آفتاب از کدام طرف برآمده؟
بهزاد صابري
براي بسياري از ناظران و تحليلگران در کشورمان، فارغ از تعلق به جناحهاي سياسي مختلف، پافشاري کشورهاي اروپايي در قبال مواضع نابخردانه آمريکاي ترامپ درباره برجام چندان قابل هضم نبوده است. گروهي اين مواضع را تاکتيکي، موقت و حتي فريبکارانه خواندهاند و گروهي در مقابل سعي کردهاند با اشاره به منافع سرشار اقتصادي که در دوره پسابرجام از رابطه تجاري با ايران نصيب اروپا شده است، اين مواضع را تحليل کنند و طبيعتا هم پاسخ شنيدهاند که با توجه به حجم عظيم روابط اقتصادي اروپا با آمريکا، اروپا هرگز آمريکا را بهخاطر ايران رها نخواهد کرد. در اين ميان برخي تحليلها هم به گوش ميرسد، نظير اينکه دليل اين مواضع قاطع اروپاييها را بايد در شخصيت فردي برخي افراد نظير خانم موگريني جستوجو کرد که در جواني تعلق خاطري به اردوگاه چپ داشته است و به همين سبب است که در برابر آمريکا ايستادگي ميکند. البته اين قبيل تحليلها گزارههاي مقدماتي غلطي ندارند و کسي هم نميتواند نقش اشخاص را در تدوين سياستها بهطورکلي انکار کند، اما فروکاستن چنان موضوع مهمي به اين قبيل تحليلها به نظر چندان مفيد و منطقي نميرسد. از نظر نگارنده، براي داشتن تحليل درست و دقيق نسبت به موضوع و پرهيز از سوءبرداشتهايي که ممکن است موجب سردرگمي شود، بايد موضع و نگاه اروپاييها به برجام را از دو جنبه کاملا متمايز نگريست. يک جنبه مسئله، نگاه آنها به محتواي اين توافق و خروجي آن است. اينکه آيا اين توافق، از نگاه آنها توافق خوبي است يا نه، اينکه آيا نگراني ادعايي که آنها نسبت به برنامه هستهاي ايران ابراز ميداشتند، با اين توافق مرتفع ميشود يا نه، اينکه آيا بر اثر اين توافق و گسترش روابط تجاري ميان ايران و اروپا، منافع شایانتوجهي به لحاظ اقتصادي نصيب کشورهاي عضو اتحاديه اروپايي شده است يا خير و قسعليهذا. آشکارا به نظر ميرسد پاسخ همه اين سؤالها مثبت است. از نظر اروپا اين توافق اولا خاص موضوع هستهاي است و به حوزههاي ديگر اختلاف نظر از قبيل مسائل موشکي و منطقهاي ارتباطي ندارد و در حوزه هستهاي هم به ميزان قابل قبول، رافع نگرانيهاي احتمالي و ادعايي است و بله توافقهاي صنعتي و تجاري پس از برجام حتما در جهت منافع اقتصادي اروپاييان هم هست. اما مسئله به اينها ختم نميشود. يعني اين همه، در حدي نيست که مانع همگرايي اروپا با متحد قدرتمند و ديرينه خود يا به تعبيري کدخدايشان، يعني آمريکا شود. دليل اصلي اين واگرايي اروپا با آمريکا بر سر برجام را بايد از منظر ديگري ديد و آن هم، نگاه ساختارگرا و نظاممند اروپا به جامعه بينالمللي و نظم مبتني بر هنجارهاي حاکم بر آن است، در برابر نگاه ساختارشکن، آنارشيستي و خودمحور دولت جديد آمريکا. به عبارت ديگر، از اين منظر دعوا صرفا بر سر ايران و برجام نيست. بلکه برجام تبديل به يکي از مهمترين مصداقها و شاخصههاي آن اختلاف نظر اساسي ميان اروپاييان با دولت جديد آمريکا بر سر نحوه مديريت جهان و مواجهه با چالشهاي آن است. از نظر اروپا (همچنانکه از نظر بسياري از آمريکاييهايي که با ترامپ همفکر نيستند) اگر شش قدرت جهاني شامل هر پنج عضو دائم شوراي امنيت، در ابتکار عملي که در تمام قطعنامههاي قبلي شوراي امنيت درباره برنامه هستهاي ايران نيز به آن اشاره شده و از آن حمايت شده بود، با ايران وارد مذاکره شده و پس از سالها مذاکره نفسگير به چارچوبي مورد توافق براي حل مشکل دست يابند که رافع نگرانيهاي بهاصطلاح «جامعه بينالمللي» به نمايندگي شوراي امنيت است، آنگاه کنارنهادن اين چارچوب و عملنکردن به آن، در شرايطي که ايران با تأييدهاي مکرر آژانس پايبندي خود را اثبات کرده است، مانند ضربهاي هولناک به پي و اساس آن نظم بينالمللي است که حول محور منشور ملل متحد (خصوصا ماده 25 آن) و شوراي امنيت سازمان ملل متحد شکل گرفته است و اين فاجعه براي همه اعضاي سازمان ملل متحد خصوصا آنها که مدعيان اصلي در اين نظام هستند (به شمول اروپا، روسيه، چين و سايرين) آن قدر بزرگ است که مسائلي مثل حجم روابط اقتصادي با ايران يا غيره در مقابل آن قابل اعتنا نيست. مشکل اصلي جهان غرب با کدخدايش در اين است که کدخدا آيين کدخدايي را زير پا نهاده و دست به تخريب همان رژيم بينالمللي زده است که پايههاي کدخدايي او را تشکيل داده است. تدبير جمهوري اسلامي ايران در روندي که منجر به برجام شد، در اين بود که با شناخت دقيق سيستم و نظام بينالملل عمل کرد و ضمن تأمين منافع خود، جاي پاي سياست خود را بر شاخهاي استوار کرد که اگر ديوانهاي تبر به دست قصد قطع آن را داشته باشد، همه کساني که بر آن شاخه نشستهاند سقوط خواهند کرد و بلکه اصولا ممکن است از اين درخت اثري به جا نماند. از همين رو است که امروز، شرق، غرب و حتي بسياري از جريانهاي متنفذ در درون آمريکا نيز موضعي همسو با موضع ايران در ضرورت پايبندي همگان به برجام اتخاذ کردهاند و کدخدا مانده و تنها يارش يعني رژيم اسرائيل؛ ياري که به لحاظ وجودي و ماهيتي اصولا ضدساختار، ضدنظم و ضدقانون است.
براي بسياري از ناظران و تحليلگران در کشورمان، فارغ از تعلق به جناحهاي سياسي مختلف، پافشاري کشورهاي اروپايي در قبال مواضع نابخردانه آمريکاي ترامپ درباره برجام چندان قابل هضم نبوده است. گروهي اين مواضع را تاکتيکي، موقت و حتي فريبکارانه خواندهاند و گروهي در مقابل سعي کردهاند با اشاره به منافع سرشار اقتصادي که در دوره پسابرجام از رابطه تجاري با ايران نصيب اروپا شده است، اين مواضع را تحليل کنند و طبيعتا هم پاسخ شنيدهاند که با توجه به حجم عظيم روابط اقتصادي اروپا با آمريکا، اروپا هرگز آمريکا را بهخاطر ايران رها نخواهد کرد. در اين ميان برخي تحليلها هم به گوش ميرسد، نظير اينکه دليل اين مواضع قاطع اروپاييها را بايد در شخصيت فردي برخي افراد نظير خانم موگريني جستوجو کرد که در جواني تعلق خاطري به اردوگاه چپ داشته است و به همين سبب است که در برابر آمريکا ايستادگي ميکند. البته اين قبيل تحليلها گزارههاي مقدماتي غلطي ندارند و کسي هم نميتواند نقش اشخاص را در تدوين سياستها بهطورکلي انکار کند، اما فروکاستن چنان موضوع مهمي به اين قبيل تحليلها به نظر چندان مفيد و منطقي نميرسد. از نظر نگارنده، براي داشتن تحليل درست و دقيق نسبت به موضوع و پرهيز از سوءبرداشتهايي که ممکن است موجب سردرگمي شود، بايد موضع و نگاه اروپاييها به برجام را از دو جنبه کاملا متمايز نگريست. يک جنبه مسئله، نگاه آنها به محتواي اين توافق و خروجي آن است. اينکه آيا اين توافق، از نگاه آنها توافق خوبي است يا نه، اينکه آيا نگراني ادعايي که آنها نسبت به برنامه هستهاي ايران ابراز ميداشتند، با اين توافق مرتفع ميشود يا نه، اينکه آيا بر اثر اين توافق و گسترش روابط تجاري ميان ايران و اروپا، منافع شایانتوجهي به لحاظ اقتصادي نصيب کشورهاي عضو اتحاديه اروپايي شده است يا خير و قسعليهذا. آشکارا به نظر ميرسد پاسخ همه اين سؤالها مثبت است. از نظر اروپا اين توافق اولا خاص موضوع هستهاي است و به حوزههاي ديگر اختلاف نظر از قبيل مسائل موشکي و منطقهاي ارتباطي ندارد و در حوزه هستهاي هم به ميزان قابل قبول، رافع نگرانيهاي احتمالي و ادعايي است و بله توافقهاي صنعتي و تجاري پس از برجام حتما در جهت منافع اقتصادي اروپاييان هم هست. اما مسئله به اينها ختم نميشود. يعني اين همه، در حدي نيست که مانع همگرايي اروپا با متحد قدرتمند و ديرينه خود يا به تعبيري کدخدايشان، يعني آمريکا شود. دليل اصلي اين واگرايي اروپا با آمريکا بر سر برجام را بايد از منظر ديگري ديد و آن هم، نگاه ساختارگرا و نظاممند اروپا به جامعه بينالمللي و نظم مبتني بر هنجارهاي حاکم بر آن است، در برابر نگاه ساختارشکن، آنارشيستي و خودمحور دولت جديد آمريکا. به عبارت ديگر، از اين منظر دعوا صرفا بر سر ايران و برجام نيست. بلکه برجام تبديل به يکي از مهمترين مصداقها و شاخصههاي آن اختلاف نظر اساسي ميان اروپاييان با دولت جديد آمريکا بر سر نحوه مديريت جهان و مواجهه با چالشهاي آن است. از نظر اروپا (همچنانکه از نظر بسياري از آمريکاييهايي که با ترامپ همفکر نيستند) اگر شش قدرت جهاني شامل هر پنج عضو دائم شوراي امنيت، در ابتکار عملي که در تمام قطعنامههاي قبلي شوراي امنيت درباره برنامه هستهاي ايران نيز به آن اشاره شده و از آن حمايت شده بود، با ايران وارد مذاکره شده و پس از سالها مذاکره نفسگير به چارچوبي مورد توافق براي حل مشکل دست يابند که رافع نگرانيهاي بهاصطلاح «جامعه بينالمللي» به نمايندگي شوراي امنيت است، آنگاه کنارنهادن اين چارچوب و عملنکردن به آن، در شرايطي که ايران با تأييدهاي مکرر آژانس پايبندي خود را اثبات کرده است، مانند ضربهاي هولناک به پي و اساس آن نظم بينالمللي است که حول محور منشور ملل متحد (خصوصا ماده 25 آن) و شوراي امنيت سازمان ملل متحد شکل گرفته است و اين فاجعه براي همه اعضاي سازمان ملل متحد خصوصا آنها که مدعيان اصلي در اين نظام هستند (به شمول اروپا، روسيه، چين و سايرين) آن قدر بزرگ است که مسائلي مثل حجم روابط اقتصادي با ايران يا غيره در مقابل آن قابل اعتنا نيست. مشکل اصلي جهان غرب با کدخدايش در اين است که کدخدا آيين کدخدايي را زير پا نهاده و دست به تخريب همان رژيم بينالمللي زده است که پايههاي کدخدايي او را تشکيل داده است. تدبير جمهوري اسلامي ايران در روندي که منجر به برجام شد، در اين بود که با شناخت دقيق سيستم و نظام بينالملل عمل کرد و ضمن تأمين منافع خود، جاي پاي سياست خود را بر شاخهاي استوار کرد که اگر ديوانهاي تبر به دست قصد قطع آن را داشته باشد، همه کساني که بر آن شاخه نشستهاند سقوط خواهند کرد و بلکه اصولا ممکن است از اين درخت اثري به جا نماند. از همين رو است که امروز، شرق، غرب و حتي بسياري از جريانهاي متنفذ در درون آمريکا نيز موضعي همسو با موضع ايران در ضرورت پايبندي همگان به برجام اتخاذ کردهاند و کدخدا مانده و تنها يارش يعني رژيم اسرائيل؛ ياري که به لحاظ وجودي و ماهيتي اصولا ضدساختار، ضدنظم و ضدقانون است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.