|

راه دشوار گاندی

دکتر عبدالرضا ناصرمقدسی- متخصص مغز و اعصاب

در انبان خاطرات نسل ما اتفاقاتی شگفت از سراسر دنیا ذخیره شده؛ اتفاقاتی که هریک برای نسلی کافی است و مطمئنم برای سال‌ها منبعی برای تحقیق و بررسی خواهند بود. جالب اینجاست که به‌طور مرتب درباره تمام این اتفاقات ارزش‌گذاری می‌شود و این ارزش‌ها به شکل عجیبی در حال تغییر هستند. این تغییرات ترسی ژرف در من ایجاد می‌کند. آیا واقعا ذهنیت و قضاوت من در باب این امور درست بوده است؟ چه‌کار کنم که تصمیم و رفتارم همواره مقبول باشد و گاه چنین قضاوت‌های سهمگینی در باب آنها صورت نگیرد؟ قضاوت‌هایی که می‌توانند طومار زندگی یک فرد را برای همیشه درهم بپیچد. یادم هست نوجوان که بودم می‌نشستم و با ولع سخنرانی‌های فیدل کاسترو را می‌خواندم. فیدل کاسترو برای من و برای خیلی دیگر از افراد، یک انقلابی با آرمان‌های بزرگ بود که علیه امپریالیسم جهانی ایستادگی می‌کرد. اکنون از او اما چه مانده است: فقر و بی‌کاری و اعدام و استبداد. گاه فکر می‌کنم چه‌گوارا خوش‌اقبال بود که به دنبال انقلاب‌های دیگر از کوبا خارج شد. در غیر این صورت این آبروی کنونی را نداشت. گرچه باید توجه داشت آبروی کنونی خود را مدیون میل به آزادی و تلاشش برای رهایی انسان‌ها از فقر است، نه به‌خاطر مشی مسلحانه یا نقش و مشارکتش در اعدام‌های انقلاب کوبا. در دوران دانشجویی من هم عکس بزرگی از چه‌گوارا در اتاقم داشتم. حالا که به آن دوران فکر می‌کنم احساس می‌کنم آدمی و زمانه چقدر در معرض تغییرند. گاه این تغییرات بسیار دردآور است. وقتی ناگهان می‌بینی کسی که تا دیروز برایت ارزشی فوق‌العاده داشت پوچ و تهی می‌شود، همه‌چیزت زیر سؤال می‌رود. با خودت فکر می‌کنی که یعنی چه؟ مگر می‌شود؟ مگر این انسان مظهر انسانیت و رحمت نبود؟ مگر برایش رنج نکشیده بود؟ چرا این‌گونه شد؟ این همان حالی است که من این روزها در قبال اتفاقاتی که در میانمار در حال جریان است و به نسل‌کشی مسلمانان روهینگیا انجامیده، دارم. سال‌هاست که موضوعات مربوط به میانمار را دنبال می‌کنم. دلیل آن هم علاقه من به شخصیت آنگ سان سوچی بوده است. من او را هم‌ردیف گاندی و ماندلا می‌دانستم. با خودم می‌گفتم چه خوشبختم که در زندگی‌ام شاهد مبارزات دو نفر از والاترین انسان‌ها یعنی ماندلا و سوچی بوده‌ام. چقدر از عدم خشونت آن دو آموخته‌ام. اینها آبروی جهان‌اند. اینها باید باشند تا انسان سر بلند کند و بگوید که غیر از ظلم و کشتار، کارهای دیگری نیز بلد است. می‌تواند خوب باشد. می‌تواند محبت کند و می‌تواند ببخشد. اما نسل‌کشی فجیع روهینگیا و بعد سکوت و سپس اظهارات بی‌مایه آنگ سان سوچی به من فهماند که گاندی و ماندلاشدن بسیاربسیار سخت‌تر از این حرف‌هاست. اینکه به‌خاطر قدرت چشم بر حقیقت ببندی و واقعیت را نگویی، بدترین کاری است که یک مسئول می‌تواند در هر زمانه‌ای انجام دهد. با خودم فکر کردم اگر گاندی با چنین شرایطی روبه‌رو می‌شد چه‌کار می‌کرد؟ و بعد یادم افتاد که اتفاقا مگر همین پافشاری گاندی نبود که به مرگ او منجر شد؟ اگر گاندی بود راهی روهینگیا می‌شد. در آنجا می‌نشست و روزه سکوت می‌گرفت. روزه می‌گرفت تا کسی، کسی را نکشد و چه‌بسا خود نیز کشته می‌شد. نقل است که در زمان حمله مغول مریدان شیخ نجم‌الدین کبری از او خواستند که شهر را ترک کند. او فرمود: «که 70 سال در زمان خوشی با خوارزمیان بودم. در وقت ناخوشی از ایشان تخلف‌کردن بی‏حرمتی باشد» و نسیم بی‌نیازی وزیدن گرفته است. شیخ ماند و در توفان مغولان کشته شد. نسیم بی‌نیازی بر گاندی و ماندلا نیز وزیدن گرفته بود. نه به فکر حفظ قدرت بودند و نه خشنودی گروهی خاص آنها را خشنود می‌کرد. حفظ جان آدمیان و آزادی آنها بالاترین هدف در طول زندگی‌شان بود. رویدادهایی که هر روز در گوشه و کنار ما اتفاق می‌افتد نشان می‌دهد که چنین هدفی چقدر سخت، دشوار و گاه در میان آشوب آدمیان ناممکن است.

در انبان خاطرات نسل ما اتفاقاتی شگفت از سراسر دنیا ذخیره شده؛ اتفاقاتی که هریک برای نسلی کافی است و مطمئنم برای سال‌ها منبعی برای تحقیق و بررسی خواهند بود. جالب اینجاست که به‌طور مرتب درباره تمام این اتفاقات ارزش‌گذاری می‌شود و این ارزش‌ها به شکل عجیبی در حال تغییر هستند. این تغییرات ترسی ژرف در من ایجاد می‌کند. آیا واقعا ذهنیت و قضاوت من در باب این امور درست بوده است؟ چه‌کار کنم که تصمیم و رفتارم همواره مقبول باشد و گاه چنین قضاوت‌های سهمگینی در باب آنها صورت نگیرد؟ قضاوت‌هایی که می‌توانند طومار زندگی یک فرد را برای همیشه درهم بپیچد. یادم هست نوجوان که بودم می‌نشستم و با ولع سخنرانی‌های فیدل کاسترو را می‌خواندم. فیدل کاسترو برای من و برای خیلی دیگر از افراد، یک انقلابی با آرمان‌های بزرگ بود که علیه امپریالیسم جهانی ایستادگی می‌کرد. اکنون از او اما چه مانده است: فقر و بی‌کاری و اعدام و استبداد. گاه فکر می‌کنم چه‌گوارا خوش‌اقبال بود که به دنبال انقلاب‌های دیگر از کوبا خارج شد. در غیر این صورت این آبروی کنونی را نداشت. گرچه باید توجه داشت آبروی کنونی خود را مدیون میل به آزادی و تلاشش برای رهایی انسان‌ها از فقر است، نه به‌خاطر مشی مسلحانه یا نقش و مشارکتش در اعدام‌های انقلاب کوبا. در دوران دانشجویی من هم عکس بزرگی از چه‌گوارا در اتاقم داشتم. حالا که به آن دوران فکر می‌کنم احساس می‌کنم آدمی و زمانه چقدر در معرض تغییرند. گاه این تغییرات بسیار دردآور است. وقتی ناگهان می‌بینی کسی که تا دیروز برایت ارزشی فوق‌العاده داشت پوچ و تهی می‌شود، همه‌چیزت زیر سؤال می‌رود. با خودت فکر می‌کنی که یعنی چه؟ مگر می‌شود؟ مگر این انسان مظهر انسانیت و رحمت نبود؟ مگر برایش رنج نکشیده بود؟ چرا این‌گونه شد؟ این همان حالی است که من این روزها در قبال اتفاقاتی که در میانمار در حال جریان است و به نسل‌کشی مسلمانان روهینگیا انجامیده، دارم. سال‌هاست که موضوعات مربوط به میانمار را دنبال می‌کنم. دلیل آن هم علاقه من به شخصیت آنگ سان سوچی بوده است. من او را هم‌ردیف گاندی و ماندلا می‌دانستم. با خودم می‌گفتم چه خوشبختم که در زندگی‌ام شاهد مبارزات دو نفر از والاترین انسان‌ها یعنی ماندلا و سوچی بوده‌ام. چقدر از عدم خشونت آن دو آموخته‌ام. اینها آبروی جهان‌اند. اینها باید باشند تا انسان سر بلند کند و بگوید که غیر از ظلم و کشتار، کارهای دیگری نیز بلد است. می‌تواند خوب باشد. می‌تواند محبت کند و می‌تواند ببخشد. اما نسل‌کشی فجیع روهینگیا و بعد سکوت و سپس اظهارات بی‌مایه آنگ سان سوچی به من فهماند که گاندی و ماندلاشدن بسیاربسیار سخت‌تر از این حرف‌هاست. اینکه به‌خاطر قدرت چشم بر حقیقت ببندی و واقعیت را نگویی، بدترین کاری است که یک مسئول می‌تواند در هر زمانه‌ای انجام دهد. با خودم فکر کردم اگر گاندی با چنین شرایطی روبه‌رو می‌شد چه‌کار می‌کرد؟ و بعد یادم افتاد که اتفاقا مگر همین پافشاری گاندی نبود که به مرگ او منجر شد؟ اگر گاندی بود راهی روهینگیا می‌شد. در آنجا می‌نشست و روزه سکوت می‌گرفت. روزه می‌گرفت تا کسی، کسی را نکشد و چه‌بسا خود نیز کشته می‌شد. نقل است که در زمان حمله مغول مریدان شیخ نجم‌الدین کبری از او خواستند که شهر را ترک کند. او فرمود: «که 70 سال در زمان خوشی با خوارزمیان بودم. در وقت ناخوشی از ایشان تخلف‌کردن بی‏حرمتی باشد» و نسیم بی‌نیازی وزیدن گرفته است. شیخ ماند و در توفان مغولان کشته شد. نسیم بی‌نیازی بر گاندی و ماندلا نیز وزیدن گرفته بود. نه به فکر حفظ قدرت بودند و نه خشنودی گروهی خاص آنها را خشنود می‌کرد. حفظ جان آدمیان و آزادی آنها بالاترین هدف در طول زندگی‌شان بود. رویدادهایی که هر روز در گوشه و کنار ما اتفاق می‌افتد نشان می‌دهد که چنین هدفی چقدر سخت، دشوار و گاه در میان آشوب آدمیان ناممکن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.