|

درباره نام‌گذاری انواع رسانه‌های اجتماعی - 1

هر گردی گردو نیست

حسین کرمانی* : این یک مطلب ابتدایی و اساسی است. ابتدایی از این جهت که مفاهیم اولیه درباره رسانه‌های اجتماعی را توضیح می‌دهد و اساسی به این دلیل که عدم شناخت و فهم درست و دقیق این مفاهیم، باعث اشتباهات فراوان در این حوزه شده است. با ورود و فراگیری رسانه‌های اجتماعی در ایران، مقالات و نوشته‌های زیادی درباره آنها نوشته شده است و علاوه بر این، مسئولان و افراد مختلف نیز گاه و بیگاه دراین‌باره صحبت می‌کنند؛ صحبت‌هایی که تحلیل اغلب آنها نشان می‌دهد گوینده یا نویسنده، شناخت درستی از فلسفه رسانه‌های اجتماعی، تفاوت‌ها و شباهت‌ها و کارکردهای آنها ندارد.
یکی از مثال‌های بارز، اطلاق عنوان شبکه‌های اجتماعی موبایلی به نرم‌افزارهای پیام‌رسان تلفن همراه مانند تلگرام است. همچنین اغلب از سایت‌های شبکه اجتماعی مانند فیس‌بوک با عنوان شبکه اجتماعی مجازی یاد می‌شود که دقت کافی را ندارد. به‌همین‌دلیل در این مطلب به تفاوت‌ها و شباهت‌های این رسانه‌ها و نام مناسبی که برای هر یک باید به‌کار رود، می‌پردازم. رسانه‌های اجتماعی، اصطلاحی کلی است که انواع مختلفی از رسانه‌ها را دربر می‌گیرد. هرچند برخی محققان (پاپاچاریسی، 2015؛ بایم، 2015) معتقدند‌ رسانه‌ها همواره اجتماعی بوده‌اند، اما منظور ما از رسانه اجتماعی با رسانه‌های سنتی مانند رادیو و تلویزیون متفاوت است. کاپلان و هینلین (2010) با تفکیک قائل‌شدن بین وب 2.0 و محتوای تولیدشده از سوی کاربر1 و بر اساس آنها، تعریفی از رسانه‌های اجتماعی ارائه کرده‌اند. آنها وب 2.0 را راه جدیدی می‌دانند که بر اساس آن برنامه‌نویسان و مخاطبان، استفاده متفاوتی از شبکه جهانی اینترنت2 را آغاز کردند؛ راهی که با آن، محتوا و برنامه‌های اینترنتی، دیگر فقط به وسیله افراد خاص تولید و منتشر نمی‌شد، بلکه به‌طوردائم از سوی کاربران در محیطی مشارکتی و مبتنی بر همکاری تنظیم و بازآفرینی می‌شود. اصطلاح وب 2.0 برای توصیف این محیط تعاملی، نخستین بار در سال 2004 استفاده شد. در واقع برخلاف وب 1.0 که نماد آن، سایت‌های شرکت‌های مختلف است و ارتباط در محیط آن یک‌طرفه شکل می‌گیرد، وب 2.0 محیطی تعاملی بود که ارتباط دوطرفه را به وجود می‌آورد و محتوا صرفا به وسیله سازمان‌ها یا مراکز خاص تولید نمی‌شد، بلکه در این فضای جدید، هر کاربر می‌توانست تولیدکننده محتوا باشد. این نوع محتوا را محتوای تولیدشده از سوی کاربر می‌نامند. کاپلان و هینلین (همان) می‌گویند که وب 2.0 در واقع، بنیان فنی3 و ایدئولوژیک رسانه‌های اجتماعی است و محتوای تولیدشده به وسیله کاربر، تمام راه‌هایی است که با آنها، کاربران از رسانه‌های اجتماعی بهره می‌برند. این محتوا سه ویژگی دارد:
1) به‌طور عمومی منتشر شده باشد (یا لااقل در سایت‌های شبکه اجتماعی برای عده‌ای از افراد منتخب در دسترس باشد)، 2) باید میزانی از خلاقیت در تولید آن به کار رفته باشد و صرفا کپی مطلبی دیگر نباشد و 3) باید خارج از قواعد و چارچوب‌های حرفه‌ای و سازمانی تولید شده باشد. بر اساس تعریف وب 2.0 و محتوای تولیدشده از سوی کاربر، آنها رسانه‌های اجتماعی را گروهی از برنامه‌های مبتنی بر اینترنت تعریف می‌کنند که بر بنیان فنی و ایدئولوژیک وب 2.0 بنا شده و امکان خلق و تبادل محتواهایی را که کاربران می‌سازند فراهم می‌کند. کاپلان و هینلین رسانه‌های اجتماعی را بر اساس دو بعد مربوط به رسانه و کاربر به شش دسته تقسیم کرده‌اند. در بعد مربوط به رسانه، حضور اجتماعی/غنای رسانه‌ای و در بعد مربوط به کاربر، خودنمایی4/ خودافشاگری5 قرار دارد و این دسته‌بندی در جدول زیر آمده است. طبقه‌بندی‌های دیگری نیز از انواع رسانه‌های اجتماعی ارائه شده است. علاوه بر این طبقه‌بندی کاپلان و هینلین نیز دارای نواقصی است که در یادداشت بعدی به آنها خواهم پرداخت تا دسته‌بندی نهایی خود از انواع رسانه‌های اجتماعی را
ارائه کنم.
* دانشجوی دکترای علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران
پی‌نوشت‌ها:
1-User Generated Content / 2-Word Wide Web / 3- Platform / 4- Self-presentation
/ 5- Self-disclosure

حسین کرمانی* : این یک مطلب ابتدایی و اساسی است. ابتدایی از این جهت که مفاهیم اولیه درباره رسانه‌های اجتماعی را توضیح می‌دهد و اساسی به این دلیل که عدم شناخت و فهم درست و دقیق این مفاهیم، باعث اشتباهات فراوان در این حوزه شده است. با ورود و فراگیری رسانه‌های اجتماعی در ایران، مقالات و نوشته‌های زیادی درباره آنها نوشته شده است و علاوه بر این، مسئولان و افراد مختلف نیز گاه و بیگاه دراین‌باره صحبت می‌کنند؛ صحبت‌هایی که تحلیل اغلب آنها نشان می‌دهد گوینده یا نویسنده، شناخت درستی از فلسفه رسانه‌های اجتماعی، تفاوت‌ها و شباهت‌ها و کارکردهای آنها ندارد.
یکی از مثال‌های بارز، اطلاق عنوان شبکه‌های اجتماعی موبایلی به نرم‌افزارهای پیام‌رسان تلفن همراه مانند تلگرام است. همچنین اغلب از سایت‌های شبکه اجتماعی مانند فیس‌بوک با عنوان شبکه اجتماعی مجازی یاد می‌شود که دقت کافی را ندارد. به‌همین‌دلیل در این مطلب به تفاوت‌ها و شباهت‌های این رسانه‌ها و نام مناسبی که برای هر یک باید به‌کار رود، می‌پردازم. رسانه‌های اجتماعی، اصطلاحی کلی است که انواع مختلفی از رسانه‌ها را دربر می‌گیرد. هرچند برخی محققان (پاپاچاریسی، 2015؛ بایم، 2015) معتقدند‌ رسانه‌ها همواره اجتماعی بوده‌اند، اما منظور ما از رسانه اجتماعی با رسانه‌های سنتی مانند رادیو و تلویزیون متفاوت است. کاپلان و هینلین (2010) با تفکیک قائل‌شدن بین وب 2.0 و محتوای تولیدشده از سوی کاربر1 و بر اساس آنها، تعریفی از رسانه‌های اجتماعی ارائه کرده‌اند. آنها وب 2.0 را راه جدیدی می‌دانند که بر اساس آن برنامه‌نویسان و مخاطبان، استفاده متفاوتی از شبکه جهانی اینترنت2 را آغاز کردند؛ راهی که با آن، محتوا و برنامه‌های اینترنتی، دیگر فقط به وسیله افراد خاص تولید و منتشر نمی‌شد، بلکه به‌طوردائم از سوی کاربران در محیطی مشارکتی و مبتنی بر همکاری تنظیم و بازآفرینی می‌شود. اصطلاح وب 2.0 برای توصیف این محیط تعاملی، نخستین بار در سال 2004 استفاده شد. در واقع برخلاف وب 1.0 که نماد آن، سایت‌های شرکت‌های مختلف است و ارتباط در محیط آن یک‌طرفه شکل می‌گیرد، وب 2.0 محیطی تعاملی بود که ارتباط دوطرفه را به وجود می‌آورد و محتوا صرفا به وسیله سازمان‌ها یا مراکز خاص تولید نمی‌شد، بلکه در این فضای جدید، هر کاربر می‌توانست تولیدکننده محتوا باشد. این نوع محتوا را محتوای تولیدشده از سوی کاربر می‌نامند. کاپلان و هینلین (همان) می‌گویند که وب 2.0 در واقع، بنیان فنی3 و ایدئولوژیک رسانه‌های اجتماعی است و محتوای تولیدشده به وسیله کاربر، تمام راه‌هایی است که با آنها، کاربران از رسانه‌های اجتماعی بهره می‌برند. این محتوا سه ویژگی دارد:
1) به‌طور عمومی منتشر شده باشد (یا لااقل در سایت‌های شبکه اجتماعی برای عده‌ای از افراد منتخب در دسترس باشد)، 2) باید میزانی از خلاقیت در تولید آن به کار رفته باشد و صرفا کپی مطلبی دیگر نباشد و 3) باید خارج از قواعد و چارچوب‌های حرفه‌ای و سازمانی تولید شده باشد. بر اساس تعریف وب 2.0 و محتوای تولیدشده از سوی کاربر، آنها رسانه‌های اجتماعی را گروهی از برنامه‌های مبتنی بر اینترنت تعریف می‌کنند که بر بنیان فنی و ایدئولوژیک وب 2.0 بنا شده و امکان خلق و تبادل محتواهایی را که کاربران می‌سازند فراهم می‌کند. کاپلان و هینلین رسانه‌های اجتماعی را بر اساس دو بعد مربوط به رسانه و کاربر به شش دسته تقسیم کرده‌اند. در بعد مربوط به رسانه، حضور اجتماعی/غنای رسانه‌ای و در بعد مربوط به کاربر، خودنمایی4/ خودافشاگری5 قرار دارد و این دسته‌بندی در جدول زیر آمده است. طبقه‌بندی‌های دیگری نیز از انواع رسانه‌های اجتماعی ارائه شده است. علاوه بر این طبقه‌بندی کاپلان و هینلین نیز دارای نواقصی است که در یادداشت بعدی به آنها خواهم پرداخت تا دسته‌بندی نهایی خود از انواع رسانه‌های اجتماعی را
ارائه کنم.
* دانشجوی دکترای علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران
پی‌نوشت‌ها:
1-User Generated Content / 2-Word Wide Web / 3- Platform / 4- Self-presentation
/ 5- Self-disclosure

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.