|

استقبال مردم، نمایشگاه نقاش خودآموخته را تمدید کرد

غوغای «ننه‌حسن» در تهران

سحر آزاد

قرار نیست موزه باشد، نامش تالار «نامی» خانه هنرمندان است. وقتی از میان جمعیتی که در راهرو ایستاده‌اند عبور کنید و در آستانه درگاه قرار بگیرید، عده‌ای را می‌بینید که مقابل یک تابلو ایستاده‌اند و منظره تعدادی از گردشگران یک موزه را تداعی می‌کنند که درحال شنیدن توضیحات راهنمای تور در مورد یک اثر هستند؛ با این تفاوت که راهنمای تور، اینجا «ننه‌حسن» است؛ نقاشی که به تعبیر بسیاری از بازدیدکنندگان مانند ننه نقلی‌های کارتون‌هاست و با چادر گلی‌اش در مقابل هریک از تابلوهای نصب‌شده روی دیوار می‌ایستد و با زبان آذری درباره داستان آن توضیح می‌دهد. خیلی از کسانی که با گوشی‌های همراه خود مشغول عکس و فیلم‌گرفتن هستند، با این زبان آشنایی ندارند اما آنها که آذری بلد هستند، جملات ننه‌حسن را برای دیگران ترجمه می‌کنند. ننه‌حسن تنها به توضیح داستان تابلوها اکتفا نمی‌کند و مانند همه زنان همسن خود، فرهنگش را از همین طریق منتقل می‌کند؛ مثلا وقتی به تابلو «چهارشنبه‌سوری» می‌رسد به آداب شال‌انداختن، غذاخوردن، شمع روشن کردن و... در این شب اشاره می‌کند، البته او در روایت برخی از داستان‌های حماسی برداشت شخصی خود را هم دخیل کرده است. گویا داستان کشته‌شدن سهراب به دست رستم او را بسیار ناراحت کرده و به‌همین دلیل رستم و سهراب را در تابلویش دوست یکدیگر قرار داده که تهمینه درحال بدرقه کردن آنها هنگام جنگ با دشمنانشان است. موضوع بخشی از تابلوها نیز داستان‌های مذهبی و دینی هستند مثل پنهان‌شدن پیامبر(ص) از دشمنان توسط تار عنکبوت در دهانه غار.
نقاش خودآموخته
«منور رمضانی» معروف به «ننه‌حسن» نقاشی خودآموخته است که 36 اثرش از ششم‌تیر در تالار نامی خانه هنرمندان ایران به نمایش گذاشته شد. نقاشان خودآموخته همان‌طور که از نامشان پیداست افرادی هستند که بدون آموزش، اقدام به خلق آثار هنری می‌کنند. در ایران هم تعداد آنها کم نیست اما یکی از شناخته‌شده‌ترین آنها، مکرمه قنبری است که آثارش نه‌تنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای دیگر هم روی دیوار رفت و مورد استقبال منتقدان و پژوهشگران هنری قرار گرفت تا جایی‌که حتی عنوان «مارک شاگال» ایران (نقاش مشهور فرانسوی) را به او دادند. می‌توان گفت او راه را برای بسیاری از هنرمندان خودآموخته هموار کرد. دیدن ننه‌حسن نیز بار دیگر تصویر هنرمندان خودآموخته‌ را تداعی می‌کند. در کنار تابلوهای نمایشگاه، ویدیویی از نحوه نقاشی کشیدن‌ او در خانه‌ محل سکونتش واقع در شهرستان خدابنده در استان زنجان درحال پخش است. البته به‌غیر از این باید نمایش زنده نقاشی‌کشیدن ننه‌حسن را در مقابل مردم اضافه کرد که با استقبال زیادی از سوی بازدیدکنندگان مواجه می‌شود و جمعیت آنقدر زیاد می‌شود که تهویه‌های سالن هم جوابگو نیستند. با این‌همه گرمای هوا هم نمی‌تواند جلو مردمی را که خواهان نقاشی‌کشیدن ننه‌حسن هستند، بگیرد. ننه‌حسن پیش از شروع کار، چادرش را باز می‌کند و طوری در مقابل دهانش قرار می‌دهد که کسی آب خوردن او را نبیند. یکی از زنانی که در حال تماشای این صحنه است به دخترش نصیحت می‌کند: «نگاه کن، از حیاست که انسان به چنین جایی می‌رسد.» نقاشی ننه‌حسن مردی است که با آبرنگ و رنگ سیاه کشیده می‌شود و بعد از پایان، هنگامی که با دست‌های تشویق مردم روبه‌رو می‌شود، توسط پسرش به گوشه دیگری از سالن برده می‌شود. حالا نوبت کسانی است که در کنار ننه‌حسن می‌ایستند تا با او عکس بگیرند. ننه‌حسن به زبان آذری از آنها تشکر می‌کند و دختران جوانی را که با او عکس می‌گیرند، می‌بوسد. همین استقبال‌ها باعث شده است نمایشگاه تا 17تیر تمدید شود. پس از چندباری که از پسرش خواستیم تا وقتی برای گفت‌وگو با مادرش به ما بدهد، بالاخره مجالی برای گپی کوتاه فراهم می‌شود.
تقلب نکردم، نترسید
پسر ننه‌حسن به‌عنوان کسی که او را در این راه حمایت کرده و البته مسوولیت ترجمه حرف‌های او را نیز برعهده دارد، می‌گوید: «دو سال قبل قرار بود نمایشگاهی را از طراحی‌های من و نقاشی‌های مادرم در یکی از گالری‌های تهران برگزار کنیم. می‌خواستیم نام نمایشگاه حسن و ننه‌حسن باشد. آن نمایشگاه برگزار نشد اما این اسم باقی ماند. همچنین او سال گذشته در دوسالانه ملی نقاشی نیز شرکت کرد و اثرش پذیرفته شد.»
اما از ننه‌حسن که می‌پرسیم از چه زمانی نقاشی را شروع کرده، به پسرش اشاره می‌کند و می‌گوید او باعث شد نقاشی کند: «خودش کارهای هنری می‌کرد و من را هم تشویق می‌کرد که این کار را بکنم. به او می‌گفتم اگر بخواهم نقاشی کنم، وسایلم روی زمین پخش می‌شود و اگر یک میهمان وارد خانه شود، زشت است منتها او می‌گفت هرچه من می‌کشم، تو هم بکش. وقتی اولین نقاشی را کشیدم پسرم دیگر دست‌بردار نبود و گفت که باید بکشی.»
اولین نقاشی او پرنده‌ای است که آن را با یک خودکار کشیده است. پسرش می‌گوید کم‌کم سعی کرده است به‌غیر از خودکار، تکنیک‌های دیگری هم به ننه‌حسن معرفی و او را با متریال‌هایی مثل قلم‌مو، آبرنگ، گواش، اکریلیک و... آشنا کند.
هرچند ننه‌حسن فارسی صحبت نمی‌کند اما انگار گاهی متوجه سوال‌ها می‌شود و پیش از آنکه پسرش جملات را برایش ترجمه کند، به آذری پاسخ می‌دهد مثلا وقتی درباره واکنش مردم از او می‌پرسیم، به‌سرعت پاسخ می‌دهد: «به‌خاطر شادی پسرم نقاشی می‌کشم و برای اینکه خوشحال باشد، خانه‌ام را ول کردم، به تهران آمدم تا نقاشی‌هایم را به مردم نشان دهم.»
او در مورد تاثیر قالیبافی روی نقاشی می‌گوید: «رنگ‌هایی که در نقاشی‌هایم ترکیب می‌کنم به دلیل کار قالیبافی بوده است.» ننه‌حسن می‌گوید وقتی نقاشی را آغاز کرده، فکر نمی‌کرده است روزی نمایشگاه برگزار کند و درباره استفاده از رنگ‌های سبز، آبی و قرمز که در تابلوهایش تکرار شده‌اند، می‌گوید: «اینها رنگ‌های خوش هستند یعنی وقتی در نقاشی استفاده می‌کنید، کار را خوش می‌کند.»
او درباره اینکه چقدر درباره مکرمه قنبری شنیده است، می‌گوید: «من اسمی را که می‌گویید، نشنیده‌ام. از قبل نقاشی را دوست داشتم و هرچه به فکرم می‌رسید، نقاشی می‌کردم. من تقلب نکرده‌ام، نترسید. 9سال در نهضت سوادآموزی بودم. یکی از اولین چیزهایی که معلم به ما یاد داد این بود که
تقلب کردن، دزدیدن علم است.»
از آنجاکه برخی از این نقاشان خودآموخته برای اینکه بتوانند راه خود را ادامه دهند، با مخالفت‌هایی از سوی افراد خانواده و حتی کنایه‌های آنها روبه‌رو شده‌اند، از ننه‌حسن که می‌پرسیم کسی مخالف نقاشی‌کردن او بوده است، پسرش توضیح می‌دهد مگر کسی جرات هم داشت روبه‌روی مادرم بایستد اما ننه‌حسن می‌گوید: «کسی به من نگفت که نقاشی نکشم. من‌هم برای خاطر خوشحال کردن پسرم نقاشی را شروع کردم.»
ننه‌حسن در پایان درباره اینکه کدام‌یک از تابلوهایش را بیشتر دوست دارد، اینطور می‌گوید: «خدا مگر میان بنده‌هایش تفاوت می‌گذارد؟ برای هرکدام از این نقاشی‌ها زحمت کشیده‌ام و هر داستانی را که از گذشته یا از کتاب‌ها در ذهنم بوده است، نقاشی کرده‌ام.»
حفاظت از بکر بودن اثر
وقتی وارد نمایشگاهی می‌شوید که عنوان خودآموخته را یدک می‌کشد، تصور بر این است که در آنجا همه‌چیز باید نشانی از ناییو، طبیعی یا بکربودن داشته باشد مثلا در برخی از قاب‌های نقاشان خودآموخته لکه‌های رنگی همچنان وجود دارد. البته نقاشی‌های مکرمه قنبری هم به‌دور از این ویژگی نیستند اما وقتی بوم‌های بسیار تمیز و آراسته‌شده به‌همراه ویدیویی که در حال پخش است، در نمایشگاه دیده می‌شود، کمی تصور طبیعی‌بودن را از فضای نمایشگاه می‌گیرد، ضمن اینکه به این موضوع باید قیمت تابلوها را هم افزود که از 500هزارتومان شروع می‌شوند که با توجه به ابعاد نه‌چندان بزرگ آنها این پیش‌فرض را به‌وجود می‌آورد که با یک نقاش حرفه‌ای روبه‌رو هستید. از این موضوع که بگذریم استقبال مردم برای دیدن این کارها به‌خصوص دختران و پسران جوان که حتی به‌صورت گروهی آمده‌اند، حاکی از ظرفیت‌های چنین نقاشانی برای ورود به جامعه هنری است.
قرار نیست موزه باشد، نامش تالار «نامی» خانه هنرمندان است. وقتی از میان جمعیتی که در راهرو ایستاده‌اند عبور کنید و در آستانه درگاه قرار بگیرید، عده‌ای را می‌بینید که مقابل یک تابلو ایستاده‌اند و منظره تعدادی از گردشگران یک موزه را تداعی می‌کنند که درحال شنیدن توضیحات راهنمای تور در مورد یک اثر هستند؛ با این تفاوت که راهنمای تور، اینجا «ننه‌حسن» است؛ نقاشی که به تعبیر بسیاری از بازدیدکنندگان مانند ننه نقلی‌های کارتون‌هاست و با چادر گلی‌اش در مقابل هریک از تابلوهای نصب‌شده روی دیوار می‌ایستد و با زبان آذری درباره داستان آن توضیح می‌دهد. خیلی از کسانی که با گوشی‌های همراه خود مشغول عکس و فیلم‌گرفتن هستند، با این زبان آشنایی ندارند اما آنها که آذری بلد هستند، جملات ننه‌حسن را برای دیگران ترجمه می‌کنند. ننه‌حسن تنها به توضیح داستان تابلوها اکتفا نمی‌کند و مانند همه زنان همسن خود، فرهنگش را از همین طریق منتقل می‌کند؛ مثلا وقتی به تابلو «چهارشنبه‌سوری» می‌رسد به آداب شال‌انداختن، غذاخوردن، شمع روشن کردن و... در این شب اشاره می‌کند، البته او در روایت برخی از داستان‌های حماسی برداشت شخصی خود را هم دخیل کرده است. گویا داستان کشته‌شدن سهراب به دست رستم او را بسیار ناراحت کرده و به‌همین دلیل رستم و سهراب را در تابلویش دوست یکدیگر قرار داده که تهمینه درحال بدرقه کردن آنها هنگام جنگ با دشمنانشان است. موضوع بخشی از تابلوها نیز داستان‌های مذهبی و دینی هستند مثل پنهان‌شدن پیامبر(ص) از دشمنان توسط تار عنکبوت در دهانه غار.
نقاش خودآموخته
«منور رمضانی» معروف به «ننه‌حسن» نقاشی خودآموخته است که 36 اثرش از ششم‌تیر در تالار نامی خانه هنرمندان ایران به نمایش گذاشته شد. نقاشان خودآموخته همان‌طور که از نامشان پیداست افرادی هستند که بدون آموزش، اقدام به خلق آثار هنری می‌کنند. در ایران هم تعداد آنها کم نیست اما یکی از شناخته‌شده‌ترین آنها، مکرمه قنبری است که آثارش نه‌تنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای دیگر هم روی دیوار رفت و مورد استقبال منتقدان و پژوهشگران هنری قرار گرفت تا جایی‌که حتی عنوان «مارک شاگال» ایران (نقاش مشهور فرانسوی) را به او دادند. می‌توان گفت او راه را برای بسیاری از هنرمندان خودآموخته هموار کرد. دیدن ننه‌حسن نیز بار دیگر تصویر هنرمندان خودآموخته‌ را تداعی می‌کند. در کنار تابلوهای نمایشگاه، ویدیویی از نحوه نقاشی کشیدن‌ او در خانه‌ محل سکونتش واقع در شهرستان خدابنده در استان زنجان درحال پخش است. البته به‌غیر از این باید نمایش زنده نقاشی‌کشیدن ننه‌حسن را در مقابل مردم اضافه کرد که با استقبال زیادی از سوی بازدیدکنندگان مواجه می‌شود و جمعیت آنقدر زیاد می‌شود که تهویه‌های سالن هم جوابگو نیستند. با این‌همه گرمای هوا هم نمی‌تواند جلو مردمی را که خواهان نقاشی‌کشیدن ننه‌حسن هستند، بگیرد. ننه‌حسن پیش از شروع کار، چادرش را باز می‌کند و طوری در مقابل دهانش قرار می‌دهد که کسی آب خوردن او را نبیند. یکی از زنانی که در حال تماشای این صحنه است به دخترش نصیحت می‌کند: «نگاه کن، از حیاست که انسان به چنین جایی می‌رسد.» نقاشی ننه‌حسن مردی است که با آبرنگ و رنگ سیاه کشیده می‌شود و بعد از پایان، هنگامی که با دست‌های تشویق مردم روبه‌رو می‌شود، توسط پسرش به گوشه دیگری از سالن برده می‌شود. حالا نوبت کسانی است که در کنار ننه‌حسن می‌ایستند تا با او عکس بگیرند. ننه‌حسن به زبان آذری از آنها تشکر می‌کند و دختران جوانی را که با او عکس می‌گیرند، می‌بوسد. همین استقبال‌ها باعث شده است نمایشگاه تا 17تیر تمدید شود. پس از چندباری که از پسرش خواستیم تا وقتی برای گفت‌وگو با مادرش به ما بدهد، بالاخره مجالی برای گپی کوتاه فراهم می‌شود.
تقلب نکردم، نترسید
پسر ننه‌حسن به‌عنوان کسی که او را در این راه حمایت کرده و البته مسوولیت ترجمه حرف‌های او را نیز برعهده دارد، می‌گوید: «دو سال قبل قرار بود نمایشگاهی را از طراحی‌های من و نقاشی‌های مادرم در یکی از گالری‌های تهران برگزار کنیم. می‌خواستیم نام نمایشگاه حسن و ننه‌حسن باشد. آن نمایشگاه برگزار نشد اما این اسم باقی ماند. همچنین او سال گذشته در دوسالانه ملی نقاشی نیز شرکت کرد و اثرش پذیرفته شد.»
اما از ننه‌حسن که می‌پرسیم از چه زمانی نقاشی را شروع کرده، به پسرش اشاره می‌کند و می‌گوید او باعث شد نقاشی کند: «خودش کارهای هنری می‌کرد و من را هم تشویق می‌کرد که این کار را بکنم. به او می‌گفتم اگر بخواهم نقاشی کنم، وسایلم روی زمین پخش می‌شود و اگر یک میهمان وارد خانه شود، زشت است منتها او می‌گفت هرچه من می‌کشم، تو هم بکش. وقتی اولین نقاشی را کشیدم پسرم دیگر دست‌بردار نبود و گفت که باید بکشی.»
اولین نقاشی او پرنده‌ای است که آن را با یک خودکار کشیده است. پسرش می‌گوید کم‌کم سعی کرده است به‌غیر از خودکار، تکنیک‌های دیگری هم به ننه‌حسن معرفی و او را با متریال‌هایی مثل قلم‌مو، آبرنگ، گواش، اکریلیک و... آشنا کند.
هرچند ننه‌حسن فارسی صحبت نمی‌کند اما انگار گاهی متوجه سوال‌ها می‌شود و پیش از آنکه پسرش جملات را برایش ترجمه کند، به آذری پاسخ می‌دهد مثلا وقتی درباره واکنش مردم از او می‌پرسیم، به‌سرعت پاسخ می‌دهد: «به‌خاطر شادی پسرم نقاشی می‌کشم و برای اینکه خوشحال باشد، خانه‌ام را ول کردم، به تهران آمدم تا نقاشی‌هایم را به مردم نشان دهم.»
او در مورد تاثیر قالیبافی روی نقاشی می‌گوید: «رنگ‌هایی که در نقاشی‌هایم ترکیب می‌کنم به دلیل کار قالیبافی بوده است.» ننه‌حسن می‌گوید وقتی نقاشی را آغاز کرده، فکر نمی‌کرده است روزی نمایشگاه برگزار کند و درباره استفاده از رنگ‌های سبز، آبی و قرمز که در تابلوهایش تکرار شده‌اند، می‌گوید: «اینها رنگ‌های خوش هستند یعنی وقتی در نقاشی استفاده می‌کنید، کار را خوش می‌کند.»
او درباره اینکه چقدر درباره مکرمه قنبری شنیده است، می‌گوید: «من اسمی را که می‌گویید، نشنیده‌ام. از قبل نقاشی را دوست داشتم و هرچه به فکرم می‌رسید، نقاشی می‌کردم. من تقلب نکرده‌ام، نترسید. 9سال در نهضت سوادآموزی بودم. یکی از اولین چیزهایی که معلم به ما یاد داد این بود که
تقلب کردن، دزدیدن علم است.»
از آنجاکه برخی از این نقاشان خودآموخته برای اینکه بتوانند راه خود را ادامه دهند، با مخالفت‌هایی از سوی افراد خانواده و حتی کنایه‌های آنها روبه‌رو شده‌اند، از ننه‌حسن که می‌پرسیم کسی مخالف نقاشی‌کردن او بوده است، پسرش توضیح می‌دهد مگر کسی جرات هم داشت روبه‌روی مادرم بایستد اما ننه‌حسن می‌گوید: «کسی به من نگفت که نقاشی نکشم. من‌هم برای خاطر خوشحال کردن پسرم نقاشی را شروع کردم.»
ننه‌حسن در پایان درباره اینکه کدام‌یک از تابلوهایش را بیشتر دوست دارد، اینطور می‌گوید: «خدا مگر میان بنده‌هایش تفاوت می‌گذارد؟ برای هرکدام از این نقاشی‌ها زحمت کشیده‌ام و هر داستانی را که از گذشته یا از کتاب‌ها در ذهنم بوده است، نقاشی کرده‌ام.»
حفاظت از بکر بودن اثر
وقتی وارد نمایشگاهی می‌شوید که عنوان خودآموخته را یدک می‌کشد، تصور بر این است که در آنجا همه‌چیز باید نشانی از ناییو، طبیعی یا بکربودن داشته باشد مثلا در برخی از قاب‌های نقاشان خودآموخته لکه‌های رنگی همچنان وجود دارد. البته نقاشی‌های مکرمه قنبری هم به‌دور از این ویژگی نیستند اما وقتی بوم‌های بسیار تمیز و آراسته‌شده به‌همراه ویدیویی که در حال پخش است، در نمایشگاه دیده می‌شود، کمی تصور طبیعی‌بودن را از فضای نمایشگاه می‌گیرد، ضمن اینکه به این موضوع باید قیمت تابلوها را هم افزود که از 500هزارتومان شروع می‌شوند که با توجه به ابعاد نه‌چندان بزرگ آنها این پیش‌فرض را به‌وجود می‌آورد که با یک نقاش حرفه‌ای روبه‌رو هستید. از این موضوع که بگذریم استقبال مردم برای دیدن این کارها به‌خصوص دختران و پسران جوان که حتی به‌صورت گروهی آمده‌اند، حاکی از ظرفیت‌های چنین نقاشانی برای ورود به جامعه هنری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.