارد، حداقل می‌شود متوجه شد که نژاد این آدم‌ها چگونه است. از مدل ایستادن و ژست آنها می‌شود فهمید که آدم‌های آن فضا چگونه هستند. البته مدیوم تفاوت دارد. شخصی مانند فلینی آدم‌های خودش را انتخاب می‌کند ولی آدم‌هایی هستند که در آنها مقداری اغراق شده است. این اغراق هنوز وجود دارد و من هنوز زیاد جرئت این اغراق را نداشته‌ام.
چه زمانی کشف کردید جهان ذهنی شما ساخته شده است و شما دیگر راوی جهان خود هستید و با ديگران کار ندارید؟
در حقیقت این ایده‌آل است. هیچ‌گاه فکر نکردم که این جهان ساخته شده است. زمانی که در مطبوعات شروع به کار کردم، آرام‌آرام کارهایم به سمتی رفت که دوستان می‌گفتند. بخشی از کارهایم مخاطب عام دارد و کارهایی هم دارم که روشنفکری است و قرار است مخاطب اندکی داشته باشد و بین این دو در نوسان هستند. بنابراین کارهایم به‌گونه‌‌ای با مخاطب خود ارتباط برقرار کرده است. این جمله را از مرحوم ممیز وام می‌گیرم که درباره یک استاد صحبت می‌کرد که معماری بعضی از آثار دیرآشناست؛ یعنی در آن لحظه خاص ممکن است شما با فضای آن هنرمند ارتباط برقرار نکنید. بعد با گذشت زمان کشف کنید که آن هنرمند چه چیزی را می‌خواسته بگوید. این لزوما دلیل بهتر یا بدتربودن نیست. البته این نقل قول به آن معنا نیست که من استادم.
شاید این‌طور باشد، جهانی را که آدمی دنبال می‌کند، جهان ذهنی اوست. برای بعضی از آدم‌ها باید این فرصت وجود داشته باشد. اگر در همین نمایشگاه سریع عبور کنید، تا اینکه لحظاتی در آن تأمل داشته باشید، برداشت‌ها کاملا متفاوت خواهد بود. برای من هم این‌گونه است. وقتی که مدت‌ها از کارهایم می‌گذرد و بعد از مدتی کارهای خودم را مرتب و شروع به چیدن آنها می‌کنم، واقعا در ابتدا با آنها مشکل دارم. حتی گاهی تعجب می‌کنم که اینها چگونه شکل گرفته‌اند. در نمایشگاه کاری وجود دارد که با تأسی از تصویر فتحعلی‌شاه است. من آن را کنار گذاشته بودم و به‌نظر می‌آمد که از عهده آن برنیامده بودم. تلاش کرده بودم آن را «از آنِ خود» کنم که خیلی دشوار بود. هرچند دائما با نقاشی‌های ایران در دوره‌های مختلف روبه‌رو و رخ‌به‌رخ شده‌ام، اما اینکه آیا می‌توانم از آن استفاده کنم یا خیر، چالش مهمی بود. تصور می‌کردم در این کار موفق نبودم و آن را کنار گذاشتم. وقتی دوستان این را برای نمایشگاه انتخاب کردند و به صورت چارچوب در آمد، تازه آن را کشف کردم و بيش‌از کارهای دیگر، به آن علاقه‌مند شدم. کارهایی كه دوست داشتم عقب‌تر رفتند و این در جای آنها قرار گرفت که در ابتدا زیاد به آن علاقه‌مند نبودم. در نهایت گردش در آن فضای ناشناخته برای من لذت‌بخش است.
در نمایشگاه احساس می‌کردم تمام صورت‌ها به من دروغ می‌گویند. همه آنها حواس من را پرت می‌کنند تا آن حواشی‌ای را ‌که از ماکاندو به اینجا آمده‌اند، درست نبینم؛ به‌ویژه اینکه همه آنها به من نگاه می‌کنند. ولی وقتی که آن چهره را کنار می‌گذارم و به اطراف نگاه می‌کنم، متوجه می‌شوم در این کارها بارها روایت‌های مختلفی از آن را دیده‌ام و همه اینها از آن جهانی آمده که برای من آشناست و به قول شما معماری آن دیریاب است. آیا شما عمدا این بلا را بر سر این کارها آورده‌اید و آنها را مخفی کرده‌اید؟
بله، در جاهایی هم این‌گونه است. البته برای فریب‌دادن نیست. من هم خیلی به آن دقت کرده‌ام. فقط به بیننده نگاه می‌کند و دقیقا این‌طور است. وقتی شما می‌خواهید کاری را شروع کنید، تصویری را می‌گذارید که دیگران آن را مشاهده کنند. بعد دنبال حال خودتان می‌روید و باقی آن، فضای شما خواهد بود. وقتی که کاریکاتور کار می‌کردم، برای این بود که با بیرون ارتباط برقرار شود. تصویرسازی را برای شغل و نقاشی را هم برای دل خودم انتخاب کرده بودم. بنابراین در تصویرسازی‌ها مخاطب‌محور عمل می‌کردم. نوع ساده‌سازی، نوع رفتار آن ممکن است که متفاوت باشد. گویی الان دارم پاسخ بخشی از سؤال اول شما را می‌دهم؛ ولی فضای نقاشی، فضای شخصی من است. فضایی که من سعی کرده‌ام در همه لحظات آن را از هر گزندی دور کنم و هرگز بابت آن معامله نکرده‌ام و این کار خیلی سختی است. برای اینکه تنها جهانی است که فضای شخصی من در آن قرار دارد. دغدغه‌های من در این کار است. وقتی از کاری به سراغ کار بعدی می‌روم باید تکرارهایی را با خود ببرم، ولی نمی‌برم. درواقع تکرار رفتاری را ندارم. گاهی که حوصله ندارم، رنگ پخش می‌کنم. یعنی همه نوع رفتاری را انجام می‌دهم. در درجه اول، ابتدا خود را پیدا می‌کنم. چون از قبل، این اعتماد را پیدا کرده‌ام که آن جهان ساخته می‌شود. گاهی آن جهان معنادار می‌شود، گاهی هم این‌گونه نخواهد شد. یک اثر در این نمایشگاه هست که بعد از مطالعه کتاب «پاتریک مودیانو» که در 2014 برنده نوبل کار شده است. (یک نوع گم‌گشتگی و گم‌شدگی در کارهای مودیانو وجود دارد) سعی کردم این فضا را به‌گونه‌‌ای نشان دهم. بعد متوجه شدم نمی‌شود آن را انجام دهم و کسی هم به آن توجه نمی‌کند. بعد هم متوجه شدم آن فضای شخصی‌ای که من در اطراف محور آن چهره، اندام یا فیگور می‌گردم، خوانش آن جذاب‌تر و راحت‌تر است.
بر خلاف تصویرسازی که شما سعی می‌کنید از خطوط به‌شدت ظریف، نرم و نازک استفاده کنید، در نقاشی‌هایتان خطوط ابزار ماکاندویی به‌شدت درشت هستند. این تقابل بخشی از فرایند تکامل آن جهان است یا اینکه بر حسب ضرورت پیش آمده است؟
چند مسئله را می‌توانم در این ارتباط توضیح دهم. یکی از مسائلی که می‌توان راجع به آن صحبت کرد، رفتار است. من در آتلیه مطلقا تصویرسازی نمی‌کنم. آن کار روی میز است و در فضای نشسته. آتلیه فضای کارهای بزرگ است. کارهای بزرگ من برای نگاه‌کردن فاصله لازم دارند. من آتلیه بزرگی ندارم. ولی قلم‌موها و وسایلی که استفاده می‌کنم، وسایل متفاوتی هستند. نهایتا رفتار خیلی مؤثر است. نوع برخوردی که با کار دارید؛ اینکه چگونه شروع می‌کنید، چه زمانی اوج می‌گیرید و چه زمانی شور ماجرا یا عاطفه شما فروکش می‌کند. آیا بعد این هیجان را می‌توانید تبدیل و مدیریت کنید؟ اینها مسائلی هستند که در رفتار نقاشانه وجود دارند. کارهای کوچک من اصلا مختصات کارهای بزرگم را ندارند. هر گروه به‌طور مجزا واژگان خود را دارند. کارهای کوچک را در یک نشست تمام می‌کنید. یکی از مشکلاتی که در زمان دانشجویی دچار شدم، این بود که کار را در یک نشست تمام نمی‌کردم. وقتی که حال شما متفاوت و متغیر است، هر روز نسبت به روزهای دیگر تفاوت پیدا می‌کنید. دوران جوانی خصوصا این‌گونه است. وقتی می‌خواستم یک کار را در یک هفته تمام کنم، مرتب حال‌وهوایم تغییر می‌کرد. وقتی که کاری را در یک نشست انجام می‌دهم، مانند این است که دیگر با آن کاری ندارم و یک نوع تازگی و بعضا خامی و لحظات فرار و خوب در آن وجود دارد. الان که سنم بالاتر رفته است، دیگر نسبت‌به روز گذشته خود خیلی متفاوت نیستم و تفاوت‌ها جزئی هستند. بنابراین راحت‌تر می‌توانم کار بزرگ بکشم. وقتی که کار بزرگ است سعی می‌کنید با آن ارتباط برقرار کنید. بعضی از تابلوها به اندازه خودِ من هستند. گاهی آدم اسیر کار بزرگ می‌شود. در کار یک جنس از بداهگی باید وجود داشته باشد. وقتی شروع به کار می‌کنم کم‌کم اوج می‌گیرم. در میانه کار یک نوع گرم‌شدن هست؛ مقداری شبیه موسیقی ایرانی. مثلا وقتی لطفی شروع می‌کند ابتدا پیش‌درآمد می‌زند و بعد گوشه به گوشه به اوج می‌رسد. اوج موسیقی آقای لطفی، اوج کارکردن من است. فرود آن هم، فرود من است. روز بعد که می‌آیم کاری که به تصویر کشیده‌ام، می‌توانم گوشه‌هایی از آن را دست‌کاری کنم و مدل آن را تغییر دهم.
در تمام کارهای شما، سوژه مستقیم مخاطب را نگاه می‌کند. آیا ترجیح می‌دهید رودررو و رخ‌به‌رخ با مخاطب خودتان صحبت کنید؟
نقاشی‌های من دوره‌های مختلفی دارند. گاه خیلی هم متفاوت هستند. یکی، دو نمونه در آنها وجود دارد که یک انسان و یک حیوان است. در آنها انسان و حیوان سرگرم خودشان هستند و هیچ‌وقت به یکدیگر هم نگاه نمی‌کنند. البته این یک نمونه کار مقداری به مخاطب توجه می‌کند. دوم اینکه بسیاری از لحظات و فضایی که در گذشته هم داشته‌ام، اگر چهره در آن وجود داشته، به بیننده خیلی نزدیک بوده است و حتی گاهی کناره‌های کار را اضافه کرده‌ام که مخاطب عقب برود. به تعبیری رخ‌به‌رخ و در چهره آدم نگاه نکند. حتی در تعداد دیگری از کارها با اینکه از کنار و شانه به آدم نگاه می‌کند، باز هم با شیطنت و شوخ‌طبعی به آدم خیره شده است. لحظه‌‌ای که من کار می‌کنم، واقعا این‌گونه نیست که انتخاب من بر این اساس باشد. تصور کنید از سر کلاس آمده‌ام و دو، سه ساعت هم وقت دارم. در این چند ساعت می‌خواهم کاری را انجام دهم. عکس‌هایی که از قبل جمع کرده‌ام را ورق می‌زنم، هیچ‌کدام از آنها جواب نمی‌دهند. باید از آنها پاسخی دریافت کنم. ممکن است تصویری را که در لحظه انتخاب نمی‌کنم، چهار روز بعد همان را انتخاب کنم. بعد که انتخاب شد، شروع به کارکردن روی آن می‌کنم. خیلی از اوقات که تصاویر شبیه به یکدیگر درمی‌آیند، آن را به‌هم می‌زنم. واقعا دلیلش را پیدا نکرده‌ام. روی تصویر آب می‌پاشم یا با فرچه آن را می‌سایم. این رفت و برگشت این‌قدر ادامه پیدا می‌کند که در یک جایی قرار می‌گیرم و در یک جایی تصویر ثابت می‌شود. البته همان روز کار را نگاه نمی‌کنم چون فرصت ندارم و باید بروم و اگر به آن نگاه کنم، چیز خوبی به نظرم نمی‌آید. بعد از دو، سه روز می‌آیم و متوجه می‌شوم که کار بدی نیست. گاهی ممکن است ذوق‌زده هم بشوم. کار را با تصویر اولیه مقایسه می‌کنم و متوجه می‌شوم که هیچ ارتباطی با هم ندارند. یک تصویر در اینجا وجود دارد که شبیه نابغه ریاضی ما خانم میرزاخانی است. عکس دیگری را شروع کردم، بعد دیدم که نتیجه این شده است.

محمدعلی بنی‌اسدی آرام و صبور است. وقتی به‌خاطر ترافیک این روزهای عجیب تهران یک ساعت دیرتر به قرارمان می‌رسم، خم به ابرو نمی‌آورد، رو ترش نمی‌کند و با مهربانی بی‌آنکه بخواهد ضیق وقت را به رويم بياورد، می‌نشیند به جواب‌دادن. یک ساعت می‌پرسم و می‌گوید اما به جبر محدودیت صفحات، ناگزیرم بخشی از حرف‌ها و خاطرات شنیدنی‌اش را حذف کنم. امیدوارم این جبر ناگزیر چیزی از شیرینی حرف‌هایش کم نکند.

من مخاطب «کیهان بچه‌ها» بودم. آن‌وقت‌ها تصویرسازی‌هایتان را که می‌دیدم گریه‌ام می‌گرفت. نمی‌فهمیدم‌شان. سال‌ها بعد وقتی به آن کارها دوباره نگاه کردم، متوجه شدم چه کارهای پخته‌‌ای هستند. با تصویرسازی‌های شما درگیر بودم درحالی‌که دیگر کار کودک انجام نمی‌دادید و درگیر نقاشی بودید. در تصویرسازی‌ها شکلی از مینی‌مالیسم وجود داشت؛ ساده‌سازی و خط‌های مواج و در یک دوره هم هاشور. اما در نقاشی‌ها آن اتفاق نمی‌افتد. چه اتفاقی افتاده که آن سادگی تصویرسازی به این همه رفت و برگشت در نقاشی‌ها رسیده است؟
پدر من در خانه نقاشی می‌کرد و شمایل‌‌کش بود. در کنجکاوی‌های کودکی‌ام کارهایی می‌کردم که پدرم اصلا در آن زمینه‌ها مشوقم نبود اما از جنس رفتارهای او متوجه می‌شدم که من کارهای خاصی را انجام داده‌ام. بچه اول خانواده که در انتهای یک کوچه بن‌بست زندگی می‌کند و بیشترین ارتباطش با آدم‌های پیرامونش است که قصه‌های عجیب‌وغریب دارند، به طور طبیعی جنسی از تخیل را دنبال می‌کند. وقتی برای تحصیل در هنرستان به تهران آمدم کسی را نداشتم. در تهران با جهان دیگری مواجه شدم. وقتی تکه‌نانی را روی زمین می‌دیدم آن را می‌بوسیدم و روی طاقچه می‌گذاشتم که کسی روی آن پا نگذارد، اما آرام‌آرام، خصوصا در هنرستان فضای متفاوتی را تجربه می‌کردم و یاد می‌گرفتم باید روی پاهای خود بایستم. به‌نظر من در زمان دانشجویی فرد مسائلی را برای خودش حل می‌کند. اول اینکه تکلیف خودش را با فردیتش معلوم می‌کند؛ تنها کسی که می‌تواند ادای من را دربیاورد خودم هستم چون من هستم.
در دوره دانشجویی تعداد زیادی واحد اضافه را گذراندم. شاید اسم این را بی‌قراری بگذاریم و الان شاید موافق نباشم که شخصی دو، سه رشته را دنبال کند، ولی تا زمانی که قرار بگیرید و مشخص کنید که در کدام بخش می‌خواهید کار کنید، این مسئله مهمی ‌است. من از یک جایی فهمیدم که نمی‌خواهم عکاسی، فیلم‌سازی یا انیمیشن را انجام بدهم. اصلا نمی‌خواهم به سمت‌ گرافیک بروم. قصه می‌نوشتم که خوشبختانه دفترچه‌ام گم شد و دیگر به‌دنبال آن کار نرفتم. مدل نوشتن گلشیری و گلستان را خیلی دوست داشتم.
در سال‌های آخر دانشگاه متوجه شدم که در نقاشی به بن‌بست رسیده‌ام. رنگ‌هایم چرک می‌شدند و از عهده آنها برنمی‌آمدم. در نتیجه نقاشی را رها کردم و به‌دنبال چیزهای دیگری رفتم. در کتابخانه نشستم و تعداد زیادی طراح را کشف کردم که برایم جذاب بودند. تصویرسازی را سال 58 در روزنامه بامداد شروع کردم. قبل از آن تعدادی از کارهایم جسته‌وگریخته چاپ شده بود؛ مانند هر کسی که به صورت ذوقی چیزی را به تصویر درمی‌آورد و این ابتدای ماجرا بود.
در این گشت‌وگذارهایتان نگران ازدست‌دادن زمان نبودید؟
فضای دوران ما متفاوت بود. الان که در دانشگاه تدریس می‌کنم، دانشجویان نباید سنوات بخورند. ولی دوره ما این‌طور نبود و درضمن این شانس را داشتم که از بهترین معلمان بهره‌ببريم، فرض کنید تحلیل فیلم «شمیم بهار»
خیلی جذاب بود. به‌همین‌دلیل احساس اتلاف نداشتم. البته شاید اگر طور دیگری بزرگ شده بودم یا اعتماد‌به‌نفس بیشتری داشتم کارگردان می‌شدم. فکر کنم کارگردانی سطوح ذهنی من را به‌راحتی پوشش می‌داد.
انتخاب تصویرسازی اجباری بود یا اختیاری؟
شغل بود. من از بچه‌های کانون پرورش فکری و نوجوانان بودم و در آن فضا رشد کرده بودم. وقتی به تهران آمدم، به‌طور طبیعی به کانون سر می‌زدم. همه ما در آنجا جوان بودیم. غلامرضا امامی من را به آقای پرویز کلانتری معرفی کردند که ایشان هم به‌تازگی به کانون آمده بودند. ایشان به من گفتند که کارم خیلی خوب و جذاب است و من را به آقای طاهباز معرفی کردند که در آنجا کار کنم. به من پیشنهاد دادند معلم نقاشی بچه‌ها شوم. 18سالم بود و جوان‌ترین معلم کانون حساب می‌شدم. دوست داشتم سریع‌تر مستقل شوم. می‌رفتم در منوچهری کار بفروشم. دوستی کار در روزنامه را به من معرفی کرد، در حقیقت این شغل من بود. ضمن اینکه برای من جذاب هم بود چون به نقاشی مرتبط می‌شد. قبل از آن وقتی که از نقاشی سرخورده شده بودم و راه دیگری نداشتم، به کتابخانه می‌رفتم و کتاب‌ها را ورق می‌زدم و کارهای طراحان معاصر جهان را می‌دیدم مانند براد هالند. سال 58 دوران تحول در همه مجموعه بود. به‌طورطبیعی به این سمت کشیده شدم.
در آن دوران و در کنار شغل‌تان، نقاشی هم می‌کردید؟
من مرتب نقاشی می‌کردم. در دانشگاه که بودم کارهای کلاسی انجام می‌دادم.
راجع به مطالعات خودتان و جهانی که برای خودتان ساخته‌اید صحبت کردید. به تأسی از «صد سال تنهایی» مارکز اسم آن را ماکاندو می‌گذاریم. ماکاندو را چه زمانی ساختید؟
به طور طبیعی من تصمیم نگرفتم آن را بسازم. اما بعد متوجه شدم و در دوره‌‌ای که در این فضا آمدم، تصمیم گرفتم این کار را بکنم. یعنی اشیایی را که دوست دارم، طراحی کنم. ولی این شما را می‌برد. در یک بخش از کارتان تصمیم می‌گیرید، در بخش دیگر مسائل اقتصادی، زندگی شخصی و زیست درون جامعه است که تعیین می‌کند شما را به کدام سمت‌وسو ببرد یا نبرد. وقتی که برای یک متن کار می‌کنید، الزاما خودتان را در آن فضا قرار می‌دهید. منظورم این است که می‌شد خیلی رادیکال‌تر به سراغ آن رفت و احتمالا همه کسانی که نقاشی می‌کنند، جهانی را می‌آفرینند. همان سمت‌وسوهایی که عنوان کردم، یعنی توانایی‌ها و عدم توانایی‌ها، کمک می‌کند که شما یک اتمسفر بسازید. فرض کنید دوستی بیاید و تصاویر و چهره‌هایی را که من کار کرده‌ام در کنار یکدیگر بگذارد، حداقل می‌شود متوجه شد که نژاد این آدم‌ها چگونه است. از مدل ایستادن و ژست آنها می‌شود فهمید که آدم‌های آن فضا چگونه هستند. البته مدیوم تفاوت دارد. شخصی مانند فلینی آدم‌های خودش را انتخاب می‌کند ولی آدم‌هایی هستند که در آنها مقداری اغراق شده است. این اغراق هنوز وجود دارد و من هنوز زیاد جرئت این اغراق را نداشته‌ام.
چه زمانی کشف کردید جهان ذهنی شما ساخته شده است و شما دیگر راوی جهان خود هستید و با ديگران کار ندارید؟
در حقیقت این ایده‌آل است. هیچ‌گاه فکر نکردم که این جهان ساخته شده است. زمانی که در مطبوعات شروع به کار کردم، آرام‌آرام کارهایم به سمتی رفت که دوستان می‌گفتند. بخشی از کارهایم مخاطب عام دارد و کارهایی هم دارم که روشنفکری است و قرار است مخاطب اندکی داشته باشد و بین این دو در نوسان هستند. بنابراین کارهایم به‌گونه‌‌ای با مخاطب خود ارتباط برقرار کرده است. این جمله را از مرحوم ممیز وام می‌گیرم که درباره یک استاد صحبت می‌کرد که معماری بعضی از آثار دیرآشناست؛ یعنی در آن لحظه خاص ممکن است شما با فضای آن هنرمند ارتباط برقرار نکنید. بعد با گذشت زمان کشف کنید که آن هنرمند چه چیزی را می‌خواسته بگوید. این لزوما دلیل بهتر یا بدتربودن نیست. البته این نقل قول به آن معنا نیست که من استادم.
شاید این‌طور باشد، جهانی را که آدمی دنبال می‌کند، جهان ذهنی اوست. برای بعضی از آدم‌ها باید این فرصت وجود داشته باشد. اگر در همین نمایشگاه سریع عبور کنید، تا اینکه لحظاتی در آن تأمل داشته باشید، برداشت‌ها کاملا متفاوت خواهد بود. برای من هم این‌گونه است. وقتی که مدت‌ها از کارهایم می‌گذرد و بعد از مدتی کارهای خودم را مرتب و شروع به چیدن آنها می‌کنم، واقعا در ابتدا با آنها مشکل دارم. حتی گاهی تعجب می‌کنم که اینها چگونه شکل گرفته‌اند. در نمایشگاه کاری وجود دارد که با تأسی از تصویر فتحعلی‌شاه است. من آن را کنار گذاشته بودم و به‌نظر می‌آمد که از عهده آن برنیامده بودم. تلاش کرده بودم آن را «از آنِ خود» کنم که خیلی دشوار بود. هرچند دائما با نقاشی‌های ایران در دوره‌های مختلف روبه‌رو و رخ‌به‌رخ شده‌ام، اما اینکه آیا می‌توانم از آن استفاده کنم یا خیر، چالش مهمی بود. تصور می‌کردم در این کار موفق نبودم و آن را کنار گذاشتم. وقتی دوستان این را برای نمایشگاه انتخاب کردند و به صورت چارچوب در آمد، تازه آن را کشف کردم و بيش‌از کارهای دیگر، به آن علاقه‌مند شدم. کارهایی كه دوست داشتم عقب‌تر رفتند و این در جای آنها قرار گرفت که در ابتدا زیاد به آن علاقه‌مند نبودم. در نهایت گردش در آن فضای ناشناخته برای من لذت‌بخش است.
در نمایشگاه احساس می‌کردم تمام صورت‌ها به من دروغ می‌گویند. همه آنها حواس من را پرت می‌کنند تا آن حواشی‌ای را ‌که از ماکاندو به اینجا آمده‌اند، درست نبینم؛ به‌ویژه اینکه همه آنها به من نگاه می‌کنند. ولی وقتی که آن چهره را کنار می‌گذارم و به اطراف نگاه می‌کنم، متوجه می‌شوم در این کارها بارها روایت‌های مختلفی از آن را دیده‌ام و همه اینها از آن جهانی آمده که برای من آشناست و به قول شما معماری آن دیریاب است. آیا شما عمدا این بلا را بر سر این کارها آورده‌اید و آنها را مخفی کرده‌اید؟
بله، در جاهایی هم این‌گونه است. البته برای فریب‌دادن نیست. من هم خیلی به آن دقت کرده‌ام. فقط به بیننده نگاه می‌کند و دقیقا این‌طور است. وقتی شما می‌خواهید کاری را شروع کنید، تصویری را می‌گذارید که دیگران آن را مشاهده کنند. بعد دنبال حال خودتان می‌روید و باقی آن، فضای شما خواهد بود. وقتی که کاریکاتور کار می‌کردم، برای این بود که با بیرون ارتباط برقرار شود. تصویرسازی را برای شغل و نقاشی را هم برای دل خودم انتخاب کرده بودم. بنابراین در تصویرسازی‌ها مخاطب‌محور عمل می‌کردم. نوع ساده‌سازی، نوع رفتار آن ممکن است که متفاوت باشد. گویی الان دارم پاسخ بخشی از سؤال اول شما را می‌دهم؛ ولی فضای نقاشی، فضای شخصی من است. فضایی که من سعی کرده‌ام در همه لحظات آن را از هر گزندی دور کنم و هرگز بابت آن معامله نکرده‌ام و این کار خیلی سختی است. برای اینکه تنها جهانی است که فضای شخصی من در آن قرار دارد. دغدغه‌های من در این کار است. وقتی از کاری به سراغ کار بعدی می‌روم باید تکرارهایی را با خود ببرم، ولی نمی‌برم. درواقع تکرار رفتاری را ندارم. گاهی که حوصله ندارم، رنگ پخش می‌کنم. یعنی همه نوع رفتاری را انجام می‌دهم. در درجه اول، ابتدا خود را پیدا می‌کنم. چون از قبل، این اعتماد را پیدا کرده‌ام که آن جهان ساخته می‌شود. گاهی آن جهان معنادار می‌شود، گاهی هم این‌گونه نخواهد شد. یک اثر در این نمایشگاه هست که بعد از مطالعه کتاب «پاتریک مودیانو» که در 2014 برنده نوبل کار شده است. (یک نوع گم‌گشتگی و گم‌شدگی در کارهای مودیانو وجود دارد) سعی کردم این فضا را به‌گونه‌‌ای نشان دهم. بعد متوجه شدم نمی‌شود آن را انجام دهم و کسی هم به آن توجه نمی‌کند. بعد هم متوجه شدم آن فضای شخصی‌ای که من در اطراف محور آن چهره، اندام یا فیگور می‌گردم، خوانش آن جذاب‌تر و راحت‌تر است.
بر خلاف تصویرسازی که شما سعی می‌کنید از خطوط به‌شدت ظریف، نرم و نازک استفاده کنید، در نقاشی‌هایتان خطوط ابزار ماکاندویی به‌شدت درشت هستند. این تقابل بخشی از فرایند تکامل آن جهان است یا اینکه بر حسب ضرورت پیش آمده است؟
چند مسئله را می‌توانم در این ارتباط توضیح دهم. یکی از مسائلی که می‌توان راجع به آن صحبت کرد، رفتار است. من در آتلیه مطلقا تصویرسازی نمی‌کنم. آن کار روی میز است و در فضای نشسته. آتلیه فضای کارهای بزرگ است. کارهای بزرگ من برای نگاه‌کردن فاصله لازم دارند. من آتلیه بزرگی ندارم. ولی قلم‌موها و وسایلی که استفاده می‌کنم، وسایل متفاوتی هستند. نهایتا رفتار خیلی مؤثر است. نوع برخوردی که با کار دارید؛ اینکه چگونه شروع می‌کنید، چه زمانی اوج می‌گیرید و چه زمانی شور ماجرا یا عاطفه شما فروکش می‌کند. آیا بعد این هیجان را می‌توانید تبدیل و مدیریت کنید؟ اینها مسائلی هستند که در رفتار نقاشانه وجود دارند. کارهای کوچک من اصلا مختصات کارهای بزرگم را ندارند. هر گروه به‌طور مجزا واژگان خود را دارند. کارهای کوچک را در یک نشست تمام می‌کنید. یکی از مشکلاتی که در زمان دانشجویی دچار شدم، این بود که کار را در یک نشست تمام نمی‌کردم. وقتی که حال شما متفاوت و متغیر است، هر روز نسبت به روزهای دیگر تفاوت پیدا می‌کنید. دوران جوانی خصوصا این‌گونه است. وقتی می‌خواستم یک کار را در یک هفته تمام کنم، مرتب حال‌وهوایم تغییر می‌کرد. وقتی که کاری را در یک نشست انجام می‌دهم، مانند این است که دیگر با آن کاری ندارم و یک نوع تازگی و بعضا خامی و لحظات فرار و خوب در آن وجود دارد. الان که سنم بالاتر رفته است، دیگر نسبت‌به روز گذشته خود خیلی متفاوت نیستم و تفاوت‌ها جزئی هستند. بنابراین راحت‌تر می‌توانم کار بزرگ بکشم. وقتی که کار بزرگ است سعی می‌کنید با آن ارتباط برقرار کنید. بعضی از تابلوها به اندازه خودِ من هستند. گاهی آدم اسیر کار بزرگ می‌شود. در کار یک جنس از بداهگی باید وجود داشته باشد. وقتی شروع به کار می‌کنم کم‌کم اوج می‌گیرم. در میانه کار یک نوع گرم‌شدن هست؛ مقداری شبیه موسیقی ایرانی. مثلا وقتی لطفی شروع می‌کند ابتدا پیش‌درآمد می‌زند و بعد گوشه به گوشه به اوج می‌رسد. اوج موسیقی آقای لطفی، اوج کارکردن من است. فرود آن هم، فرود من است. روز بعد که می‌آیم کاری که به تصویر کشیده‌ام، می‌توانم گوشه‌هایی از آن را دست‌کاری کنم و مدل آن را تغییر دهم.
در تمام کارهای شما، سوژه مستقیم مخاطب را نگاه می‌کند. آیا ترجیح می‌دهید رودررو و رخ‌به‌رخ با مخاطب خودتان صحبت کنید؟
نقاشی‌های من دوره‌های مختلفی دارند. گاه خیلی هم متفاوت هستند. یکی، دو نمونه در آنها وجود دارد که یک انسان و یک حیوان است. در آنها انسان و حیوان سرگرم خودشان هستند و هیچ‌وقت به یکدیگر هم نگاه نمی‌کنند. البته این یک نمونه کار مقداری به مخاطب توجه می‌کند. دوم اینکه بسیاری از لحظات و فضایی که در گذشته هم داشته‌ام، اگر چهره در آن وجود داشته، به بیننده خیلی نزدیک بوده است و حتی گاهی کناره‌های کار را اضافه کرده‌ام که مخاطب عقب برود. به تعبیری رخ‌به‌رخ و در چهره آدم نگاه نکند. حتی در تعداد دیگری از کارها با اینکه از کنار و شانه به آدم نگاه می‌کند، باز هم با شیطنت و شوخ‌طبعی به آدم خیره شده است. لحظه‌‌ای که من کار می‌کنم، واقعا این‌گونه نیست که انتخاب من بر این اساس باشد. تصور کنید از سر کلاس آمده‌ام و دو، سه ساعت هم وقت دارم. در این چند ساعت می‌خواهم کاری را انجام دهم. عکس‌هایی که از قبل جمع کرده‌ام را ورق می‌زنم، هیچ‌کدام از آنها جواب نمی‌دهند. باید از آنها پاسخی دریافت کنم. ممکن است تصویری را که در لحظه انتخاب نمی‌کنم، چهار روز بعد همان را انتخاب کنم. بعد که انتخاب شد، شروع به کارکردن روی آن می‌کنم. خیلی از اوقات که تصاویر شبیه به یکدیگر درمی‌آیند، آن را به‌هم می‌زنم. واقعا دلیلش را پیدا نکرده‌ام. روی تصویر آب می‌پاشم یا با فرچه آن را می‌سایم. این رفت و برگشت این‌قدر ادامه پیدا می‌کند که در یک جایی قرار می‌گیرم و در یک جایی تصویر ثابت می‌شود. البته همان روز کار را نگاه نمی‌کنم چون فرصت ندارم و باید بروم و اگر به آن نگاه کنم، چیز خوبی به نظرم نمی‌آید. بعد از دو، سه روز می‌آیم و متوجه می‌شوم که کار بدی نیست. گاهی ممکن است ذوق‌زده هم بشوم. کار را با تصویر اولیه مقایسه می‌کنم و متوجه می‌شوم که هیچ ارتباطی با هم ندارند. یک تصویر در اینجا وجود دارد که شبیه نابغه ریاضی ما خانم میرزاخانی است. عکس دیگری را شروع کردم، بعد دیدم که نتیجه این شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.