بیگانگی و بحران آموزش
مفهوم بیگانگی (الیناسیون) یا ازخودبیگانگی انسان در وجوه متفاوت آن، بیگانگی از خود، بیگانگی از طبیعت و بیگانگی از انسانها، از مفاهیم کانونی اندیشه کارل مارکس است که البته ریشه در اندیشه سیاسی و فلسفی فیلسوفان پیش از او دارد. این اصطلاح در حوزههای گوناگونی، از فلسفه و اقتصاد، تا ادبیات و هنر رایج است و فیلسوفان مختلف آن را به معانی و در جایگاههای متفاوتی به کار بردهاند. چنانکه مثلا هایدگر به آن بار فلسفی میدهد و بیشتر در بیان نوعی «وضعیت» اجتماعی انسان معاصر به کار میبرد، درحالیکه مارکس آن را بدوا ناشی از شیوه تولید و ارتباط کارگر و محصول کار و وضعیت اقتصادی و روابط طبقاتی حاکم بر جوامع سرمایهداری تعریف میکند. بدنه اصلی دیدگاههای مارکس در این مورد در «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» آمده است. کتابها و مقالات بسیاری درباره این اثر مارکس نوشتهاند یا بدان اشاره کردهاند. یکی از مهمترین این آثار کتاب «نظریه بیگانگی مارکس» اثر ایستوان مزاروش است. او در اولین کتابش کوشید با تأکید بر این اثر مارکس، البته در چارچوب کلیت آثار مارکس، به بررسی و تحلیل و معرفی دیدگاههای مذکور بپردازد. نویسنده بر این
باور است که آرای خاص دستنوشتهها تنها در ارتباط با اهمیت عمومی کل اثر است که معنای کامل خود را بازمییابد. بهعبارت دیگر، نکات مورد اشاره مارکس درباره سلسله گستردهای از مباحث را نمیتوان بهطور کامل درک کرد مگر در حکم اجزاء دقیقا بههمپیوسته نظام منسجمی از آراء. او دستنوشتههای 1844 را اولین نظام فراگیر مارکس میداند که در آن هر یک از نکات خاص «چندبعدی» است: یعنی با همه نکات دیگر نظام آرای مارکسی جوش میخورد؛ همانقدر که این نکات دلالت بر سایر نکات نظام مارکسی دارد، خود مدلول آنهاست. البته مزاروش در این کتاب هیچ تلاشی برای بازسازی کار مارکس بر مبنای دستنوشتههای 1844 نمیکند. بلکه برعکس، چارچوب تحلیل و ارزیابی این کتاب را همان کلیت کار مارکس در نظر گرفته، چون به نظر او اگر چنین نباشد تلفیق اولیهاش به چیزی جز کاریکاتور منتهی نمیشود. این کتاب نظری و فلسفی و میتوان گفت اثری دشوار است. مزاروش مدعی است در اکثر مباحث در این باب غالبا از این نکته غفلت شده که این اثر اتفاقا یکی از بغرنجترین و دشوارترین آثار ادبی و فلسفی است. ازاینرو، هدف کتاب «نظریه بیگانگی مارکس» در وهله اول نمایش تکوین و تکامل درونی
نظریه بیگانگی مارکس است که کانون توجهش را تنها بر زمینه تاریخی و فکری اندیشههای اصلی او متمرکز نکرده بلکه بیش از هر چیز به بررسی پویایی درونی کلیت ساختار اندیشه او میپردازد.
در چارچوب این نوع بررسی مقدماتی عام، کتاب حاضر در سه بخش اصلی و کلا ده فصل، درصدد بررسی مفصل وجوه گوناگون مسائل بغرنج بیگانگی است. بخش نخست کتاب، به بررسی خاستگاههای تاریخی و نظری و ساختار نظری این مفهوم و تحولات معنایی آن و نظرات فیلسوفان دیگر درباره آن، خاصه ساختار نظریه مارکسی، میپردازد. بخش دوم به ارزیابی وجوه گوناگون بیگانگی میپردازد که اعم از اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و زیباشناختی است. مزاروش خود اشاره میکند که وجه زیباشناختی بسیار آسانتر از سایر فصول این بخش است. مثلا مطالعه وجه سیاسی نهتنها مستلزم آگاهی از وجه اقتصادی است بلکه آگاهی از وجه اخلاقی را نیز میطلبد. سرانجام در بخش سوم گام به جهان معاصر میگذارد و دلالتهای معاصر نظریه بیگانگی مارکس را در اندیشههای جامعهشناسان به تفصیل شرح میدهد. در این بخش خواننده با فضای سیاسی و اجتماعی جهان در دهه 1970 (سال انتشار کتاب) روبهروست و باید در مطالعه نظریات نویسنده در نقد سیاسی اتحاد جماهیر شوروی یا نگاهش به جنبشهای انقلابی چین و کوبا و سایر جنبشهای مردمی، این نکته را در نظر داشته باشد. بااینحال، این مسائل سیاسی بههیچروی از ارزش نظری و فلسفی
کتاب حاضر نمیکاهد. هدف فصول نهایی کتاب مرتبطکردن نظریه بیگانگی مارکس با معضلات معاصر به وسیله مسئله کلیدی مفهوم آموزش در نظر مارکس است. چون هیچ جامعهای بدون نظام آموزشی خاص خود نمیتواند دوام آورد. ازاینرو، صرفا ذکر مکانیسمهای تولید و مبادله به منظور توضیح رکود بالفعل جامعه سرمایهداری بههیچوجه کافی نیست. مزاروش قویا بر این باور است که «فقط مفهوم مارکسی آموزش که برخلاف فرایافتهای رایج تنگنظرانه مبتنیبر نهادها، کل فرآیندهای فردی و نیز اجتماعی را دربر میگیرد میتواند راه برونرفت از بحران اجتماعی معاصر را نشان دهد، بحرانی که حدتی روزافزون دارد و در زمینه خود آموزش نهادین نیز اصلا کمتر نیست». (ص25) مزاروش از بستر آموزش به دنبال تحقق یک «انقلاب فرهنگی» است. او مسئله خطیر را صرفا حک و اصلاح سیاسی نهادهای آموزشی رسمی نمیداند و تأکید دارد «وظیفه فراگذری از مناسبات اجتماعی بیگانه تولید سرمایهداری را باید در چارچوب جهانی یک استراتژی آموزشی سوسیالیستی ملاحظه کرد. این استراتژی را اما نباید با شکلی از اتوپیانیسم آموزشی اشتباه کرد». (ص398)
مفهوم بیگانگی (الیناسیون) یا ازخودبیگانگی انسان در وجوه متفاوت آن، بیگانگی از خود، بیگانگی از طبیعت و بیگانگی از انسانها، از مفاهیم کانونی اندیشه کارل مارکس است که البته ریشه در اندیشه سیاسی و فلسفی فیلسوفان پیش از او دارد. این اصطلاح در حوزههای گوناگونی، از فلسفه و اقتصاد، تا ادبیات و هنر رایج است و فیلسوفان مختلف آن را به معانی و در جایگاههای متفاوتی به کار بردهاند. چنانکه مثلا هایدگر به آن بار فلسفی میدهد و بیشتر در بیان نوعی «وضعیت» اجتماعی انسان معاصر به کار میبرد، درحالیکه مارکس آن را بدوا ناشی از شیوه تولید و ارتباط کارگر و محصول کار و وضعیت اقتصادی و روابط طبقاتی حاکم بر جوامع سرمایهداری تعریف میکند. بدنه اصلی دیدگاههای مارکس در این مورد در «دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» آمده است. کتابها و مقالات بسیاری درباره این اثر مارکس نوشتهاند یا بدان اشاره کردهاند. یکی از مهمترین این آثار کتاب «نظریه بیگانگی مارکس» اثر ایستوان مزاروش است. او در اولین کتابش کوشید با تأکید بر این اثر مارکس، البته در چارچوب کلیت آثار مارکس، به بررسی و تحلیل و معرفی دیدگاههای مذکور بپردازد. نویسنده بر این
باور است که آرای خاص دستنوشتهها تنها در ارتباط با اهمیت عمومی کل اثر است که معنای کامل خود را بازمییابد. بهعبارت دیگر، نکات مورد اشاره مارکس درباره سلسله گستردهای از مباحث را نمیتوان بهطور کامل درک کرد مگر در حکم اجزاء دقیقا بههمپیوسته نظام منسجمی از آراء. او دستنوشتههای 1844 را اولین نظام فراگیر مارکس میداند که در آن هر یک از نکات خاص «چندبعدی» است: یعنی با همه نکات دیگر نظام آرای مارکسی جوش میخورد؛ همانقدر که این نکات دلالت بر سایر نکات نظام مارکسی دارد، خود مدلول آنهاست. البته مزاروش در این کتاب هیچ تلاشی برای بازسازی کار مارکس بر مبنای دستنوشتههای 1844 نمیکند. بلکه برعکس، چارچوب تحلیل و ارزیابی این کتاب را همان کلیت کار مارکس در نظر گرفته، چون به نظر او اگر چنین نباشد تلفیق اولیهاش به چیزی جز کاریکاتور منتهی نمیشود. این کتاب نظری و فلسفی و میتوان گفت اثری دشوار است. مزاروش مدعی است در اکثر مباحث در این باب غالبا از این نکته غفلت شده که این اثر اتفاقا یکی از بغرنجترین و دشوارترین آثار ادبی و فلسفی است. ازاینرو، هدف کتاب «نظریه بیگانگی مارکس» در وهله اول نمایش تکوین و تکامل درونی
نظریه بیگانگی مارکس است که کانون توجهش را تنها بر زمینه تاریخی و فکری اندیشههای اصلی او متمرکز نکرده بلکه بیش از هر چیز به بررسی پویایی درونی کلیت ساختار اندیشه او میپردازد.
در چارچوب این نوع بررسی مقدماتی عام، کتاب حاضر در سه بخش اصلی و کلا ده فصل، درصدد بررسی مفصل وجوه گوناگون مسائل بغرنج بیگانگی است. بخش نخست کتاب، به بررسی خاستگاههای تاریخی و نظری و ساختار نظری این مفهوم و تحولات معنایی آن و نظرات فیلسوفان دیگر درباره آن، خاصه ساختار نظریه مارکسی، میپردازد. بخش دوم به ارزیابی وجوه گوناگون بیگانگی میپردازد که اعم از اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و زیباشناختی است. مزاروش خود اشاره میکند که وجه زیباشناختی بسیار آسانتر از سایر فصول این بخش است. مثلا مطالعه وجه سیاسی نهتنها مستلزم آگاهی از وجه اقتصادی است بلکه آگاهی از وجه اخلاقی را نیز میطلبد. سرانجام در بخش سوم گام به جهان معاصر میگذارد و دلالتهای معاصر نظریه بیگانگی مارکس را در اندیشههای جامعهشناسان به تفصیل شرح میدهد. در این بخش خواننده با فضای سیاسی و اجتماعی جهان در دهه 1970 (سال انتشار کتاب) روبهروست و باید در مطالعه نظریات نویسنده در نقد سیاسی اتحاد جماهیر شوروی یا نگاهش به جنبشهای انقلابی چین و کوبا و سایر جنبشهای مردمی، این نکته را در نظر داشته باشد. بااینحال، این مسائل سیاسی بههیچروی از ارزش نظری و فلسفی
کتاب حاضر نمیکاهد. هدف فصول نهایی کتاب مرتبطکردن نظریه بیگانگی مارکس با معضلات معاصر به وسیله مسئله کلیدی مفهوم آموزش در نظر مارکس است. چون هیچ جامعهای بدون نظام آموزشی خاص خود نمیتواند دوام آورد. ازاینرو، صرفا ذکر مکانیسمهای تولید و مبادله به منظور توضیح رکود بالفعل جامعه سرمایهداری بههیچوجه کافی نیست. مزاروش قویا بر این باور است که «فقط مفهوم مارکسی آموزش که برخلاف فرایافتهای رایج تنگنظرانه مبتنیبر نهادها، کل فرآیندهای فردی و نیز اجتماعی را دربر میگیرد میتواند راه برونرفت از بحران اجتماعی معاصر را نشان دهد، بحرانی که حدتی روزافزون دارد و در زمینه خود آموزش نهادین نیز اصلا کمتر نیست». (ص25) مزاروش از بستر آموزش به دنبال تحقق یک «انقلاب فرهنگی» است. او مسئله خطیر را صرفا حک و اصلاح سیاسی نهادهای آموزشی رسمی نمیداند و تأکید دارد «وظیفه فراگذری از مناسبات اجتماعی بیگانه تولید سرمایهداری را باید در چارچوب جهانی یک استراتژی آموزشی سوسیالیستی ملاحظه کرد. این استراتژی را اما نباید با شکلی از اتوپیانیسم آموزشی اشتباه کرد». (ص398)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.