|

همه چیز به سود «ارتش»

صباح زنگنه . تحلیلگر مسایل جهان عرب

سقوط «اخوان» امری قابل پیش‌بینی بود و نگارنده در یادداشت‌ها و گفت‌وگوهای اخیر، به دلایل آن پرداخته بودم. البته تجربه اخوان در مصر بعد از «مبارک» در رسیدن به حکومت، به نوعی نخستین تجربه فراگیر آنها به شمار می‌رفت. آنها تجربه‌های دیگری هم داشتند مثلا در 1954 میلادی تا حد زیادی به در اختیارگرفتن قدرت نزدیک شدند. در آن مقطع، «افسران آزاد» از قدرت گسترده و استحکام چندانی برخوردار نبودند و در مقابل، اخوان دارای تشکل منسجم و گسترده با هدف به دست‌آوردن حکومت بود و تجربه مبارزه مسلحانه با اسراییل در چند سال قبل از آن را در کارنامه داشت. اما یک «حیله سیاسی» سبب ناکام‌ماندن آنها از «قصرالقبه» شد. اخوان‌المسلمین پس از انقلاب مصر، با توجه به شرایط مختلف، به‌رغم امتناع از معرفی نامزد برای انتخابات و حذف و اخراج یکی از شخصیت‌های برجسته آنها یعنی «ابوالفتوح»، شرایط را مناسب دیده و نیروهای خود را وارد عرصه کرد. این گروه تجربه ورود به پارلمان در زمان «سادات» و مبارک را داشت اما اقلیتی به آنها داده می‌شد که نمی‌توانست تاثیر‌گذار باشد. انسجام تشکیلاتی آنها و حذف «شفیق» به دلایلی خاص، سبب پیروزی ناپلئونی آنها شد. تسلط اخوان، محدود به انتخابات ریاست‌جمهوری نشد و پارلمان مصر را هم در اختیار گرفتند. اشتباه محاسباتی این گروه از همین جا آغاز شد. آنها دو نهاد - ارتش و قوه‌قضاییه - را مانع تسلط کامل خود می‌دیدند. در عین حال پیش از آنکه بر قوه‌قضاییه مسلط شوند و تغییرات را شروع کنند، قوه‌قضاییه آنها را از صحنه خارج ساخت و با اقدامات اعتراض‌آمیز و انحلال مجلس خلق - به دلیل نوعی تخلف انتخاباتی - و حرکت تا یک قدمی انحلال مجلس شورا (سنا)، ابتکار عمل را در دست گرفت. همگامی با ارتش و سایر احزاب مخالف اخوان سبب شد تا شرایط فعلی رخ دهد. اخوان در این سال‌ها اتحادیه وکلا را در دست گرفت اما قضات، دیوانعالی، دادگاه قانون اساسی و دادستانی کل تا لحظه آخر از نفوذ آنها بیرون ماند. در ارتش هم آنها با تغییر ژنرال طنطاوی، گمان می‌کردند که بر فضا مسلط شده‌اند. جابه‌جایی برخی فرماندهان استان‌ها و ناکامی در عزل آنها از دیگر تحرکات اخوان بود. آنها در یک تفاهم محرمانه به این نتیجه رسیدند که در ارتش دخالتی نداشته باشند که این نوعی امتیازدادن به نیروهای مسلح به شمار می‌رفت. اما نیروهای مسلح هیچ تعهدی برای عدم‌دخالت سیاست نداده بودند! البته همه اینها ابزار بود. مردم که از توسعه‌طلبی، قدرت‌طلبی و انحصارگرایی اخوان شوکه شده بودند، تحمل شرایط مصر جدید را نداشتند. از کوچک‌ترین فعالیت اقتصادی از سوی افراد غیراخوان، ممانعت به عمل می‌آمد و در رسانه‌ها و بخش اطلاع‌رسانی کشور تلاش شد نوعی انحصار‌گری ایجاد شود اما عرصه اطلاع‌رسانی در مصر بسیار گسترده است و اغلب نیروها، غیراخوانی بودند. افزایش نارضایتی، وجود ناامنی، نبود یا کمبود سوخت، وضعیت بد آب و برق و خدمات اجتماعی، بهداشتی، در کنار گرانی عنان‌گسیخته و سقوط بازار بورس و گردشگری، خروج سرمایه‌ها و کاهش سرمایه‌گذاری را در پی داشت. دخالت کشورهای همسایه نیز از دیگر مولفه‌های اثر‌گذار بر مصر است. امروز اولین رییس‌جمهور موقت، مشاور وزارت بازرگانی عربستان است که 14سال در آنجا در اختیار موسسات سعودی بود. آمدن او به‌عنوان رییس دادگاه قانون اساسی و ورود به‌عنوان رییس‌جمهور موقت، خیلی از مسایل را نشان می‌دهد.
وضعیت امروز مصر همچنین، نمونه روشنی از دخالت ارتش در سیاست است. با وجود عملکرد سوء «مرسی» و مشکلات پدیدآمده، باز هم راه‌های دیگری برای برکناری او وجود داشت چه اینکه وی در لحظات آخر موافقت کرده بود که انتخابات زودرس برگزار شود غافل از اینکه تصمیم عزل او از قبل گرفته شده بود. نگارنده بر اساس اطلاعات و خبرهایی که از برخی رسانه‌ها و مراکز مطالعاتی مصر به دستم رسید، دریافتم که از حدود دو هفته قبل، پایان‌دادن به حکومت مرسی و اخوان، قطعی شده بود. این نوع دخالت‌ها طبعا برای گروه‌های دیگری که ممکن است بر سر کار بیایند، احتمال رخ‌دادن خواهد داشت و این وضعیت نتیجه‌ای جز اینکه نیروهای مسلح نیز به‌طور رسمی وارد سیاست شده‌اند و به جای حراست از امنیت کشور در برابر تهاجم خارجی، تعیین نقشه سیاسی کشور و گذاشتن وزن خود در کنار این نیرو و در برابر آن نیرو را وظیفه خود می‌دانند، ندارد. اپوزیسیون هم چهره شاخصی که دارای وزن اجتماعی برای به دست‌گرفتن سکان ریاست‌جمهوری باشد را در میان خود نمی‌بیند. «حمدین صباحی» استقلال بیشتری نسبت به بقیه دارد اما باز هم دارای وزن کافی نیست و نه عمر موسی، نه البرادعی و نه دیگران، از پایگاه متشکل اجتماعی که بتواند در شرایط فعلی ایستادگی کرده و تغییرات لازم را اعمال کند برخوردار نیستند. احتمالا نتیجه آن خواهد شد که فردی منتسب به یک کشور خارجی یا منصوب نیروهای مسلح وارد عرصه می‌شود. اخوان نیز تلاش بی‌ثمری برای به دست‌گرفتن تمامی ارکان حکومت خواهد داشت در حالی‌که در محاسبات قدرت، بیش از یک سوم را به دست نخواهد آورد. در خاتمه می‌توان گفت همه این فعل و انفعال‌ها در نهایت به کاهش جایگاه مصر در منطقه و ضعیف‌ترشدن این کشور به ویژه در برابر رژیم اسراییل خواهد انجامید.
سقوط «اخوان» امری قابل پیش‌بینی بود و نگارنده در یادداشت‌ها و گفت‌وگوهای اخیر، به دلایل آن پرداخته بودم. البته تجربه اخوان در مصر بعد از «مبارک» در رسیدن به حکومت، به نوعی نخستین تجربه فراگیر آنها به شمار می‌رفت. آنها تجربه‌های دیگری هم داشتند مثلا در 1954 میلادی تا حد زیادی به در اختیارگرفتن قدرت نزدیک شدند. در آن مقطع، «افسران آزاد» از قدرت گسترده و استحکام چندانی برخوردار نبودند و در مقابل، اخوان دارای تشکل منسجم و گسترده با هدف به دست‌آوردن حکومت بود و تجربه مبارزه مسلحانه با اسراییل در چند سال قبل از آن را در کارنامه داشت. اما یک «حیله سیاسی» سبب ناکام‌ماندن آنها از «قصرالقبه» شد. اخوان‌المسلمین پس از انقلاب مصر، با توجه به شرایط مختلف، به‌رغم امتناع از معرفی نامزد برای انتخابات و حذف و اخراج یکی از شخصیت‌های برجسته آنها یعنی «ابوالفتوح»، شرایط را مناسب دیده و نیروهای خود را وارد عرصه کرد. این گروه تجربه ورود به پارلمان در زمان «سادات» و مبارک را داشت اما اقلیتی به آنها داده می‌شد که نمی‌توانست تاثیر‌گذار باشد. انسجام تشکیلاتی آنها و حذف «شفیق» به دلایلی خاص، سبب پیروزی ناپلئونی آنها شد. تسلط اخوان، محدود به انتخابات ریاست‌جمهوری نشد و پارلمان مصر را هم در اختیار گرفتند. اشتباه محاسباتی این گروه از همین جا آغاز شد. آنها دو نهاد - ارتش و قوه‌قضاییه - را مانع تسلط کامل خود می‌دیدند. در عین حال پیش از آنکه بر قوه‌قضاییه مسلط شوند و تغییرات را شروع کنند، قوه‌قضاییه آنها را از صحنه خارج ساخت و با اقدامات اعتراض‌آمیز و انحلال مجلس خلق - به دلیل نوعی تخلف انتخاباتی - و حرکت تا یک قدمی انحلال مجلس شورا (سنا)، ابتکار عمل را در دست گرفت. همگامی با ارتش و سایر احزاب مخالف اخوان سبب شد تا شرایط فعلی رخ دهد. اخوان در این سال‌ها اتحادیه وکلا را در دست گرفت اما قضات، دیوانعالی، دادگاه قانون اساسی و دادستانی کل تا لحظه آخر از نفوذ آنها بیرون ماند. در ارتش هم آنها با تغییر ژنرال طنطاوی، گمان می‌کردند که بر فضا مسلط شده‌اند. جابه‌جایی برخی فرماندهان استان‌ها و ناکامی در عزل آنها از دیگر تحرکات اخوان بود. آنها در یک تفاهم محرمانه به این نتیجه رسیدند که در ارتش دخالتی نداشته باشند که این نوعی امتیازدادن به نیروهای مسلح به شمار می‌رفت. اما نیروهای مسلح هیچ تعهدی برای عدم‌دخالت سیاست نداده بودند! البته همه اینها ابزار بود. مردم که از توسعه‌طلبی، قدرت‌طلبی و انحصارگرایی اخوان شوکه شده بودند، تحمل شرایط مصر جدید را نداشتند. از کوچک‌ترین فعالیت اقتصادی از سوی افراد غیراخوان، ممانعت به عمل می‌آمد و در رسانه‌ها و بخش اطلاع‌رسانی کشور تلاش شد نوعی انحصار‌گری ایجاد شود اما عرصه اطلاع‌رسانی در مصر بسیار گسترده است و اغلب نیروها، غیراخوانی بودند. افزایش نارضایتی، وجود ناامنی، نبود یا کمبود سوخت، وضعیت بد آب و برق و خدمات اجتماعی، بهداشتی، در کنار گرانی عنان‌گسیخته و سقوط بازار بورس و گردشگری، خروج سرمایه‌ها و کاهش سرمایه‌گذاری را در پی داشت. دخالت کشورهای همسایه نیز از دیگر مولفه‌های اثر‌گذار بر مصر است. امروز اولین رییس‌جمهور موقت، مشاور وزارت بازرگانی عربستان است که 14سال در آنجا در اختیار موسسات سعودی بود. آمدن او به‌عنوان رییس دادگاه قانون اساسی و ورود به‌عنوان رییس‌جمهور موقت، خیلی از مسایل را نشان می‌دهد.
وضعیت امروز مصر همچنین، نمونه روشنی از دخالت ارتش در سیاست است. با وجود عملکرد سوء «مرسی» و مشکلات پدیدآمده، باز هم راه‌های دیگری برای برکناری او وجود داشت چه اینکه وی در لحظات آخر موافقت کرده بود که انتخابات زودرس برگزار شود غافل از اینکه تصمیم عزل او از قبل گرفته شده بود. نگارنده بر اساس اطلاعات و خبرهایی که از برخی رسانه‌ها و مراکز مطالعاتی مصر به دستم رسید، دریافتم که از حدود دو هفته قبل، پایان‌دادن به حکومت مرسی و اخوان، قطعی شده بود. این نوع دخالت‌ها طبعا برای گروه‌های دیگری که ممکن است بر سر کار بیایند، احتمال رخ‌دادن خواهد داشت و این وضعیت نتیجه‌ای جز اینکه نیروهای مسلح نیز به‌طور رسمی وارد سیاست شده‌اند و به جای حراست از امنیت کشور در برابر تهاجم خارجی، تعیین نقشه سیاسی کشور و گذاشتن وزن خود در کنار این نیرو و در برابر آن نیرو را وظیفه خود می‌دانند، ندارد. اپوزیسیون هم چهره شاخصی که دارای وزن اجتماعی برای به دست‌گرفتن سکان ریاست‌جمهوری باشد را در میان خود نمی‌بیند. «حمدین صباحی» استقلال بیشتری نسبت به بقیه دارد اما باز هم دارای وزن کافی نیست و نه عمر موسی، نه البرادعی و نه دیگران، از پایگاه متشکل اجتماعی که بتواند در شرایط فعلی ایستادگی کرده و تغییرات لازم را اعمال کند برخوردار نیستند. احتمالا نتیجه آن خواهد شد که فردی منتسب به یک کشور خارجی یا منصوب نیروهای مسلح وارد عرصه می‌شود. اخوان نیز تلاش بی‌ثمری برای به دست‌گرفتن تمامی ارکان حکومت خواهد داشت در حالی‌که در محاسبات قدرت، بیش از یک سوم را به دست نخواهد آورد. در خاتمه می‌توان گفت همه این فعل و انفعال‌ها در نهایت به کاهش جایگاه مصر در منطقه و ضعیف‌ترشدن این کشور به ویژه در برابر رژیم اسراییل خواهد انجامید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.