يكي از رباتهايي شدم كه كارخانه زندگي توليد ميكند
در این مجموعه گفتوگوها به سراغ افراد با مشاغل و جایگاههای متفاوت رفتهایم؛ از بهمن کشاورز، بهعنوان وکیل و نجلرحیم، بهعنوان پزشک تا یک راننده قطار با 95 سال سن. این بار به سراغ یک استاد دانشگاه رفتهایم. به سراغ کسی که سالها در حوزه نوشتن و تئوری فعالیت کرده است و اینک در استرالیا درس میدهد. او را با سهگانه «ادبیات نمایشی در ایران» میشناسند و در حوزه پژوهش و تدریس سالها تجربه دارد. جمشید ملکپور، فوقلیسانس هنرهای نمایشی از آمریکا دارد. در حوزه کارگردانی تئاتر نیز فعالیت کرده است. از نمایشهای وی میتوان به نمایشهای ذیل اشاره کرد: «رومته در بند»، «اودیپ شهریار»، «مکبث»، «آنتیگون»، «افسانه اندوهی دلخراش». فیلمسازی را هم با ساخت فیلمی 16میلیمتری به نام «که یاران فراموش کردند» برای تلویزیون شروع کرد. او در مجتمع دانشگاهی هنر، دانشکده هنرهای زیبا و مرکز آموزش هنر هم تدریس کرده است. گفتوگو با جمشید ملکپور در چند زمان مختلف انجام و سرانجام جمعبندی و تدوین شد.
شما را بهعنوان پژوهشگر و کارگردان و استاد دانشگاه میشناسیم. البته بیشتر با کتاب «ادبیات نمایشی در ایران» که تاکنون سه جلد از آن منتشر شده است. این علاقهمندی درباره پژوهش از کجا در شما شکل گرفت؟
من از همان سالهای نوجوانی به کتاب و قلم علاقهمند بودم. علیرغم دوستی و معاشرت با هنرمندان تئاتر در آبادان، در اجراهای تئاتری شرکت نمیکردم بلکه بیشتر به نقد تئاتر و مباحث تئاتری و هنری میپرداختم. چنانکه در 16سالگی مطلبی درباره تئاتر نوشتم و برای مجله فردوسی فرستادم که چاپ شد. توجه داشته باشید که این مجله که به سردبیری عباس پهلوان در میآمد، یکی از معتبرترین مجلات ادبی-هنری آن سالها بود. خلاصه اینکه از همان سالها علاقه به یادگیری و پرسش در من بود.
شما اهل آبادان بودید و در اجراهای تئاتری حضور نداشتید! حتما خانواده در این میان نقش داشت؟
نقشی نداشتند. خود من بازیگری را دوست نداشتم. در آن سنوسال کارگردانی هم که نمیشد کرد. من کاملا زندگی مستقلی داشتم. اتاق خودم را داشتم و کتابخانهای که از کلاس پنجم و ششم ابتدایی در آن اتاق درست کردم. پول خرید کتاب داشتم و استقلال کامل در شیوه زندگی. طوری که وقتی رشته مکانیک در دانشگاه را با تئاتر تاخت زدم، مخالفتی نکردند. پدرم هم نصیحت خوبی بدرقه راه کرد که آن را بهکار بستم. گفت در کشوری که ساختار جهانسومی دارد سعی کن از راه هنر گذران زندگی نکنی والا مطرب و میرزا قلمدان این و آن میشوی.
چطور به این نتیجه رسیدید که تغییر رشته دهید؟ هراسی نداشتید دچار فلاکت و بیپولی شوید؟ یا خانواده خیلی پولداری داشتید که به آنها میتوانستید تکیه کنید؟
داستان کمی پیچیده است. من در شیراز از طریق یکی از دبیران ادبیاتم که به شیراز منتقل شده بود و خود شاعر گرانمایهای بود و سردبیر جنگ ادبی بود به حلقه ادبی شیراز وصل شدم. بهجای اینکه بنشینم ترمودینامیک بخوانم هر شب به کافهای میرفتم که آنجا جمع میشدند و بحث ادبی و هنری میکردند. این مسئله مرا بیشتر به سوی هنر هل داد و متقاعدم کرد جای من در یک دانشکده هنری است نه مهندسی.
گفتید در 16سالگی مطلبی از شما در مجله فردوسی منتشر شد؛ آیا به آنجا رفتوآمد کردید یا اصلا نوشتن برای مطبوعات را ادامه دادید؟
آن مقاله را که در آبادان نوشتم و فرستادم. بعد که به تهران آمدم یکی، دو مطلب کوتاه دیگر هم نوشتم. اما با آمدن من به تهران عباس پهلوان را از سردبیری برداشتند و علیرضا میبدی شد که اتفاقا یکی از اعضای همان حلقه ادبی شیراز بود. دو، سه باری با هم در لالهزار که نزدیک دفتر مجله فردوسی بود، ناهار خوردیم. اما با رفتنش از مجله فردوسی به تلویزیون ارتباط ما قطع شد و دیگر او را ندیدم. برای مطبوعات هم دیگر چیزی ننوشتم.
اگر بخواهید از فضای هنری و ادبی آن دوران در آبادان یا محافل دیگری که رفتوآمد میکردید بگویید چه نکتهای به نظرتان میرسد؟
آبادان شهر عجیبی بود. هرآنچه در لندن و نیویورک در آن زمان یافت میشد، ما در آبادان کموبیش داشتیم. بهترین سینماها که فیلمهای روز دنیا را به زبان اصلی نشان میدادند. کتابخانههای خوبی که در باشگاهها بود. باشگاه قایقرانی و چه و چه. گروه تئاتری که به انگلیسی اجرا میکردند و من برای اولینبار آنتیگون آنوی را به زبان انگلیسی در آبادان دیدم. فروشگاهی که «الفی» نامیده میشد و تمام روزنامهها و مجلات انگلیسی را داشت. آدمهاي مهمی هم به آبادان میآمدند و با آنها آشنا میشدم. از منوچهر آتشی شاعر گرفته تا خسرو گلسرخی. مثلا مهدی اخوانثالث مدتی به آبادان آمد. شش ماه یا یک سال. یادم نمیآید. فرصتی بود که بعضی روزها کنار او روی فرش اتاق بنشینم و به شعرهایش گوش کنم. هنوز هم نمیدانم چرا به آبادان آمده بود. تبعید شده بود که نشان نمیداد، چون تلویزیون آبادان خانه خوبی در بهترین منطقه در اختیارش گذاشته بود و آزادی کامل رفتوآمد هم داشت. خلاصه شهر عجیبی بود که برای من و دیگر آبادانیها تبدیل به یک رؤیا شده است. من داستان این شهر را در رمانم «روز اول ماه مهر هرگز نیامد» روایت کردهام.
در تهران با چه کسانی رفتوآمد میکردید؟ کسی بود که بر شما تأثیر بگذارد؟
من از آن دسته آدمهایی نیستم که با گروه خاصی از لحاظ اعتقادات سیاسی و مذهبی رفتوآمد بکنم. از هرکس خوشم بیاید ارتباط برقرار میکنم. بههمیندلیل با بسیاری از اهل ادب و هنر از طیفهای گوناگون آشنایی داشتم. از هنرمندان پاتیل و معتاد تا چریک فدایی. از تودهای و سلطنتطلب تا مذهبی. مثقالی هم اهمیت نمیدهم پشتسرم چه بگویند. بهجز کافهرستورانها و هتل مرمر، پیش از انقلاب هر کتابفروشی روبهروی دانشگاه پاتوق گروهی از آنها بود و بهراحتی در دسترس بودند. مثلا ساعدی مدتی که کتاب الفبا را برای امیرکبیر در میآورد، دفتری همان بالای امیرکبیر داشت که من و دیگران به او سر میزدیم. یادم است کتابفروشی زمان پاتوق رضا سیدحسینی و شاملو بود. درباره یادگرفتن باید بگویم از خیلیها یاد گرفتم اما از اشتباهات خودم بیشتر یاد گرفتم. محال است اشتباهی را دوبار انجام دهم. بعد از انقلاب هم رفتوآمدهایم خیلی محدود و گزینشی شد. اگر کار تئاتر نمیکردم که اتفاقی بود که هر دو سال یا چهار سال میافتاد، تماموقت خانه بودم و میخواندم و مینوشتم.
در اطرافیانتان کسی بود که شما را تشویق کند؟
از زمانی که شروع به پژوهش درباره تئاتر ایران کردم از تشویقهای زبانی دوستان هنرمند و نویسنده برخوردار بودم. محمدعلی کشاورز، جمشید مشایخی، جعفر والی، علی نصیریان، حسینعلی طباطبایی، احمدرضا احمدی، جلال ستاری، لاله تقیان و رضا سیدحسینی. اینها کسانی بودند که مرا تشویق میکردند تا کار ادبیات نمایشی در ایران را تمام کنم. از بقیه اهالی تئاتر هم که فقط زخمزبان و توهین نثارم شد و کپیبرداری از آثارم بدون آنکه ذکری کنند. ببینید من 28 سالم بود که دو جلد ادبیات نمایشی در ایران را منتشر کردم و اتفاقی در آن سالها شد. بیشتر اهل ادبیات خواندند و حمایت کردند. ایرج افشار و فرخ غفاری ازآنجمله. حتی سال گذشته مصاحبهای از مسعود کیمیایی فیلمساز خواندم که از کتاب من بهعنوان یکی از آثار مهم ادبی-هنری دهه شصت یاد کرده بود. اصلا فکر نمیکردم او کتاب مرا خوانده باشد. هرچه مرحوم محسن باقرزاده، مدیر انتشارات توس، به بزرگان ادب و هنر که همیشه در دفترش بودند میگفت فلانی 28 سال دارد باور نمیکردند و فکر میکردند آدم 60، 70 سالهای آن را نوشته است. اما جماعت تئاتری که بهاصطلاح اهل کتاب و تحقیق بودند تمام سعیشان را کردند تا کار را
بکوبند. انتظار دیگری هم نمیرفت با توجه به آنچه درباره تاریخ تئاتر ايران میدانستم. میرسیفالدین کرمانشاهی، اولین کارگردان تحصیلکرده تئاتر ایران را دو، سه نفر از هنرمندان تئاتر برایش پاپوش درست کردند و به شهربانی کشاندنش تا جایی که خودکشی کرد. شاهین سرکیسیان که بهحق پایهگذار تئاتر معاصر ایران است را همین تئاتریها خانهنشین و دقمرگ کردند و بعد رفتند برایش سنگ قبر گذاشتند. بهرام بیضایی را چه کسانی از دانشگاه کنار گذاشتند؟ این هنرمند فرهیخته را؟ تئاتریها کردند. همکارانش هم سرشان را پایین انداختند، رفتند سر کلاسهایشان. کی در آن مقطع اعتراض کرد؟ به شهادت من و صدها دانشجوی هنر او هرگز کلامی راجعبه سیاست و مذهب سر کلاسهایش به زبان نمیآورد. تمرکزش فقط روی تئاتر بود. مدتی است میخوانم که میگویند حیف شد که چهها شد. اینها که فایده ندارد. اگر راست میگویید که میدانم نمیگویید بیایید حقوق 30 سال گذشته او را طبق قانون به او بدهید و بازنشستهاش کنید تا حداقل همسر و فرزندانش از حق قانونی او بهره ببرند. این قانون در کشور ما هماکنون وجود دارد که اگر کسی بیدلیل و مدرک از کار برکنار شود باید همه حقوق او را
بپردازند. ببخشید شما از زخم زبان سؤال کردید، من از زخم هنر گفتم.
این زخمزبانها را راحت تحمل میکردید؟
اول نه. جوان بودم و عکسالعملهای تندی نشان میدادم. ولی بعد که فهمیدم همه اینها کشک است و با یک شهابسنگ همهچیز به عصر یخبندان برمیگردد دیگر اهمیتی ندادم. اگر راجعبه کارهایم بد بگویند اصلا اهمیت نمیدهم. حق این است که بگویند. اما اگر راجع به خودم حرف ناروایی بزنند دودمانش را بر باد میدهم.
اصلا از چه زمانی حضور جدی و شبانهروزی در عرصه تئاتر و پژوهش را آغاز کردید؟
فکر کنم بهطور جدی و سیستماتیک و علمی (اگر بشود گفت) از سال 1352. بهخصوص بعد از گذراندن کلاسی با دکتر امیرحسین آریانپور که درباره تحقیق و روشهای تحقیق بود. البته هر از گاهی هم توسط دکتر رضا سیدحسینی از محضر دکتر پرویز ناتلخانلری بهره میبردم. ایشان مثل خود سیدحسینی بسیار علاقهمند به تئاتر بودند و نمایشنامه هم نوشتهاند و «هشتمین سفر سندباد» از خانلری است که من نسخهای از آن را دارم.
چگونه توانستید در کار خود پیش بروید؟
عشق، پشتکار و از خودگذشتگی. از بسیاری از چیزها. گذشتن از خود، از تفریح، از شبنشینی، از شهرت و پول. بگذارید داستانی برایتان تعریف کنم. سال 1353 من فیلمنامه «سرایدار» به کارگردانی خسرو هریتاش را نوشتم و دستیار اول او در همین فیلم بودم که جناب نصیریان در آن بازی کرده است. فیلم یکی، دو سال بعد اکران شد، اگر اشتباه نکرده باشم. استاد نصیریان باید کاملا یادشان باشد. البته فیلمنامه براساس داستان کوتاهی بود که تهیهکننده فیلم نوشته بود. این فیلم در کارنامه هریتاش با تمام فیلمهای دیگر او متفاوت است. اگر فیلم را ببینید اسم من در تیتراژ فیلم نیست. چون در هفته آخر فیلمبرداری مشکلی برای من ایجاد شد که تهیهکننده و کارگردان ترسیدند اسم من را بگذارند. من میتوانستم در همان سینما بمانم و فیلم بسازم اما دیدم علاقه من جای دیگری است. تئاتر. هیچ پیشنهاد دیگری را قبول نکردم. تا سال 1364. که دوست تهیهکنندهای پیشنهاد کارگردانی یک سریال 13قسمتی را داد. توجه داشته باشید در آن سالها کار چندانی صورت نمیگرفت و آن کار برای من هم شهرت بود و هم پول. اما یک قسمت بیشتر نساختم و عطایش را به لقایش بخشیدم. دیدم به کارهای پژوهشیام
لطمه میزند. در همان یک قسمت که نمیدانم چه بلایی سرش آمد شهلا میربختیار، مهدی فتحی، رضا کرمرضایی و اکبر سنگی بازی میکردند. تهیهکننده خیلی ناراحت شده بود و من به او توصیه کردم تا قسمتی از آن را به سیروس مقدم بدهد که دستیار من در قسمت اول بود. همینطور هم شد. بسیار باشخصیت و خوشفکر بود. فکر کنم از همان جا کارگردانی را شروع کرد. شنیدهام کارگردان مشهوری شده و سریالهای خوبی میسازد. متأسفم که کارهایش را ندیدهام.
هنوز هم نمیتوانید مشکل نگذاشتن اسمتان در تیتراژ فیلم را بیان کنید؟
در آخرین هفته فیلمبرداری، به دلیل داشتن چند کتاب دستگیر شدم و آنها هم ترسیدند؛ کتابهایی که الان آنها را دانهای هزار تومان کنار خیابان در تهران میفروشند و کسی نمیخرد. ببینید عمر و انرژی و تمرکز ما در این مملکت با چه چیزهایی هدر رفت. حتی مجازات بیشتری کردند. من جزء اولین گروهی بودم که دوره تئاتر کودک را با «دان لافون» آمریکایی دیدم و در کانون پرورش فکری تئاتر کودک تدریس میکردم. از آنجا هم اخراج شدم.
گذشتن از شبنشینی و میهمانی آسان است، از پول و شهرت چطور گذشتید؟ آن هم در دنیای هنر؟
دوره ما از جنس دیگری بود. تمام همنسلان من که خدا را شکر بیشترشان در قید حیات هستند، به تنها چیزی که فکر نمیکردند و اهمیتی نمیدادند، پول بود. البته حداقلی برای همه بود. امکان نداشت کسی از دانشکده دراماتیک یا هنرها فارغالتحصیل میشد و بیکار میماند. در سال، 20 الی 30 نفر فارغالتحصیل میشدند. وزارت فرهنگ و هنر استخدام میکرد و بهعنوان کارشناس به شهرستانها میفرستاد. بسیاری از هنرمندان خوب شهرستانی که امروز در تهران فعالیت میکنند، از سوی همانها با تئاتر آشنا شدند. واحد نمایش تلویزیون استخدام میکرد. کارگاه نمایش و اداره تئاتر استخدام میکردند. امروز هرکس بخواهد تئاتر بخواند و از من نظر بخواهد میگویم فورا برو با یک روانپزشک حرف بزن. کسی در فکر بازکردن قهوهخانه سنتی، آرایشگاه زنانه و مردانه، رستوران و کافیشاپ نبود. هنر بود و هنر بود و هنر.
چه مشکلاتی سرراهتان بود؟
مشکل که سر راه هر کاری هست، اما در زمینه فرهنگ و هنر و قلم مشکلات از جنس خاصی هستند. گذشته از مسائل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی که هنرمند و نویسنده باید با آنها روبهرو شود، مسائل عاطفی و وجدانی هم اضافه هستند. در ایران اگر نویسنده و هنرمندی نخواهد در چارچوبهای تعیینشده خودش را قرار دهد، نخواهد قلمدان و مطرب این و آن شود، مستقل و بیطرف بنویسد و اجرا کند، باید با انبوهی از مشکلات دستوپنجه نرم کند که در توان هرکسی نیست. کارهایش دیده و خوانده نمیشود. بدتر اینکه با حربه «سکوت» او را دچار ناامیدی و افسردگی میکنند؛ حربه نامهربانی که متأسفانه این یکی بیشتر از طرف خود اهالی هنر و ادب به کار گرفته میشود.
آیا در آن زمان که شما به تئاتر و پژوهش علاقهمند شدید، فکر میکردید در این مسیر موفقیتی وجود داشته باشد یا فقط بر اساس علاقه و خواست جلو میرفتید؟
باید اول «موفقیت» را تعریف کنیم که چیست. من موفقیت در زمینه هنر را بیان خود و رضایت وجدانی خودم میدانم، نه اینکه خواننده، کتاب را بخواند یا تماشاگر اجرا را ببیند. موفقیت برای من این است که چیزی را که به آن علاقه و اعتقاد دارم بیان کنم. چه بگذارند، چه نگذارند. «تلاش» را موفقیت میدانم. همین.
من اگر ادبیات نمایشی در ایران را نوشتم، میخواستم پارهای از تن و جان فرهنگ ایران را نجات بدهم که صدها نفر برای آن زحمت کشیده بودند؛ از محوشدن. نهاینکه پژوهشگر شوم و کتاب چاپ کنم. اگر داستانهایی مثل هفت دهلیز و کاشف رؤیا را نوشتم، میخواستم حسم را درباره آدمهایی بیان کنم که دوروبرم بودند، با آنها زندگی کردم، خندیدم و اشک ریختم. نهاینکه داستاننویس شوم. برای همین هیچوقت برایم اهمیتی نداشته که بگذارند یا نگذارند. چاپ کنم یا نکنم. وقتی فیلم سینماییام، «باد سرخ»، را توقیف کردند، یکبار به ارشاد نرفتم. کتابهایم را هشت سال غیرقابل چاپ تشخیص دادند، به ارشاد نرفتم و مصاحبه نکردم و نامه به این وزیر و آن وکیل ننوشتم. تئاترم را بعد از چهار ماه تمرین و دو روز قبل از اجرا اجازه اجرا ندادند. به مرکز هنرهای نمایشی نرفتم، باوجود اینکه پیغام دادند بیا گفتوگو کنیم.
برای چی؟
چون من وقتی کاری را انجام میدهم، کارم را تمامشده میدانم. من میخواستم این را بنویسم، نوشتم. بسازم، ساختم. من کارکردن و بیان احساسات و عواطف خودم در رابطه با خودم و محیطی را که در آن زندگی میکنم «موفقیت» میدانم. این را از یکی از بهترین پژوهشگران تاریخ و ادب ایران یاد گرفتم. 10 سال روی کتابی کار میکرد. گفتم میدانی که امکان چاپ این تقریبا غیرممکن است. گفت مگر من برای چاپشدنش دارم روی این موضوع کار میکنم. من خودم میخواهم این را یاد بگیرم. من هم همینطور. حالا اگر کارهایم خوانده یا دیده شوند چه بهتر. از ته قلب خوشحال میشوم که کتابهایم را بخوانند یا تئاترهایم را ببینند. اگر هم نشد به جهنم. خودکشی نمیکنم، چون مطمئن هستم کسی در جایی از ایران و جهان همان کار را بهتر از من انجام داده است.
درهرحال داشتن مخاطب مهم است؟ بدون رسیدن به نفری که اصل هنر بر مبنای ارتباط با اوست؟
بله موافقم مهم است، اما این مخاطب اول خود هنرمند است. مگر یک نقاش تابلویش را برای کسی بهجز خودش میکشد؟ اصلا میداند کس دیگری آن تابلو را خواهد دید؟ یا چند نفر میبینند؟ احتمال دارد کسی وارد آتلیهاش بشود و کار را ببیند و بخرد و بعد هم برای همیشه در زیرزمین خانهای از یاد برود. آیا نقاش دیگر کار نمیکند؟ آن هم نقاشی که من آن را عالیترین نوع هنر میدانم. تئاتر و سینما که هنر ناب و خالصی نیستند. 200 تا آدم کار میکنند تا اثری بهوجود بیاید که آخرسر هم همه آن به حساب کارگردان و بازیگر نوشته میشود. خلاصه اینکه مبنا کارکردن و خلقکردن است؛ چه برای یک نفر، چه برای یکمیلیون نفر. اگر کار پاسخگوی عواطف و احساسات هنرمند باشد برای او کافی است.
وقتی به گذشته برمیگردید چه لحظههایی در خاطرتان مانده است؟ اولینبار که تئاتری روی صحنه بردید یا برای نوشتن اقدام کردید؟
فکر کنم بیشتر از 10 اجرای تئاتری داشتهام چه در ایران چه در استرالیا. اما خاطره اجرای نمایش «پرومته در بند» اثر جاودانی ایسخولوس، تراژدینویس یونانی را فراموش نمیکنم. من این اثر را سال 1354 اجرا کردم در استخر بزرگی که در دانشکده هنرهای زیبا بود. تمام همسرایان تا سینه در آب بودند و خدایان یونانی روی طنابهایی بالا و پایین میرفتند که از ساختمانهای بلند اطراف آویزان بودند. نورپردازی هم کلا از طریق مشعل بود. آخرین تمرین را که کردیم دیدم کسی روی پلههای ساختمان نشسته و کار را تماشا میکند. ساعت 10 شب بود. بعد از اجرا به طرفم آمد. شناختمش. فرخ غفاری بود که با او درباره تئاتر ایران خیلی گفتوگو کرده بودم. گفت در دانشگاه جلسهای داشته و وقتی میخواسته برود از دور آوای همسرایان را شنیده و بعد آتشها را دیده. کنجکاو شده و نشسته کار را دیده. همانجا از من دعوت کرد تا آن را اجرا کنم. خب برای من افتخاری بود شنیدن نظر کسی که سهم بسیاری در تکوین و تحول تئاتر و سینمای ایران داشته و دارد. با توجه به جو آن زمان و محیطی که در آن زندگی میکردم اگر در جشن هنر کاری اجرا میکردم تمام دوستانم را از دست میدادم. طبیعی بود که در
جشن هنر اجرا نکنم.
چرا؟ اصلا به جشن هنر میرفتید؟
برای اینکه برچسب دولتی خورده بود و جامعه هنری مخالف حکومت آن را بایکوت کرده بودند. اما من تشنه آموختن بودم و در آن شرایط آثار تئاتری که در جشن هنر ارائه میشد یگانه بودند. من هر سال به جشن هنر میرفتم. یعنی تا سال 1354 که ایران بودم. هر آنچه درباره تئاتر و هنر آموختم از اجراهای جشن هنر بود. مگر میشد بهسادگی و هزینه کم رفت این کشور و آن کشور و کاری از پیتر بروک، گروتوفسکی، کانتور، سوزوکی، سربان و رابرت ویلسون دید؟ من کاری به حواشی این جشن ندارم و بسیاری از انتقادها را هم قبول دارم اما بخش تئاتر جشن هنر و مدیریت هنری فرخ غفاری این امکان را برای من و نسل من فراهم کرد تا این آثار را ببینیم. من چون جایی هم در شیراز داشتم دوستان و همکلاسیهایم همیشه میهمان من در زمان جشن بودند. اعتقاد دارم بهترین و تأثیرگذارترین بخش جشن هنر تئاتر آن بود. ای کاش میتوانستم هر سال مشتی بهار نارنج روی قبر فرخ غفاری بريزم. او سالها بعد هم در مصاحبهای از کتاب «ادبیات نمایشی در ایران» نوشته من بهنیکی یاد کرد که در پشت جلد کتاب آمده است.
شما فعالیتهای متعددی را امتحان کردید. میتوانید از آنها بگویید؟
من واقعا برای تئاتر وقت گذاشتم. چه بهعنوان مدرس، چه بهعنوان پژوهشگر و چه بهعنوان کارگردان. اگر حمل بر چیزی نشود من روزی 10، 12 ساعت کار کردم. البته فیلم هم ساختم که چون توقیف کردند و دیگر حتی فیلمنامههایم را هم تصویب نکردند، از خیرش خیلی زود گذشتم. داستان هم نوشتم. اما داستاننویسی من صرفا درباره تئاتر است. بهجز یکی که درباره شهر زادگاهم آبادان است و میخواستم تا قبل از اینکه خاطره این شهر از ذهنها پاک نشده آن را با کلمات ثبت و تصویر کنم. سه داستان دیگرم درباره تئاتر و شخصیتهای تئاتری هستند. نمیتوانستم احساسات و عواطف خودم را در کتابهای پژوهشی بیان کنم. پس از فرمت داستان استفاده کردم و امیدوارم داستاننویسان حرفهای مرا ببخشند. اگر کسانی بخواهند بدانند زیر پوست تئاتر و هنر در ایران چه اتفاقاتی افتاده، توصیه میکنم «هفت دهلیز» و «کاشف رؤیا» را بخوانند.
در طول این سالها به بازگشت فکر کردید؟
من فقط به «بازگشت بهسوی او» فکر کردهام. از آینده هم خبر ندارم. البته سه سال گذشته بیشتر در ایران بودم تا خارج از ایران. هر وقت شرایط جسمانی اجازه دهد تئاتر هم میروم. چون چهرهام شناختهشده نیست میروم بلیت میخرم که گاهی اوقات هم گیرم نمیآید و برمیگردم. من زمانی که در ایران کار میکردم شب اول و میهمانی و کارت دعوت و اینطور چیزها نداشتم. اعتقاد دارم آنهایی که علاقهمند به تئاتر هستند باید بلیت بخرند و به تماشای تئاتر بروند.
یکی از مهمترین آرزوهایی که به آن نرسیدهاید کدام است؟
که جمشید ملکپور باشم. خودم باشم. نشد. من هم یکی از روباتهایی شدم که کارخانه زندگی تولید میکند.
در این مجموعه گفتوگوها به سراغ افراد با مشاغل و جایگاههای متفاوت رفتهایم؛ از بهمن کشاورز، بهعنوان وکیل و نجلرحیم، بهعنوان پزشک تا یک راننده قطار با 95 سال سن. این بار به سراغ یک استاد دانشگاه رفتهایم. به سراغ کسی که سالها در حوزه نوشتن و تئوری فعالیت کرده است و اینک در استرالیا درس میدهد. او را با سهگانه «ادبیات نمایشی در ایران» میشناسند و در حوزه پژوهش و تدریس سالها تجربه دارد. جمشید ملکپور، فوقلیسانس هنرهای نمایشی از آمریکا دارد. در حوزه کارگردانی تئاتر نیز فعالیت کرده است. از نمایشهای وی میتوان به نمایشهای ذیل اشاره کرد: «رومته در بند»، «اودیپ شهریار»، «مکبث»، «آنتیگون»، «افسانه اندوهی دلخراش». فیلمسازی را هم با ساخت فیلمی 16میلیمتری به نام «که یاران فراموش کردند» برای تلویزیون شروع کرد. او در مجتمع دانشگاهی هنر، دانشکده هنرهای زیبا و مرکز آموزش هنر هم تدریس کرده است. گفتوگو با جمشید ملکپور در چند زمان مختلف انجام و سرانجام جمعبندی و تدوین شد.
شما را بهعنوان پژوهشگر و کارگردان و استاد دانشگاه میشناسیم. البته بیشتر با کتاب «ادبیات نمایشی در ایران» که تاکنون سه جلد از آن منتشر شده است. این علاقهمندی درباره پژوهش از کجا در شما شکل گرفت؟
من از همان سالهای نوجوانی به کتاب و قلم علاقهمند بودم. علیرغم دوستی و معاشرت با هنرمندان تئاتر در آبادان، در اجراهای تئاتری شرکت نمیکردم بلکه بیشتر به نقد تئاتر و مباحث تئاتری و هنری میپرداختم. چنانکه در 16سالگی مطلبی درباره تئاتر نوشتم و برای مجله فردوسی فرستادم که چاپ شد. توجه داشته باشید که این مجله که به سردبیری عباس پهلوان در میآمد، یکی از معتبرترین مجلات ادبی-هنری آن سالها بود. خلاصه اینکه از همان سالها علاقه به یادگیری و پرسش در من بود.
شما اهل آبادان بودید و در اجراهای تئاتری حضور نداشتید! حتما خانواده در این میان نقش داشت؟
نقشی نداشتند. خود من بازیگری را دوست نداشتم. در آن سنوسال کارگردانی هم که نمیشد کرد. من کاملا زندگی مستقلی داشتم. اتاق خودم را داشتم و کتابخانهای که از کلاس پنجم و ششم ابتدایی در آن اتاق درست کردم. پول خرید کتاب داشتم و استقلال کامل در شیوه زندگی. طوری که وقتی رشته مکانیک در دانشگاه را با تئاتر تاخت زدم، مخالفتی نکردند. پدرم هم نصیحت خوبی بدرقه راه کرد که آن را بهکار بستم. گفت در کشوری که ساختار جهانسومی دارد سعی کن از راه هنر گذران زندگی نکنی والا مطرب و میرزا قلمدان این و آن میشوی.
چطور به این نتیجه رسیدید که تغییر رشته دهید؟ هراسی نداشتید دچار فلاکت و بیپولی شوید؟ یا خانواده خیلی پولداری داشتید که به آنها میتوانستید تکیه کنید؟
داستان کمی پیچیده است. من در شیراز از طریق یکی از دبیران ادبیاتم که به شیراز منتقل شده بود و خود شاعر گرانمایهای بود و سردبیر جنگ ادبی بود به حلقه ادبی شیراز وصل شدم. بهجای اینکه بنشینم ترمودینامیک بخوانم هر شب به کافهای میرفتم که آنجا جمع میشدند و بحث ادبی و هنری میکردند. این مسئله مرا بیشتر به سوی هنر هل داد و متقاعدم کرد جای من در یک دانشکده هنری است نه مهندسی.
گفتید در 16سالگی مطلبی از شما در مجله فردوسی منتشر شد؛ آیا به آنجا رفتوآمد کردید یا اصلا نوشتن برای مطبوعات را ادامه دادید؟
آن مقاله را که در آبادان نوشتم و فرستادم. بعد که به تهران آمدم یکی، دو مطلب کوتاه دیگر هم نوشتم. اما با آمدن من به تهران عباس پهلوان را از سردبیری برداشتند و علیرضا میبدی شد که اتفاقا یکی از اعضای همان حلقه ادبی شیراز بود. دو، سه باری با هم در لالهزار که نزدیک دفتر مجله فردوسی بود، ناهار خوردیم. اما با رفتنش از مجله فردوسی به تلویزیون ارتباط ما قطع شد و دیگر او را ندیدم. برای مطبوعات هم دیگر چیزی ننوشتم.
اگر بخواهید از فضای هنری و ادبی آن دوران در آبادان یا محافل دیگری که رفتوآمد میکردید بگویید چه نکتهای به نظرتان میرسد؟
آبادان شهر عجیبی بود. هرآنچه در لندن و نیویورک در آن زمان یافت میشد، ما در آبادان کموبیش داشتیم. بهترین سینماها که فیلمهای روز دنیا را به زبان اصلی نشان میدادند. کتابخانههای خوبی که در باشگاهها بود. باشگاه قایقرانی و چه و چه. گروه تئاتری که به انگلیسی اجرا میکردند و من برای اولینبار آنتیگون آنوی را به زبان انگلیسی در آبادان دیدم. فروشگاهی که «الفی» نامیده میشد و تمام روزنامهها و مجلات انگلیسی را داشت. آدمهاي مهمی هم به آبادان میآمدند و با آنها آشنا میشدم. از منوچهر آتشی شاعر گرفته تا خسرو گلسرخی. مثلا مهدی اخوانثالث مدتی به آبادان آمد. شش ماه یا یک سال. یادم نمیآید. فرصتی بود که بعضی روزها کنار او روی فرش اتاق بنشینم و به شعرهایش گوش کنم. هنوز هم نمیدانم چرا به آبادان آمده بود. تبعید شده بود که نشان نمیداد، چون تلویزیون آبادان خانه خوبی در بهترین منطقه در اختیارش گذاشته بود و آزادی کامل رفتوآمد هم داشت. خلاصه شهر عجیبی بود که برای من و دیگر آبادانیها تبدیل به یک رؤیا شده است. من داستان این شهر را در رمانم «روز اول ماه مهر هرگز نیامد» روایت کردهام.
در تهران با چه کسانی رفتوآمد میکردید؟ کسی بود که بر شما تأثیر بگذارد؟
من از آن دسته آدمهایی نیستم که با گروه خاصی از لحاظ اعتقادات سیاسی و مذهبی رفتوآمد بکنم. از هرکس خوشم بیاید ارتباط برقرار میکنم. بههمیندلیل با بسیاری از اهل ادب و هنر از طیفهای گوناگون آشنایی داشتم. از هنرمندان پاتیل و معتاد تا چریک فدایی. از تودهای و سلطنتطلب تا مذهبی. مثقالی هم اهمیت نمیدهم پشتسرم چه بگویند. بهجز کافهرستورانها و هتل مرمر، پیش از انقلاب هر کتابفروشی روبهروی دانشگاه پاتوق گروهی از آنها بود و بهراحتی در دسترس بودند. مثلا ساعدی مدتی که کتاب الفبا را برای امیرکبیر در میآورد، دفتری همان بالای امیرکبیر داشت که من و دیگران به او سر میزدیم. یادم است کتابفروشی زمان پاتوق رضا سیدحسینی و شاملو بود. درباره یادگرفتن باید بگویم از خیلیها یاد گرفتم اما از اشتباهات خودم بیشتر یاد گرفتم. محال است اشتباهی را دوبار انجام دهم. بعد از انقلاب هم رفتوآمدهایم خیلی محدود و گزینشی شد. اگر کار تئاتر نمیکردم که اتفاقی بود که هر دو سال یا چهار سال میافتاد، تماموقت خانه بودم و میخواندم و مینوشتم.
در اطرافیانتان کسی بود که شما را تشویق کند؟
از زمانی که شروع به پژوهش درباره تئاتر ایران کردم از تشویقهای زبانی دوستان هنرمند و نویسنده برخوردار بودم. محمدعلی کشاورز، جمشید مشایخی، جعفر والی، علی نصیریان، حسینعلی طباطبایی، احمدرضا احمدی، جلال ستاری، لاله تقیان و رضا سیدحسینی. اینها کسانی بودند که مرا تشویق میکردند تا کار ادبیات نمایشی در ایران را تمام کنم. از بقیه اهالی تئاتر هم که فقط زخمزبان و توهین نثارم شد و کپیبرداری از آثارم بدون آنکه ذکری کنند. ببینید من 28 سالم بود که دو جلد ادبیات نمایشی در ایران را منتشر کردم و اتفاقی در آن سالها شد. بیشتر اهل ادبیات خواندند و حمایت کردند. ایرج افشار و فرخ غفاری ازآنجمله. حتی سال گذشته مصاحبهای از مسعود کیمیایی فیلمساز خواندم که از کتاب من بهعنوان یکی از آثار مهم ادبی-هنری دهه شصت یاد کرده بود. اصلا فکر نمیکردم او کتاب مرا خوانده باشد. هرچه مرحوم محسن باقرزاده، مدیر انتشارات توس، به بزرگان ادب و هنر که همیشه در دفترش بودند میگفت فلانی 28 سال دارد باور نمیکردند و فکر میکردند آدم 60، 70 سالهای آن را نوشته است. اما جماعت تئاتری که بهاصطلاح اهل کتاب و تحقیق بودند تمام سعیشان را کردند تا کار را
بکوبند. انتظار دیگری هم نمیرفت با توجه به آنچه درباره تاریخ تئاتر ايران میدانستم. میرسیفالدین کرمانشاهی، اولین کارگردان تحصیلکرده تئاتر ایران را دو، سه نفر از هنرمندان تئاتر برایش پاپوش درست کردند و به شهربانی کشاندنش تا جایی که خودکشی کرد. شاهین سرکیسیان که بهحق پایهگذار تئاتر معاصر ایران است را همین تئاتریها خانهنشین و دقمرگ کردند و بعد رفتند برایش سنگ قبر گذاشتند. بهرام بیضایی را چه کسانی از دانشگاه کنار گذاشتند؟ این هنرمند فرهیخته را؟ تئاتریها کردند. همکارانش هم سرشان را پایین انداختند، رفتند سر کلاسهایشان. کی در آن مقطع اعتراض کرد؟ به شهادت من و صدها دانشجوی هنر او هرگز کلامی راجعبه سیاست و مذهب سر کلاسهایش به زبان نمیآورد. تمرکزش فقط روی تئاتر بود. مدتی است میخوانم که میگویند حیف شد که چهها شد. اینها که فایده ندارد. اگر راست میگویید که میدانم نمیگویید بیایید حقوق 30 سال گذشته او را طبق قانون به او بدهید و بازنشستهاش کنید تا حداقل همسر و فرزندانش از حق قانونی او بهره ببرند. این قانون در کشور ما هماکنون وجود دارد که اگر کسی بیدلیل و مدرک از کار برکنار شود باید همه حقوق او را
بپردازند. ببخشید شما از زخم زبان سؤال کردید، من از زخم هنر گفتم.
این زخمزبانها را راحت تحمل میکردید؟
اول نه. جوان بودم و عکسالعملهای تندی نشان میدادم. ولی بعد که فهمیدم همه اینها کشک است و با یک شهابسنگ همهچیز به عصر یخبندان برمیگردد دیگر اهمیتی ندادم. اگر راجعبه کارهایم بد بگویند اصلا اهمیت نمیدهم. حق این است که بگویند. اما اگر راجع به خودم حرف ناروایی بزنند دودمانش را بر باد میدهم.
اصلا از چه زمانی حضور جدی و شبانهروزی در عرصه تئاتر و پژوهش را آغاز کردید؟
فکر کنم بهطور جدی و سیستماتیک و علمی (اگر بشود گفت) از سال 1352. بهخصوص بعد از گذراندن کلاسی با دکتر امیرحسین آریانپور که درباره تحقیق و روشهای تحقیق بود. البته هر از گاهی هم توسط دکتر رضا سیدحسینی از محضر دکتر پرویز ناتلخانلری بهره میبردم. ایشان مثل خود سیدحسینی بسیار علاقهمند به تئاتر بودند و نمایشنامه هم نوشتهاند و «هشتمین سفر سندباد» از خانلری است که من نسخهای از آن را دارم.
چگونه توانستید در کار خود پیش بروید؟
عشق، پشتکار و از خودگذشتگی. از بسیاری از چیزها. گذشتن از خود، از تفریح، از شبنشینی، از شهرت و پول. بگذارید داستانی برایتان تعریف کنم. سال 1353 من فیلمنامه «سرایدار» به کارگردانی خسرو هریتاش را نوشتم و دستیار اول او در همین فیلم بودم که جناب نصیریان در آن بازی کرده است. فیلم یکی، دو سال بعد اکران شد، اگر اشتباه نکرده باشم. استاد نصیریان باید کاملا یادشان باشد. البته فیلمنامه براساس داستان کوتاهی بود که تهیهکننده فیلم نوشته بود. این فیلم در کارنامه هریتاش با تمام فیلمهای دیگر او متفاوت است. اگر فیلم را ببینید اسم من در تیتراژ فیلم نیست. چون در هفته آخر فیلمبرداری مشکلی برای من ایجاد شد که تهیهکننده و کارگردان ترسیدند اسم من را بگذارند. من میتوانستم در همان سینما بمانم و فیلم بسازم اما دیدم علاقه من جای دیگری است. تئاتر. هیچ پیشنهاد دیگری را قبول نکردم. تا سال 1364. که دوست تهیهکنندهای پیشنهاد کارگردانی یک سریال 13قسمتی را داد. توجه داشته باشید در آن سالها کار چندانی صورت نمیگرفت و آن کار برای من هم شهرت بود و هم پول. اما یک قسمت بیشتر نساختم و عطایش را به لقایش بخشیدم. دیدم به کارهای پژوهشیام
لطمه میزند. در همان یک قسمت که نمیدانم چه بلایی سرش آمد شهلا میربختیار، مهدی فتحی، رضا کرمرضایی و اکبر سنگی بازی میکردند. تهیهکننده خیلی ناراحت شده بود و من به او توصیه کردم تا قسمتی از آن را به سیروس مقدم بدهد که دستیار من در قسمت اول بود. همینطور هم شد. بسیار باشخصیت و خوشفکر بود. فکر کنم از همان جا کارگردانی را شروع کرد. شنیدهام کارگردان مشهوری شده و سریالهای خوبی میسازد. متأسفم که کارهایش را ندیدهام.
هنوز هم نمیتوانید مشکل نگذاشتن اسمتان در تیتراژ فیلم را بیان کنید؟
در آخرین هفته فیلمبرداری، به دلیل داشتن چند کتاب دستگیر شدم و آنها هم ترسیدند؛ کتابهایی که الان آنها را دانهای هزار تومان کنار خیابان در تهران میفروشند و کسی نمیخرد. ببینید عمر و انرژی و تمرکز ما در این مملکت با چه چیزهایی هدر رفت. حتی مجازات بیشتری کردند. من جزء اولین گروهی بودم که دوره تئاتر کودک را با «دان لافون» آمریکایی دیدم و در کانون پرورش فکری تئاتر کودک تدریس میکردم. از آنجا هم اخراج شدم.
گذشتن از شبنشینی و میهمانی آسان است، از پول و شهرت چطور گذشتید؟ آن هم در دنیای هنر؟
دوره ما از جنس دیگری بود. تمام همنسلان من که خدا را شکر بیشترشان در قید حیات هستند، به تنها چیزی که فکر نمیکردند و اهمیتی نمیدادند، پول بود. البته حداقلی برای همه بود. امکان نداشت کسی از دانشکده دراماتیک یا هنرها فارغالتحصیل میشد و بیکار میماند. در سال، 20 الی 30 نفر فارغالتحصیل میشدند. وزارت فرهنگ و هنر استخدام میکرد و بهعنوان کارشناس به شهرستانها میفرستاد. بسیاری از هنرمندان خوب شهرستانی که امروز در تهران فعالیت میکنند، از سوی همانها با تئاتر آشنا شدند. واحد نمایش تلویزیون استخدام میکرد. کارگاه نمایش و اداره تئاتر استخدام میکردند. امروز هرکس بخواهد تئاتر بخواند و از من نظر بخواهد میگویم فورا برو با یک روانپزشک حرف بزن. کسی در فکر بازکردن قهوهخانه سنتی، آرایشگاه زنانه و مردانه، رستوران و کافیشاپ نبود. هنر بود و هنر بود و هنر.
چه مشکلاتی سرراهتان بود؟
مشکل که سر راه هر کاری هست، اما در زمینه فرهنگ و هنر و قلم مشکلات از جنس خاصی هستند. گذشته از مسائل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی که هنرمند و نویسنده باید با آنها روبهرو شود، مسائل عاطفی و وجدانی هم اضافه هستند. در ایران اگر نویسنده و هنرمندی نخواهد در چارچوبهای تعیینشده خودش را قرار دهد، نخواهد قلمدان و مطرب این و آن شود، مستقل و بیطرف بنویسد و اجرا کند، باید با انبوهی از مشکلات دستوپنجه نرم کند که در توان هرکسی نیست. کارهایش دیده و خوانده نمیشود. بدتر اینکه با حربه «سکوت» او را دچار ناامیدی و افسردگی میکنند؛ حربه نامهربانی که متأسفانه این یکی بیشتر از طرف خود اهالی هنر و ادب به کار گرفته میشود.
آیا در آن زمان که شما به تئاتر و پژوهش علاقهمند شدید، فکر میکردید در این مسیر موفقیتی وجود داشته باشد یا فقط بر اساس علاقه و خواست جلو میرفتید؟
باید اول «موفقیت» را تعریف کنیم که چیست. من موفقیت در زمینه هنر را بیان خود و رضایت وجدانی خودم میدانم، نه اینکه خواننده، کتاب را بخواند یا تماشاگر اجرا را ببیند. موفقیت برای من این است که چیزی را که به آن علاقه و اعتقاد دارم بیان کنم. چه بگذارند، چه نگذارند. «تلاش» را موفقیت میدانم. همین.
من اگر ادبیات نمایشی در ایران را نوشتم، میخواستم پارهای از تن و جان فرهنگ ایران را نجات بدهم که صدها نفر برای آن زحمت کشیده بودند؛ از محوشدن. نهاینکه پژوهشگر شوم و کتاب چاپ کنم. اگر داستانهایی مثل هفت دهلیز و کاشف رؤیا را نوشتم، میخواستم حسم را درباره آدمهایی بیان کنم که دوروبرم بودند، با آنها زندگی کردم، خندیدم و اشک ریختم. نهاینکه داستاننویس شوم. برای همین هیچوقت برایم اهمیتی نداشته که بگذارند یا نگذارند. چاپ کنم یا نکنم. وقتی فیلم سینماییام، «باد سرخ»، را توقیف کردند، یکبار به ارشاد نرفتم. کتابهایم را هشت سال غیرقابل چاپ تشخیص دادند، به ارشاد نرفتم و مصاحبه نکردم و نامه به این وزیر و آن وکیل ننوشتم. تئاترم را بعد از چهار ماه تمرین و دو روز قبل از اجرا اجازه اجرا ندادند. به مرکز هنرهای نمایشی نرفتم، باوجود اینکه پیغام دادند بیا گفتوگو کنیم.
برای چی؟
چون من وقتی کاری را انجام میدهم، کارم را تمامشده میدانم. من میخواستم این را بنویسم، نوشتم. بسازم، ساختم. من کارکردن و بیان احساسات و عواطف خودم در رابطه با خودم و محیطی را که در آن زندگی میکنم «موفقیت» میدانم. این را از یکی از بهترین پژوهشگران تاریخ و ادب ایران یاد گرفتم. 10 سال روی کتابی کار میکرد. گفتم میدانی که امکان چاپ این تقریبا غیرممکن است. گفت مگر من برای چاپشدنش دارم روی این موضوع کار میکنم. من خودم میخواهم این را یاد بگیرم. من هم همینطور. حالا اگر کارهایم خوانده یا دیده شوند چه بهتر. از ته قلب خوشحال میشوم که کتابهایم را بخوانند یا تئاترهایم را ببینند. اگر هم نشد به جهنم. خودکشی نمیکنم، چون مطمئن هستم کسی در جایی از ایران و جهان همان کار را بهتر از من انجام داده است.
درهرحال داشتن مخاطب مهم است؟ بدون رسیدن به نفری که اصل هنر بر مبنای ارتباط با اوست؟
بله موافقم مهم است، اما این مخاطب اول خود هنرمند است. مگر یک نقاش تابلویش را برای کسی بهجز خودش میکشد؟ اصلا میداند کس دیگری آن تابلو را خواهد دید؟ یا چند نفر میبینند؟ احتمال دارد کسی وارد آتلیهاش بشود و کار را ببیند و بخرد و بعد هم برای همیشه در زیرزمین خانهای از یاد برود. آیا نقاش دیگر کار نمیکند؟ آن هم نقاشی که من آن را عالیترین نوع هنر میدانم. تئاتر و سینما که هنر ناب و خالصی نیستند. 200 تا آدم کار میکنند تا اثری بهوجود بیاید که آخرسر هم همه آن به حساب کارگردان و بازیگر نوشته میشود. خلاصه اینکه مبنا کارکردن و خلقکردن است؛ چه برای یک نفر، چه برای یکمیلیون نفر. اگر کار پاسخگوی عواطف و احساسات هنرمند باشد برای او کافی است.
وقتی به گذشته برمیگردید چه لحظههایی در خاطرتان مانده است؟ اولینبار که تئاتری روی صحنه بردید یا برای نوشتن اقدام کردید؟
فکر کنم بیشتر از 10 اجرای تئاتری داشتهام چه در ایران چه در استرالیا. اما خاطره اجرای نمایش «پرومته در بند» اثر جاودانی ایسخولوس، تراژدینویس یونانی را فراموش نمیکنم. من این اثر را سال 1354 اجرا کردم در استخر بزرگی که در دانشکده هنرهای زیبا بود. تمام همسرایان تا سینه در آب بودند و خدایان یونانی روی طنابهایی بالا و پایین میرفتند که از ساختمانهای بلند اطراف آویزان بودند. نورپردازی هم کلا از طریق مشعل بود. آخرین تمرین را که کردیم دیدم کسی روی پلههای ساختمان نشسته و کار را تماشا میکند. ساعت 10 شب بود. بعد از اجرا به طرفم آمد. شناختمش. فرخ غفاری بود که با او درباره تئاتر ایران خیلی گفتوگو کرده بودم. گفت در دانشگاه جلسهای داشته و وقتی میخواسته برود از دور آوای همسرایان را شنیده و بعد آتشها را دیده. کنجکاو شده و نشسته کار را دیده. همانجا از من دعوت کرد تا آن را اجرا کنم. خب برای من افتخاری بود شنیدن نظر کسی که سهم بسیاری در تکوین و تحول تئاتر و سینمای ایران داشته و دارد. با توجه به جو آن زمان و محیطی که در آن زندگی میکردم اگر در جشن هنر کاری اجرا میکردم تمام دوستانم را از دست میدادم. طبیعی بود که در
جشن هنر اجرا نکنم.
چرا؟ اصلا به جشن هنر میرفتید؟
برای اینکه برچسب دولتی خورده بود و جامعه هنری مخالف حکومت آن را بایکوت کرده بودند. اما من تشنه آموختن بودم و در آن شرایط آثار تئاتری که در جشن هنر ارائه میشد یگانه بودند. من هر سال به جشن هنر میرفتم. یعنی تا سال 1354 که ایران بودم. هر آنچه درباره تئاتر و هنر آموختم از اجراهای جشن هنر بود. مگر میشد بهسادگی و هزینه کم رفت این کشور و آن کشور و کاری از پیتر بروک، گروتوفسکی، کانتور، سوزوکی، سربان و رابرت ویلسون دید؟ من کاری به حواشی این جشن ندارم و بسیاری از انتقادها را هم قبول دارم اما بخش تئاتر جشن هنر و مدیریت هنری فرخ غفاری این امکان را برای من و نسل من فراهم کرد تا این آثار را ببینیم. من چون جایی هم در شیراز داشتم دوستان و همکلاسیهایم همیشه میهمان من در زمان جشن بودند. اعتقاد دارم بهترین و تأثیرگذارترین بخش جشن هنر تئاتر آن بود. ای کاش میتوانستم هر سال مشتی بهار نارنج روی قبر فرخ غفاری بريزم. او سالها بعد هم در مصاحبهای از کتاب «ادبیات نمایشی در ایران» نوشته من بهنیکی یاد کرد که در پشت جلد کتاب آمده است.
شما فعالیتهای متعددی را امتحان کردید. میتوانید از آنها بگویید؟
من واقعا برای تئاتر وقت گذاشتم. چه بهعنوان مدرس، چه بهعنوان پژوهشگر و چه بهعنوان کارگردان. اگر حمل بر چیزی نشود من روزی 10، 12 ساعت کار کردم. البته فیلم هم ساختم که چون توقیف کردند و دیگر حتی فیلمنامههایم را هم تصویب نکردند، از خیرش خیلی زود گذشتم. داستان هم نوشتم. اما داستاننویسی من صرفا درباره تئاتر است. بهجز یکی که درباره شهر زادگاهم آبادان است و میخواستم تا قبل از اینکه خاطره این شهر از ذهنها پاک نشده آن را با کلمات ثبت و تصویر کنم. سه داستان دیگرم درباره تئاتر و شخصیتهای تئاتری هستند. نمیتوانستم احساسات و عواطف خودم را در کتابهای پژوهشی بیان کنم. پس از فرمت داستان استفاده کردم و امیدوارم داستاننویسان حرفهای مرا ببخشند. اگر کسانی بخواهند بدانند زیر پوست تئاتر و هنر در ایران چه اتفاقاتی افتاده، توصیه میکنم «هفت دهلیز» و «کاشف رؤیا» را بخوانند.
در طول این سالها به بازگشت فکر کردید؟
من فقط به «بازگشت بهسوی او» فکر کردهام. از آینده هم خبر ندارم. البته سه سال گذشته بیشتر در ایران بودم تا خارج از ایران. هر وقت شرایط جسمانی اجازه دهد تئاتر هم میروم. چون چهرهام شناختهشده نیست میروم بلیت میخرم که گاهی اوقات هم گیرم نمیآید و برمیگردم. من زمانی که در ایران کار میکردم شب اول و میهمانی و کارت دعوت و اینطور چیزها نداشتم. اعتقاد دارم آنهایی که علاقهمند به تئاتر هستند باید بلیت بخرند و به تماشای تئاتر بروند.
یکی از مهمترین آرزوهایی که به آن نرسیدهاید کدام است؟
که جمشید ملکپور باشم. خودم باشم. نشد. من هم یکی از روباتهایی شدم که کارخانه زندگی تولید میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.