|

فرصت ازدست‌رفته مصر

فرید ذکریا . ترجمه: سیاوش رزمند

در طول سه دهه گذشته، هنگامی که مقامات آمریکایی (با ملایمت) بر حسنی‌مبارک فشار می‌آوردند که زندانی‌کردن مخالفانش را پایان دهد و اصلاحات دموکراتیک بیشتری را وارد کند، همواره او محکم پاسخ می‌داد: «آیا شما اخوان‌المسلمین را در قدرت می‌خواهید؟» حوادث چهارشنبه نشان داد که مصری‌ها همچنان با مساله انتخاب میان دیکتاتوری نظامی و لیبرال‌دموکراسی مواجه هستند. برای نتیجه (موفقیت) رهبری جدید مصر راهی پیدا کرد تا هر دوی این گزینه‌ها را رد کند. این راه‌حلی برای مصری‌هاست و نه ایالات متحده آمریکا. بیشتر رسانه‌های غربی تمایل دارند تا مصر را به دو بخش سکولارها و اسلامگرایان تقسیم کنند، رییس‌جمهور محمد مرسی هم به‌گونه‌ای تصویر شده که تلاش داشته تا در طول یک‌سالی که در قدرت بوده تفکرات رادیکال خود را به جامعه تحمیل کند. قطعا رگه‌هایی از واقعیت در این برداشت وجود دارد، اما داستان بیشتر درباره قصد برای تمرکز بیشتر قدرت است تا اجرای شریعت. مرسی و اخوان‌المسلمین فریبکار، حریص و بدون قناعت (رشوه‌خوار) بودند. اخوان قول داده بود که نه قصد ریاست‌جمهوری را دارد و نه تمایلی برای در اختیار گرفتن اکثریت مجلس ولی در هر دو زمینه خلاف قول خود عمل کردند. قانون اساسی با عجله تدوین شد و دارای نواقص و کمبودهای بسیاری در حقوق اساسی و اولیه ملت بود. این قضیه موجب شد تا خشونت علیه اقلیت قبطی افزایش یابد. همچنین قانون تلاش داشت تا مخالفان را سرکوب کند و اعضای حزب سابق مبارک از تمامی فعالیت سیاسی محروم شدند. اما شکست اصلی به دلیل بی‌کفایتی بود. مصر درحال سقوط آزاد بود. در سالی که مرسی در قدرت بود، اقتصاد غرق شد، بیکاری سر به فلک کشید، جرم و جنایت افزایش یافت و خدمات اجتماعی متوقف شد. اینها هر یک به‌تنهایی می‌توانست دلیل نارضایتی گسترده مردم باشد. نارضایتی توده‌های مردم در ابتدا خود را در مقابله با ارتش کانالیزه کرد که مصر را 16ماه پس از سقوط مبارک در سال 2011 کنترل کرده بود. هم‌اکنون این نارضایتی مرسی را نشانه گرفته است. اگر وضعیت عینی کشور بهبود نیابد این نارضایتی به‌راحتی از بین نخواهد رفت. ارتش مصر این کودتا را به‌شکلی «نرم» معرفی کرد که در دفاع از دموکراسی برخاسته است نه علیه آن. این را می‌توان شبیه به کودتای ارتش ترکیه علیه دولت اسلامگرای (به رهبری اربکان) آن کشور در سال 1997 دانست که اگر شکست بخورد، می‌تواند موقعیتی شبیه به کودتای 1992 ارتش الجزایر پیدا کند که کشور را برای بیش از یک دهه در خشونت فرو برد. در حال حاضر، ارتش دارای قدرت بی‌حد و تصمیم‌گیری خواهد بود که حتی با پایان حکومت نظامی نیز باقی خواهد ماند. بودجه ارتش برای مثال همانند جعبه سیاهی خواهد بود که دور از دسترس هر مجلس و رییس‌جمهوری قرار دارد. در شرایط درهم و برهم حاصل از سقوط مرسی از قدرت، طنز ماجرا در این خواهد بود که نیروهای لیبرال در پشت یک رژیم میلیتاریستی حاصل از کودتا به‌دنبال کسب قدرت هستند. در مصر، ما نتیجه یک پروسه ناخواسته پویا را می‌بینیم که حاصل از چندین دهه دیکتاتوری است. این استبداد قوی موجب مخالفتی قدرتمند شده است. هر چقدر رژیم بسته‌تر می‌شد اپوزیسیون هم بیشتر و بیشتر اسلامگرا و معاند گسترش یافت و در برخی مواقع خشونت‌آمیز شکل گرفت. سرزمین‌های عربی میان رژیم‌های اقتدارگرا و جنبش‌های سیاسی لیبرال‌ گیر افتاده است. در این میانه لیبرال دموکراسی جایگاهی ویژه پیدا می‌کند. مرسی و اخوان‌المسلمین این امکان را داشتند تا این حلقه دایمی را بشکنند تا نیرویی باشند برای دموکراسی و برنامه‌های لیبرال با جدایی اختیارات و حکومت قانونی. این ریشه موفقیت حزب عدالت و توسعه در ترکیه است، تا همین اواخر که خود را در موفقیت در سه انتخابات و نخست‌وزیری رجب طیب اردوغان نشان داده. اما برای این کار مرسی احتیاج داشت تا رهبری از نوع دیگر باشد. اینگونه از رهبر در جهان امروز وجود دارد. در حالی که به‌سختی زنده مانده در تختخوابی در یک بیمارستان در پرتوریا، آفریقای‌جنوبی آرمیده است. دلایل بسیاری برای بی‌نظیر بودن نلسون ماندلا وجود دارد اما مهم‌تر از همه این نکته است که هنگامی که او کنترل کشور را به دست گرفت، از تمامی قدرتش بهره گرفت تا سفیدپوستان نیز از جایگاهی مهم در آفریقای‌جنوبی نوین برخوردار شوند. تصور کنید فشاری را که سیاهان تازه از قدرت برخوردارشده بر ماندلا وارد می‌کردند برای رفتار با این مردمان، کسانی که آپارتاید را برقرار کرده بودند. ماندلا بسیار متفاوت رفتار کرد و کاری را انجام داد که در برابر تاریخ و برای کشورش صحیح بود. ایالات‌متحده تلاش کرد تا با ترسیم یک برنامه میانه از پروسه دموکراسی حمایت کند، با رییس‌جمهور منتخب همکاری و همچنین او را به میانه‌روی مجاب کند. این به اندازه کافی برای راضی کردن هر دو طرف قابل‌قبول نبود. در جایی آمریکا زمانی سرزنش می‌شد برای حمایت از ارتش، امروز آمریکا مورد سرزنش است برای حمایت از اخوان.
در طول سه دهه گذشته، هنگامی که مقامات آمریکایی (با ملایمت) بر حسنی‌مبارک فشار می‌آوردند که زندانی‌کردن مخالفانش را پایان دهد و اصلاحات دموکراتیک بیشتری را وارد کند، همواره او محکم پاسخ می‌داد: «آیا شما اخوان‌المسلمین را در قدرت می‌خواهید؟» حوادث چهارشنبه نشان داد که مصری‌ها همچنان با مساله انتخاب میان دیکتاتوری نظامی و لیبرال‌دموکراسی مواجه هستند. برای نتیجه (موفقیت) رهبری جدید مصر راهی پیدا کرد تا هر دوی این گزینه‌ها را رد کند. این راه‌حلی برای مصری‌هاست و نه ایالات متحده آمریکا. بیشتر رسانه‌های غربی تمایل دارند تا مصر را به دو بخش سکولارها و اسلامگرایان تقسیم کنند، رییس‌جمهور محمد مرسی هم به‌گونه‌ای تصویر شده که تلاش داشته تا در طول یک‌سالی که در قدرت بوده تفکرات رادیکال خود را به جامعه تحمیل کند. قطعا رگه‌هایی از واقعیت در این برداشت وجود دارد، اما داستان بیشتر درباره قصد برای تمرکز بیشتر قدرت است تا اجرای شریعت. مرسی و اخوان‌المسلمین فریبکار، حریص و بدون قناعت (رشوه‌خوار) بودند. اخوان قول داده بود که نه قصد ریاست‌جمهوری را دارد و نه تمایلی برای در اختیار گرفتن اکثریت مجلس ولی در هر دو زمینه خلاف قول خود عمل کردند. قانون اساسی با عجله تدوین شد و دارای نواقص و کمبودهای بسیاری در حقوق اساسی و اولیه ملت بود. این قضیه موجب شد تا خشونت علیه اقلیت قبطی افزایش یابد. همچنین قانون تلاش داشت تا مخالفان را سرکوب کند و اعضای حزب سابق مبارک از تمامی فعالیت سیاسی محروم شدند. اما شکست اصلی به دلیل بی‌کفایتی بود. مصر درحال سقوط آزاد بود. در سالی که مرسی در قدرت بود، اقتصاد غرق شد، بیکاری سر به فلک کشید، جرم و جنایت افزایش یافت و خدمات اجتماعی متوقف شد. اینها هر یک به‌تنهایی می‌توانست دلیل نارضایتی گسترده مردم باشد. نارضایتی توده‌های مردم در ابتدا خود را در مقابله با ارتش کانالیزه کرد که مصر را 16ماه پس از سقوط مبارک در سال 2011 کنترل کرده بود. هم‌اکنون این نارضایتی مرسی را نشانه گرفته است. اگر وضعیت عینی کشور بهبود نیابد این نارضایتی به‌راحتی از بین نخواهد رفت. ارتش مصر این کودتا را به‌شکلی «نرم» معرفی کرد که در دفاع از دموکراسی برخاسته است نه علیه آن. این را می‌توان شبیه به کودتای ارتش ترکیه علیه دولت اسلامگرای (به رهبری اربکان) آن کشور در سال 1997 دانست که اگر شکست بخورد، می‌تواند موقعیتی شبیه به کودتای 1992 ارتش الجزایر پیدا کند که کشور را برای بیش از یک دهه در خشونت فرو برد. در حال حاضر، ارتش دارای قدرت بی‌حد و تصمیم‌گیری خواهد بود که حتی با پایان حکومت نظامی نیز باقی خواهد ماند. بودجه ارتش برای مثال همانند جعبه سیاهی خواهد بود که دور از دسترس هر مجلس و رییس‌جمهوری قرار دارد. در شرایط درهم و برهم حاصل از سقوط مرسی از قدرت، طنز ماجرا در این خواهد بود که نیروهای لیبرال در پشت یک رژیم میلیتاریستی حاصل از کودتا به‌دنبال کسب قدرت هستند. در مصر، ما نتیجه یک پروسه ناخواسته پویا را می‌بینیم که حاصل از چندین دهه دیکتاتوری است. این استبداد قوی موجب مخالفتی قدرتمند شده است. هر چقدر رژیم بسته‌تر می‌شد اپوزیسیون هم بیشتر و بیشتر اسلامگرا و معاند گسترش یافت و در برخی مواقع خشونت‌آمیز شکل گرفت. سرزمین‌های عربی میان رژیم‌های اقتدارگرا و جنبش‌های سیاسی لیبرال‌ گیر افتاده است. در این میانه لیبرال دموکراسی جایگاهی ویژه پیدا می‌کند. مرسی و اخوان‌المسلمین این امکان را داشتند تا این حلقه دایمی را بشکنند تا نیرویی باشند برای دموکراسی و برنامه‌های لیبرال با جدایی اختیارات و حکومت قانونی. این ریشه موفقیت حزب عدالت و توسعه در ترکیه است، تا همین اواخر که خود را در موفقیت در سه انتخابات و نخست‌وزیری رجب طیب اردوغان نشان داده. اما برای این کار مرسی احتیاج داشت تا رهبری از نوع دیگر باشد. اینگونه از رهبر در جهان امروز وجود دارد. در حالی که به‌سختی زنده مانده در تختخوابی در یک بیمارستان در پرتوریا، آفریقای‌جنوبی آرمیده است. دلایل بسیاری برای بی‌نظیر بودن نلسون ماندلا وجود دارد اما مهم‌تر از همه این نکته است که هنگامی که او کنترل کشور را به دست گرفت، از تمامی قدرتش بهره گرفت تا سفیدپوستان نیز از جایگاهی مهم در آفریقای‌جنوبی نوین برخوردار شوند. تصور کنید فشاری را که سیاهان تازه از قدرت برخوردارشده بر ماندلا وارد می‌کردند برای رفتار با این مردمان، کسانی که آپارتاید را برقرار کرده بودند. ماندلا بسیار متفاوت رفتار کرد و کاری را انجام داد که در برابر تاریخ و برای کشورش صحیح بود. ایالات‌متحده تلاش کرد تا با ترسیم یک برنامه میانه از پروسه دموکراسی حمایت کند، با رییس‌جمهور منتخب همکاری و همچنین او را به میانه‌روی مجاب کند. این به اندازه کافی برای راضی کردن هر دو طرف قابل‌قبول نبود. در جایی آمریکا زمانی سرزنش می‌شد برای حمایت از ارتش، امروز آمریکا مورد سرزنش است برای حمایت از اخوان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.