|

آخرین آثار علی‌اشرف درویشیان «قصه‌های بند» و «سلول 18» در نشر نگاه

سلاح من نوشتن است

پانیذ زرتابی: آخرین خانه‌ام/ سلولی در زندان است/ و این غل‌وزنجیر/ مرهم زخم دل دیوانه من/ که از دیرباز/ در انتظارش بوده‌ام.../ کنج زندان مرا مکتبی است که در آن/ به آزادی بیش می‌اندیشم.../ آزادی را خود سببی است.../ سلاح من نوشتن است./ ایمان است، یورش است./ و نعره کردانه./ بی تو ای آزادی/ مرگ موهبتی است./ چراکه سرخم‌کردن/ کاری نه درخور مردان است./ من/ «قانع» هستم/ در زندان/ به آزادی زندگی می‌کنم./ نه چون سرسپردگان بیگانه/ که لعنت و نفرینشان باد.» این شعر که تاریخِ 1341 شمسی- 1963 میلادی را دارد و در زندان قجر نوشته شده است، بر پیشانی «قصه‌های بندِ» علی‌اشرف درویشیان آمده است، از آخرین آثاری که از این نویسنده متعهد درآمد در سال 1395. مجموعه «داستانِ قصه‌های بند» شامل داستان‌های کوتاهی است درباره سرنوشت زندانیان سال‌های قبل از انقلاب؛ آدم‌هایی با طرز تفکر متفاوت نسبت به زندگی و سیاست و همین تفکرات آنان را به بند کشانده است. نگاهِ آرمان‌گرایانه و انقلابی در دهه‌های چهل و پنجاه و مفهوم مقاومت، تِم محوری کتاب است. نویسنده در این داستان‌ها خود در جایگاه قضاوت می‌نشیند و بی‌پرده نگاهی همدلانه و مشفقانه و تحسین‌کننده دارد نسبت به مقاومت زندانیانی که شکنجه را تاب می‌آورند تا طرد نشوند و به باورهاشان پشت نکرده باشند. این قصه‌ها سندی است گویا و صادقانه از روزگاری که بر زندانیان آن دوره گذشت و درویشیان راوی ‌صادق آن روزگار. داستان‌های علی‌اشرف درویشیان با زندگی و زیست و کردار او به‌طرزی غریب همبسته است. از لابه‌لای روایت‌ها می‌توان تجربیات خودِ درویشیان را از روزهای زندان و شکنجه و بازجویی بازشناخت. او هیچ اِبایی ندارد که تجربه زیسته‌اش را به قالب داستان درآورد و معتقد است که این روزگار باید در جایی و چه بهتر که در هنر و ادبیات ثبت شود. «قصه‌های بند» بیست‌وپنجِ قصه دارد: «چرا بابام نام مرا فراموش کرد؟»، «میرزا حسینعلی»، «جیره روزانه»، «گزارش شماره 1»، «گزارش شماره 2»، «هواخوری»، «شاهد»، ‌«یورش شبانه»، ‌«گزارش به ساواک»، ‌«یک تکه نخ»، ‌«ملاقاتی»،‌‌ «چگونه یک قصه از بند می‌گریزد؟» ازجمله عناوین این قصه‌ها هستند. و قصه آخر یعنی ‌«چگونه یک قصه از بند می‌گریزد؟» قصه‌ای متفاوت است. درویشیان در این قصه چندوچونِ نوشتن قصه‌های بند را روایت کرده و اینکه با چه مصائبی برای بیرون‌فرستادن این قصه‌ها مواجه بوده است. درویشیان این قصه‌ها را در دوران زندان خود نوشته و حوالی سال ١٣۵۶ تمام کرده است اما دو سال بعد به بازنویسی آن‌ها پرداخته و سرانجام در فاصله چهاردهه‌ای از آن روزگار به شکل کتاب درآمده است. در این قصه، راوی-نویسنده دنبال راهی است برای نوشتن و ردکردنِ نوشته‌های از زیر دست ساواک. تا سال‌های پنجاه نوشته‌ها را می‌دادند به دفتر نگهبانی تا بفرستد ساواک و اگر تایید می‌شد بدهند به خانواده. اگر نوشته‌ای از دست ساواک جان سالم به‌در نمی‌برد در آن را ته ساکی یا در لوله خمیردندانی خالی یا شیرازه کتابی جاساز می‌کردند و با زندانی که می‌خواست آزاد شود بیرون می‌فرستادند. بعدتر اما وضع تغییر کرد. هرکس به آخر حبس نزدیک می‌شد مدت سه ماه در جایی جدا از دیگران نگه داشته می‌شد و خلاصه تمام راه‌ها بسته بود. تااینکه درویشیان راهی پیدا می‌کند و در ملاقات‌ها مطالب را به همسرش می‌دهد که البته مطالب فقط طرح‌هایی برای قصه بودند و بعدها او آنها را بازنویسی کرد. در سطرهای آخر داستان درویشیان می‌نویسد: «به‌هرحال اکثر قصه‌های بند هم بدین طریق نوشته شدند. که البته هر کلمه آنها همراه با تپش قلب ناآرام و مضطرب ما دو نفر است. ماجراها و وقایع بسیاری بود که می‌بایستی می‌نوشتم و البته باید بنویسم اما جای آنها در یک رمان بزرگ است.»
«قصه‌های بند» داستانِ روزگار مردمانی واقعی است، انسان‌هایی مبارز در زندان‌های رژیم پهلوی که برای آزادی و عدالت مقاومت کردند و تاوان کتاب‌خواندن و اعتراض صنفی و از این دست را دادند بی‌آنکه سر خم کنند. بسیاری از شخصیت‌های درویشیان مابِازایی در دنیای خارج دارند و برخی‌شان حتا مبارزان ملی و سیاسی نامداری بودند که تا مرگ ایستادند و در این میان اما درویشیان راوی زندانیان ناشناخته‌ای نیز بود که در سکوت و تنهایی تاب آوردند، گیرم نام‌شان در تاریخ نماند.
سلول 18
رمان «سلول 18» اثر علی‌اشرف درویشیان برای بار نخست در سال پنجاه‌وهشت درآمد و چند سال بعد نیز در شمارگانی اندک چاپ شد تا اینکه پس از سالیانی، اخیرا در نشر نگاه بازنشر شده است. «سلول 18» از رمان‌های معروف درویشیان است که بسیاری آن را هم‌طراز رمان قطور او «سال‌های ابری» دانسته‌اند. رمانی سیاسی است که در دوران پهلوی دوم می‌گذرد و به‌سیاق دیگر آثار این نویسنده متعهد تمِ اجتماعی و سیاسی دارد و تصویر صادقانه‌ای از ستم و جورِ ساواک و سلطه این نهاد امنیتی بر مخالفان و مبارزان و فضای آن روزگار ترسیم می‌کند. ساواک شاه، سازوکار این نهاد و جهالت حاکم بر آن دستمایه روایت درویشیان در این رمان شده است. خانواده‌ای از قشر کارگر، فقیر و زحمتکش بدون تفکری سیاسی و بدون آنکه به‌طور عملی و روشن به عمل سیاسی دست بزنند، تنها بر اثر جهالت نهاد امنیتی رژیم راهی زندان می‌شوند و ماحصل این خطا، آگاهی این خانواده به نمایندگی از قشر فرودست جامعه است نسبت به حقیقت ستمی که رژیم بر ملت روا داشته است. از این‌رو است که این خانواده هنگامِ آزادشدن از بند راهی جز مبارزه سیاسی نمی‌یابند. آنان دریافته‌اند که تنها راهِ موجود، گسستن بندهای اسارت و پایان‌دادن به سلطه دیکتاتور است. «سلول 18» تصویری کاریکاتورگونه از ساواک ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد چطور رژیم‌های دیکتاتور و مغرور رو به اضمحلال می‌روند. چنان‌که دستگیری خانواده‌ای کارگری نتیجه‌ای سراسر عکس به‌دنبال دارد و مایه آگاهی مردم می‌شود و این تبعات ناخواسته فرایندی است که ساواک در سال‌های پنجاه در پیش گرفته بود.

پانیذ زرتابی: آخرین خانه‌ام/ سلولی در زندان است/ و این غل‌وزنجیر/ مرهم زخم دل دیوانه من/ که از دیرباز/ در انتظارش بوده‌ام.../ کنج زندان مرا مکتبی است که در آن/ به آزادی بیش می‌اندیشم.../ آزادی را خود سببی است.../ سلاح من نوشتن است./ ایمان است، یورش است./ و نعره کردانه./ بی تو ای آزادی/ مرگ موهبتی است./ چراکه سرخم‌کردن/ کاری نه درخور مردان است./ من/ «قانع» هستم/ در زندان/ به آزادی زندگی می‌کنم./ نه چون سرسپردگان بیگانه/ که لعنت و نفرینشان باد.» این شعر که تاریخِ 1341 شمسی- 1963 میلادی را دارد و در زندان قجر نوشته شده است، بر پیشانی «قصه‌های بندِ» علی‌اشرف درویشیان آمده است، از آخرین آثاری که از این نویسنده متعهد درآمد در سال 1395. مجموعه «داستانِ قصه‌های بند» شامل داستان‌های کوتاهی است درباره سرنوشت زندانیان سال‌های قبل از انقلاب؛ آدم‌هایی با طرز تفکر متفاوت نسبت به زندگی و سیاست و همین تفکرات آنان را به بند کشانده است. نگاهِ آرمان‌گرایانه و انقلابی در دهه‌های چهل و پنجاه و مفهوم مقاومت، تِم محوری کتاب است. نویسنده در این داستان‌ها خود در جایگاه قضاوت می‌نشیند و بی‌پرده نگاهی همدلانه و مشفقانه و تحسین‌کننده دارد نسبت به مقاومت زندانیانی که شکنجه را تاب می‌آورند تا طرد نشوند و به باورهاشان پشت نکرده باشند. این قصه‌ها سندی است گویا و صادقانه از روزگاری که بر زندانیان آن دوره گذشت و درویشیان راوی ‌صادق آن روزگار. داستان‌های علی‌اشرف درویشیان با زندگی و زیست و کردار او به‌طرزی غریب همبسته است. از لابه‌لای روایت‌ها می‌توان تجربیات خودِ درویشیان را از روزهای زندان و شکنجه و بازجویی بازشناخت. او هیچ اِبایی ندارد که تجربه زیسته‌اش را به قالب داستان درآورد و معتقد است که این روزگار باید در جایی و چه بهتر که در هنر و ادبیات ثبت شود. «قصه‌های بند» بیست‌وپنجِ قصه دارد: «چرا بابام نام مرا فراموش کرد؟»، «میرزا حسینعلی»، «جیره روزانه»، «گزارش شماره 1»، «گزارش شماره 2»، «هواخوری»، «شاهد»، ‌«یورش شبانه»، ‌«گزارش به ساواک»، ‌«یک تکه نخ»، ‌«ملاقاتی»،‌‌ «چگونه یک قصه از بند می‌گریزد؟» ازجمله عناوین این قصه‌ها هستند. و قصه آخر یعنی ‌«چگونه یک قصه از بند می‌گریزد؟» قصه‌ای متفاوت است. درویشیان در این قصه چندوچونِ نوشتن قصه‌های بند را روایت کرده و اینکه با چه مصائبی برای بیرون‌فرستادن این قصه‌ها مواجه بوده است. درویشیان این قصه‌ها را در دوران زندان خود نوشته و حوالی سال ١٣۵۶ تمام کرده است اما دو سال بعد به بازنویسی آن‌ها پرداخته و سرانجام در فاصله چهاردهه‌ای از آن روزگار به شکل کتاب درآمده است. در این قصه، راوی-نویسنده دنبال راهی است برای نوشتن و ردکردنِ نوشته‌های از زیر دست ساواک. تا سال‌های پنجاه نوشته‌ها را می‌دادند به دفتر نگهبانی تا بفرستد ساواک و اگر تایید می‌شد بدهند به خانواده. اگر نوشته‌ای از دست ساواک جان سالم به‌در نمی‌برد در آن را ته ساکی یا در لوله خمیردندانی خالی یا شیرازه کتابی جاساز می‌کردند و با زندانی که می‌خواست آزاد شود بیرون می‌فرستادند. بعدتر اما وضع تغییر کرد. هرکس به آخر حبس نزدیک می‌شد مدت سه ماه در جایی جدا از دیگران نگه داشته می‌شد و خلاصه تمام راه‌ها بسته بود. تااینکه درویشیان راهی پیدا می‌کند و در ملاقات‌ها مطالب را به همسرش می‌دهد که البته مطالب فقط طرح‌هایی برای قصه بودند و بعدها او آنها را بازنویسی کرد. در سطرهای آخر داستان درویشیان می‌نویسد: «به‌هرحال اکثر قصه‌های بند هم بدین طریق نوشته شدند. که البته هر کلمه آنها همراه با تپش قلب ناآرام و مضطرب ما دو نفر است. ماجراها و وقایع بسیاری بود که می‌بایستی می‌نوشتم و البته باید بنویسم اما جای آنها در یک رمان بزرگ است.»
«قصه‌های بند» داستانِ روزگار مردمانی واقعی است، انسان‌هایی مبارز در زندان‌های رژیم پهلوی که برای آزادی و عدالت مقاومت کردند و تاوان کتاب‌خواندن و اعتراض صنفی و از این دست را دادند بی‌آنکه سر خم کنند. بسیاری از شخصیت‌های درویشیان مابِازایی در دنیای خارج دارند و برخی‌شان حتا مبارزان ملی و سیاسی نامداری بودند که تا مرگ ایستادند و در این میان اما درویشیان راوی زندانیان ناشناخته‌ای نیز بود که در سکوت و تنهایی تاب آوردند، گیرم نام‌شان در تاریخ نماند.
سلول 18
رمان «سلول 18» اثر علی‌اشرف درویشیان برای بار نخست در سال پنجاه‌وهشت درآمد و چند سال بعد نیز در شمارگانی اندک چاپ شد تا اینکه پس از سالیانی، اخیرا در نشر نگاه بازنشر شده است. «سلول 18» از رمان‌های معروف درویشیان است که بسیاری آن را هم‌طراز رمان قطور او «سال‌های ابری» دانسته‌اند. رمانی سیاسی است که در دوران پهلوی دوم می‌گذرد و به‌سیاق دیگر آثار این نویسنده متعهد تمِ اجتماعی و سیاسی دارد و تصویر صادقانه‌ای از ستم و جورِ ساواک و سلطه این نهاد امنیتی بر مخالفان و مبارزان و فضای آن روزگار ترسیم می‌کند. ساواک شاه، سازوکار این نهاد و جهالت حاکم بر آن دستمایه روایت درویشیان در این رمان شده است. خانواده‌ای از قشر کارگر، فقیر و زحمتکش بدون تفکری سیاسی و بدون آنکه به‌طور عملی و روشن به عمل سیاسی دست بزنند، تنها بر اثر جهالت نهاد امنیتی رژیم راهی زندان می‌شوند و ماحصل این خطا، آگاهی این خانواده به نمایندگی از قشر فرودست جامعه است نسبت به حقیقت ستمی که رژیم بر ملت روا داشته است. از این‌رو است که این خانواده هنگامِ آزادشدن از بند راهی جز مبارزه سیاسی نمی‌یابند. آنان دریافته‌اند که تنها راهِ موجود، گسستن بندهای اسارت و پایان‌دادن به سلطه دیکتاتور است. «سلول 18» تصویری کاریکاتورگونه از ساواک ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد چطور رژیم‌های دیکتاتور و مغرور رو به اضمحلال می‌روند. چنان‌که دستگیری خانواده‌ای کارگری نتیجه‌ای سراسر عکس به‌دنبال دارد و مایه آگاهی مردم می‌شود و این تبعات ناخواسته فرایندی است که ساواک در سال‌های پنجاه در پیش گرفته بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.