|

مروري بر «دانه و پيمانه»، نقدهاي مشترك علي‌اشرف درويشيان و رضا خندان (مهابادي)

در عمق صحنه

پارسا شهري: آخرين اثري كه از علي‌اشرف درويشيان درآمد كتابِ «دانه و پيمانه» بود، مجموعه‌نقدهايي كه همراهِ رضا خندان (مهابادي) عمدتا در دهه هفتاد در مجلاتي نظير «آدينه»، «كارنامه»، «تكاپو»، «بوطيقاي نو» و «كلك» به‌چاپ رسانده بود و در سال نودوسه آن‌ها را گردآوري كرد. در اين مجموعه‌، نقدهايي هست درباره داستان‌ از تأليف و ترجمه. از تأليفات «مدار صفر درجه» احمد محمود، «آينه‌هاي دردارِ» هوشنگ گلشيري‌،‌ «تاتار خندان» از ساعدي، «ققنوس‌هاي عصر خاكستر» حسن شكاري، «حيراني» محمدعلي سجادي، «خوندشت» ناصر وحدتي، «در عمق صحنه» فريبا وفي، «آخرين كوچ» دكتر علي‌اكبر نقي‌پور و البته داستانِ «درشتي» ‌از خودِ درويشيان كه اين آخري را رضا خندان (مهابادي) به‌تنهايي نوشته است. از داستان‌هاي ترجمه نيز درويشيان و خندان داستان‌هايي از ايزابل آلنده، هاينريش بل، آنا زگرس و جيمز اَسول را براي نقد و بررسي انتخاب كرده‌اند. اما اين نقدها به‌اعتبار محتوا و مضامين داستان‌ها در امتداد تفكرات و سير كاري درويشيان تعريف مي‌شود. تمام اين داستان‌ها برمبناي رويكرد اجتماعي-سياسي آن‌ها انتخاب شده و دليل انتخاب هريك در نقدها آمده است و از اين‌رو مي‌توان اين نقدها را در ادامه داستان‌ها و نظرات اين نويسنده متعهد نسبت به ادبيات خواند. «سرنوشت‌هاي نافرجام» عنوان نقد مولفان «دانه و پيمانه» بر رمان يگانه احمد محمود، «مدار صفر درجه» است، آن‌ها در اين نقد چنين تصويري از رمان به‌دست مي‌دهند «رمان مدار صفر درجه در لايه رويي خود تاريخ گيج يك دوره است؛ تاريخ مدهوش و وهم‌زده و اسير در ذهنيات گذشته خويش: بي‌باور به امروز و غوطه‌ور در ديروز. اين است كه هنوز مي‌پندارد پسرش زنده است و هميشه سراغِ او را مي‌گيرد. منتظر است تا پسر در بگشايد و داخل شود. او با اوج‌گيري مبارزات مردم به خود مي‌آيد و رنگ‌ورويي پيدا مي‌كند.» مولفان رمان «آينه‌هاي دردار»‌ را مانيفست سياسي-ادبي آقاي گلشيري مي‌خوانند و با همين مقدمه تكليف خود را با مخاطب روشن مي‌كنند كه بنا نيست اين نقد، واكاوي ساختار روايي و سبك رمان «آينه‌هاي دردار» باشد و به‌مثابه مانيفست گلشيري بررسي خواهد شد. «نقد آينه‌هاي دردار مي‌تواند نقدي باشد بر آدم‌هايي چون ابراهيم و كساني كه چون او و با متد انديشه او به واقعيات مي‌نگرند.» جدا از نقدها، اين مجموعه مقدمه‌اي نيز دارد كه مولفان در آن به وضعيت نقد ادبي و نسبت آن با وضع ادبيات معاصر پرداخته‌اند. آنان نوشتن داستان را در حكم عمل در عرصه ادبيات داستاني شمرده‌اند و نقد داستان را در زمره نظريه. و بر ارتباط متقابل اين دو تاكيد كرده‌اند كه موجب رشد يكديگرند. نقد ادبي به‌تعبير مقدمه‌نويسان كوششي است لازم و ارزشمند و قدر و منزلت آن رابطه‌اي مستقيم با شرايط آزاد جامعه دارد. آنان هم‌چنين از وجه تسميه كتاب با شعر مولوي نيز نوشته‌اند و اينكه آنان برخلاف مولوي قصه را در معنايش خلاصه نمي‌كنند و معتقدند «اهميت قصه و ضرورت وجودي آن فقط در معنايي كه با خود دارد نيست بلكه شكل هم تعيين‌كننده است.» و از ارتباط تنگاتنگ محتوا و فرم مي‌نويسند. دانه و پيمانه بناست اهميت شكل و محتوا را يادآور شود و از سر نو اين پرسشِ به‌ظاهر نخ‌نماي «شكل يا محتوا؟» را پيش بكشد كه در نظر مولفان پرسشي است بي‌زمان و مهم و تعيين‌كننده، و رهايي ادبيات در گروِ پاسخ آن است. «دانه و پيمانه» شاملِ سيزده نقد است و ابتداي هر نقد، خلاصه‌اي از داستان آمده و يك پيشگفتار هم دارد كه چون‌وچراي كار را تبيين مي‌كند.

پارسا شهري: آخرين اثري كه از علي‌اشرف درويشيان درآمد كتابِ «دانه و پيمانه» بود، مجموعه‌نقدهايي كه همراهِ رضا خندان (مهابادي) عمدتا در دهه هفتاد در مجلاتي نظير «آدينه»، «كارنامه»، «تكاپو»، «بوطيقاي نو» و «كلك» به‌چاپ رسانده بود و در سال نودوسه آن‌ها را گردآوري كرد. در اين مجموعه‌، نقدهايي هست درباره داستان‌ از تأليف و ترجمه. از تأليفات «مدار صفر درجه» احمد محمود، «آينه‌هاي دردارِ» هوشنگ گلشيري‌،‌ «تاتار خندان» از ساعدي، «ققنوس‌هاي عصر خاكستر» حسن شكاري، «حيراني» محمدعلي سجادي، «خوندشت» ناصر وحدتي، «در عمق صحنه» فريبا وفي، «آخرين كوچ» دكتر علي‌اكبر نقي‌پور و البته داستانِ «درشتي» ‌از خودِ درويشيان كه اين آخري را رضا خندان (مهابادي) به‌تنهايي نوشته است. از داستان‌هاي ترجمه نيز درويشيان و خندان داستان‌هايي از ايزابل آلنده، هاينريش بل، آنا زگرس و جيمز اَسول را براي نقد و بررسي انتخاب كرده‌اند. اما اين نقدها به‌اعتبار محتوا و مضامين داستان‌ها در امتداد تفكرات و سير كاري درويشيان تعريف مي‌شود. تمام اين داستان‌ها برمبناي رويكرد اجتماعي-سياسي آن‌ها انتخاب شده و دليل انتخاب هريك در نقدها آمده است و از اين‌رو مي‌توان اين نقدها را در ادامه داستان‌ها و نظرات اين نويسنده متعهد نسبت به ادبيات خواند. «سرنوشت‌هاي نافرجام» عنوان نقد مولفان «دانه و پيمانه» بر رمان يگانه احمد محمود، «مدار صفر درجه» است، آن‌ها در اين نقد چنين تصويري از رمان به‌دست مي‌دهند «رمان مدار صفر درجه در لايه رويي خود تاريخ گيج يك دوره است؛ تاريخ مدهوش و وهم‌زده و اسير در ذهنيات گذشته خويش: بي‌باور به امروز و غوطه‌ور در ديروز. اين است كه هنوز مي‌پندارد پسرش زنده است و هميشه سراغِ او را مي‌گيرد. منتظر است تا پسر در بگشايد و داخل شود. او با اوج‌گيري مبارزات مردم به خود مي‌آيد و رنگ‌ورويي پيدا مي‌كند.» مولفان رمان «آينه‌هاي دردار»‌ را مانيفست سياسي-ادبي آقاي گلشيري مي‌خوانند و با همين مقدمه تكليف خود را با مخاطب روشن مي‌كنند كه بنا نيست اين نقد، واكاوي ساختار روايي و سبك رمان «آينه‌هاي دردار» باشد و به‌مثابه مانيفست گلشيري بررسي خواهد شد. «نقد آينه‌هاي دردار مي‌تواند نقدي باشد بر آدم‌هايي چون ابراهيم و كساني كه چون او و با متد انديشه او به واقعيات مي‌نگرند.» جدا از نقدها، اين مجموعه مقدمه‌اي نيز دارد كه مولفان در آن به وضعيت نقد ادبي و نسبت آن با وضع ادبيات معاصر پرداخته‌اند. آنان نوشتن داستان را در حكم عمل در عرصه ادبيات داستاني شمرده‌اند و نقد داستان را در زمره نظريه. و بر ارتباط متقابل اين دو تاكيد كرده‌اند كه موجب رشد يكديگرند. نقد ادبي به‌تعبير مقدمه‌نويسان كوششي است لازم و ارزشمند و قدر و منزلت آن رابطه‌اي مستقيم با شرايط آزاد جامعه دارد. آنان هم‌چنين از وجه تسميه كتاب با شعر مولوي نيز نوشته‌اند و اينكه آنان برخلاف مولوي قصه را در معنايش خلاصه نمي‌كنند و معتقدند «اهميت قصه و ضرورت وجودي آن فقط در معنايي كه با خود دارد نيست بلكه شكل هم تعيين‌كننده است.» و از ارتباط تنگاتنگ محتوا و فرم مي‌نويسند. دانه و پيمانه بناست اهميت شكل و محتوا را يادآور شود و از سر نو اين پرسشِ به‌ظاهر نخ‌نماي «شكل يا محتوا؟» را پيش بكشد كه در نظر مولفان پرسشي است بي‌زمان و مهم و تعيين‌كننده، و رهايي ادبيات در گروِ پاسخ آن است. «دانه و پيمانه» شاملِ سيزده نقد است و ابتداي هر نقد، خلاصه‌اي از داستان آمده و يك پيشگفتار هم دارد كه چون‌وچراي كار را تبيين مي‌كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.