|

فضایی که باید...

لاله حلاج

این‌روزها کمتر کسی شعر حافظ و مولانا می‌خواند. کمتر کودکی در حیاط خانه‌ای به بازی مشغول است. کمتر جوانی عاشق می‌شود. سالمندها به‌جای پارک، به خانه سالمندان می‌روند. ما فست‌فودهای شیک و خوش‌آب‌ورنگ را با دیزی سنگی ساده معاوضه کرده‌ایم. «ماتریکس» و «عملیات غیرممکن» تماشا می‌کنیم. «انگری بیردز» و «هف‌لایف» بازی می‌کنیم. عاشق شهری هستیم که در «گزارش اقلیت» و «اینسپشن» می‌بینیم. پز مدرن‌بودن می‌دهیم و در هراسیم که مبادا ما را یک سنت‌گرا بپندارند. پس قید عاشقی را می‌زنیم و اهل تجارت می‌شویم. انسان‌هایی در جست‌وجوی آرمان‌شهری رؤیایی هستیم، درحالی‌که می‌دانیم چنین شهری وجود ندارد. ما انسان‌های آرمانی‌ای نیستیم و ضعف‌های بسیاری داریم؛ چگونه می‌خواهیم خودمان را به تکامل برسانیم و شهری آرمانی را تحقق بخشیم؟ چه‌بسا جست‌وجو برای دستیابی به یک آرمان‌شهر حقیقی در قرن حاضر و با شرایط موجود، یک ساده‌انگاری محض باشد. ما به بهانه ساختن آرمان‌شهر، نشانه‌ها و مفاهیم باقی‌مانده از شهرهای پاک و زیبایمان را ویران کرده و با دست خویش پادآرمان‌شهرهای به ظاهر پرزرق‌وبرق و در باطن هولناک را خلق می‌کنیم. شاید تصویری که شهر مدرن امروزی به مخاطبش ارائه می‌کند برای مدت کوتاهی ایجاد جذابیت کند، اما برایش تداعی‌بخش حس مکان نخواهد بود. عناصر و نشانه‌های شهری به سمت یک‌شکلی و همانندی پیش می‌روند. شاید به‌همین‌دلیل است که راحت از شهر و زادگاه خود دل کنده و کوچ می‌کنیم. انسان امروزی کمتر به مکان حس تعلق دارد؛ خود را آزاد و رها می‌پندارد و این لاقیدی را می‌پسندد و مزیت می‌شمرد. به این سبب عشق‌های امروزی دیری نمی‌پایند، دوستی‌ها به سادگی می‌گسلند و رابطه‌ها رنگ‌وبوی تجارت و تبادل به خود می‌گیرند. در شرایطی چنین تاریک و موهوم به دنبال مدینه فاضله می‌گردیم و از زمین و زمان شاکی هستیم که چرا اوضاع شهرهایمان چنین است و چنان است. در دنیای مدرن درواقع ما در پی چیزی هستیم که وجود ندارد.
در پشت جلد کتاب «جهان در غیاب آرمانشهرها»، نوشته «زهره روحی» جمله پرمغزی می‌خوانیم: «درک این مسئله هوش چندانی نمی‌خواهد که جهانِ بی‌رویا، انسان‌هایی بی‌ایمان به خود و بی‌اعتقاد به فردایی بهتر می‌آفریند، انسان‌هایی پشت‌کرده به خود و به جهان...»؛ به‌راستی دنیای ما رؤیایی ندارد؟ اگر رؤیا داریم چرا فردای بهتر برای شهرهایمان را برنامه‌ریزی نمی‌کنیم؟ چرا به‌جای حرکت به سمت شهر آرمانی، روزبه‌روز به سمت ویرانی فرهنگ، ارزش‌ها و شهرهایمان نزدیک‌تر می‌شویم؟ ما کجای مسیر را اشتباه رفته‌ایم که این دیوار دارد تا ثریا کج می‌رود؟ طرح این سؤال‌ها و کنکاش درباره پاسخشان، روشن می‌کند که دستیابی به شهر ایده‌آل و در اصطلاح آرمان‌شهر، صرفا موضوعی ابژکتیو نیست؛ چه‌بسا ریشه در مفاهیم و مضامین عمیق‌تری دارد. هبوط انسان از بهشت در پی هبوط اخلاقی وی رخ داد... در یک کلام، نباید تأثیر فضای معماری و شهر را بر الگوهای رفتاری شهروندان نادیده گرفت. آنچه به نام معماری ساخته می‌شود نشان از فرهنگ و درونیات مردمان دارد؛ متقابلا معماری ساخته‌شده بر رفتار مردم شهر تأثیرگذار است. خلاقیت را به شهر بازگردانیم و شهر را اثرِ انسان کنیم؛ شهر به مثابه آفریده انسان باشد، نه انسان در آن تخته‌بند و در حصار و تکرارکننده سبک زندگی‌ای که بر او تحمیل شده... .

این‌روزها کمتر کسی شعر حافظ و مولانا می‌خواند. کمتر کودکی در حیاط خانه‌ای به بازی مشغول است. کمتر جوانی عاشق می‌شود. سالمندها به‌جای پارک، به خانه سالمندان می‌روند. ما فست‌فودهای شیک و خوش‌آب‌ورنگ را با دیزی سنگی ساده معاوضه کرده‌ایم. «ماتریکس» و «عملیات غیرممکن» تماشا می‌کنیم. «انگری بیردز» و «هف‌لایف» بازی می‌کنیم. عاشق شهری هستیم که در «گزارش اقلیت» و «اینسپشن» می‌بینیم. پز مدرن‌بودن می‌دهیم و در هراسیم که مبادا ما را یک سنت‌گرا بپندارند. پس قید عاشقی را می‌زنیم و اهل تجارت می‌شویم. انسان‌هایی در جست‌وجوی آرمان‌شهری رؤیایی هستیم، درحالی‌که می‌دانیم چنین شهری وجود ندارد. ما انسان‌های آرمانی‌ای نیستیم و ضعف‌های بسیاری داریم؛ چگونه می‌خواهیم خودمان را به تکامل برسانیم و شهری آرمانی را تحقق بخشیم؟ چه‌بسا جست‌وجو برای دستیابی به یک آرمان‌شهر حقیقی در قرن حاضر و با شرایط موجود، یک ساده‌انگاری محض باشد. ما به بهانه ساختن آرمان‌شهر، نشانه‌ها و مفاهیم باقی‌مانده از شهرهای پاک و زیبایمان را ویران کرده و با دست خویش پادآرمان‌شهرهای به ظاهر پرزرق‌وبرق و در باطن هولناک را خلق می‌کنیم. شاید تصویری که شهر مدرن امروزی به مخاطبش ارائه می‌کند برای مدت کوتاهی ایجاد جذابیت کند، اما برایش تداعی‌بخش حس مکان نخواهد بود. عناصر و نشانه‌های شهری به سمت یک‌شکلی و همانندی پیش می‌روند. شاید به‌همین‌دلیل است که راحت از شهر و زادگاه خود دل کنده و کوچ می‌کنیم. انسان امروزی کمتر به مکان حس تعلق دارد؛ خود را آزاد و رها می‌پندارد و این لاقیدی را می‌پسندد و مزیت می‌شمرد. به این سبب عشق‌های امروزی دیری نمی‌پایند، دوستی‌ها به سادگی می‌گسلند و رابطه‌ها رنگ‌وبوی تجارت و تبادل به خود می‌گیرند. در شرایطی چنین تاریک و موهوم به دنبال مدینه فاضله می‌گردیم و از زمین و زمان شاکی هستیم که چرا اوضاع شهرهایمان چنین است و چنان است. در دنیای مدرن درواقع ما در پی چیزی هستیم که وجود ندارد.
در پشت جلد کتاب «جهان در غیاب آرمانشهرها»، نوشته «زهره روحی» جمله پرمغزی می‌خوانیم: «درک این مسئله هوش چندانی نمی‌خواهد که جهانِ بی‌رویا، انسان‌هایی بی‌ایمان به خود و بی‌اعتقاد به فردایی بهتر می‌آفریند، انسان‌هایی پشت‌کرده به خود و به جهان...»؛ به‌راستی دنیای ما رؤیایی ندارد؟ اگر رؤیا داریم چرا فردای بهتر برای شهرهایمان را برنامه‌ریزی نمی‌کنیم؟ چرا به‌جای حرکت به سمت شهر آرمانی، روزبه‌روز به سمت ویرانی فرهنگ، ارزش‌ها و شهرهایمان نزدیک‌تر می‌شویم؟ ما کجای مسیر را اشتباه رفته‌ایم که این دیوار دارد تا ثریا کج می‌رود؟ طرح این سؤال‌ها و کنکاش درباره پاسخشان، روشن می‌کند که دستیابی به شهر ایده‌آل و در اصطلاح آرمان‌شهر، صرفا موضوعی ابژکتیو نیست؛ چه‌بسا ریشه در مفاهیم و مضامین عمیق‌تری دارد. هبوط انسان از بهشت در پی هبوط اخلاقی وی رخ داد... در یک کلام، نباید تأثیر فضای معماری و شهر را بر الگوهای رفتاری شهروندان نادیده گرفت. آنچه به نام معماری ساخته می‌شود نشان از فرهنگ و درونیات مردمان دارد؛ متقابلا معماری ساخته‌شده بر رفتار مردم شهر تأثیرگذار است. خلاقیت را به شهر بازگردانیم و شهر را اثرِ انسان کنیم؛ شهر به مثابه آفریده انسان باشد، نه انسان در آن تخته‌بند و در حصار و تکرارکننده سبک زندگی‌ای که بر او تحمیل شده... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.