|

گفت‌وگوی لیلی گلستان با مریم کوهستانی

به بچه‌های کار قول این نمایشگاه را داده بودم

مریم کوهستانی با تمرکز روی آثار هنری هم‌وطنان افغانستانی، مسیر شایسته‌ای را شروع کرده. هرچند ردپای چنین حرکتی را در کشور افغانستان دنبال کرده است. به‌همین‌دلیل قرار است نمایشگاه بزرگی از آثار هنرمندان افغانستانی در ایران برگزار کند. لیلی گلستان، مدیر گالری گلستان، در گفت‌وگوی پیشِ‌رو درباره انگیزه‌ها و دلایل چنین حرکتی از مریم کوهستانی پرسید که در جای خود قابل تأمل هستند. گفت‌وگوی کامل پیشِ‌روی شماست:

خانم کوهستانی، شما دختر بسیار باجرئتی هستید. تنها به افغانستان رفته‌اید و تمام شهرهای اصلی را گشته‌اید و با هنرمندان افغانستانی آشنا شده‌اید. برای شروع کار با چه هدفی به افغانستان رفتید؟
ممنون از شما خانم گلستان عزیز. اینکه از دید شما (به‌ویژه) انسان باجرئتی باشم برای من خیلی ارزشمند هست. راه سخت و دشواری را در زندگی‌ام طی کردم تا به اینجا برسم که در خدمت شما باشم. سال 94 در گالری گلستان نمایشگاه انفرادی داشتم و درست بعد از اختتامیه برای اولین‌بار به افغانستان سفر کردم. کشوری که هیچ شناختی از آن نداشتم و باوجود اینکه وانمود می‌کردم خیلی خوشحالم از سفرم، حقیقت این بود که خیلی بیشتر از آنکه بتوانم به زبان بیاورم از رفتن به آن سرزمین می‌ترسیدم؛ آن هم تنها بدون اینکه کسی منتظرم باشد و بدون هیچ‌گونه حمایتی. اتفاقا همین ترس بیشتر وادارم می‌کرد که به خودم اجازه ندهم که پا پس بکشم. دلیل رفتنم این بود که به بچه‌های کار و خیابانم ( که اغلب از مهاجران افغانستانی بودند و در این چند سال به ایشان آموزش مجسمه‌سازی و سفالگری می‌دادم) قول داده بودم در مزارشریف یک کارگاه سفالگری دایر و کاری کنم که بتوانند برگردند کشورشان و آنجا با هنری که یاد گرفتند کار کنند و آموزش بدهند. اگرچه ظاهرا خیلی ایده‌ام کودکانه و خیال‌پردازانه بود اما قول داده بودم و می‌خواستم بر سر قولم بمانم. متأسفانه در آن سفر به هدفم نرسیدم و تصمیم گرفتم به جای اینکه با دست خالی برگردم ایران لااقل آنجا مفید بوده باشم این شد که درخواست تدریس داوطلبانه دادم به دانشگاهی در مزارشریف و بعد از کلی چندوچون بالاخره موافقت کردند و خلاصه اینکه مدت اقامتم در افغانستان با همه فراز‌ونشیب‌هایش خیلی بیشتر و پربارتر از آن شد که فکر می‌کردم.
چطور شد به فکر برگزاری نمایشگاه برای هنرمندان افغان افتادید. فکر می‌کنم این اولین نمایشگاه گروهی بزرگی است که از هنرمندان افغانستان در دنیا برگزار می‌شود؟
بله، همین‌طور هست. نمایشگاهی با این وسعت؛ بیش از 50 هنرمند افغانستانی از بهترین‌های هنر افغانستان با بیش از 120 اثر از سراسر دنیا در ایران برگزار می‌شود که برای اولین‌بار در تاریخ افغانستان اتفاق افتاده است و خدا را شکر می‌کنم که موفق شدم با وجود بی‌نهایت فشارهای بازدارنده این مسیر سخت را طی کنم. وقتی از افغانستان برگشتم نه‌تنها دیگر ابدا ترسی از آن نداشتم بلکه خیلی هم دلتنگ آن سرزمین و مردمانش بودم. دلتنگی‌ای که به هیچ شکلی نمی‌شد برطرف کرد مگر با دوباره‌رفتن و دوباره رفتم، خیلی زود بعد از تعطیلات نوروز و این‌بار ابتدا به هرات رفتم و در این سفر با دقت بیشتری همه‌چیز را می‌دیدم. با هنرمندان ارتباط برقرار کردم و پای قصه‌های زندگی‌شان نشستم. اینکه چطور خودشان، هنرشان و یکدیگر را از پس سال‌های جنگ و خفقان زنده و سرپا نگه داشته‌اند. این داستان‌های واقعی بی‌نظیر بودند و می‌خواستم کاری کنم تا دیگران هم ببینند و بشنوند آنچه من دیده و تجربه کرده بودم؛ قدرت انسان و قدرت هنر را.
برای همین تلاش کردم این‌بار آنها به سرزمین ما بیایند. به این فکر نمی‌کردم که کار بزرگی هست یا خیر یا اصلا قرار هست چطور انجام شود، فقط می‌خواستم حتما انجام شود. دوست داشتم آدم‌های بیشتری به افغانستان سفر کنند. دوست داشتم بچه‌های کارم هم‌وطن‌های فرهیخته‌شان را ببینند و الگوی خود کنند، ارتباط برقرار کنند باهم دوست شوند. دوست داشتم کار مفیدی انجام دهم. همین.
خوشبختانه از همان اوایل کارتان من را در جریان کار این نمایشگاه قرار دادید، شاهد سختی‌های کارتان بودم. از سختی‌های کار شمه‌ای برایمان بگویید؟
فراموش نمی‌کنم روزی را که با نگرانی به شما گفتم قصد دارم چنین کاری انجام بدهم و شما با اطمینان و قدرت گفتید: «برو جلو، موفق میشی و من ازت حمایت می‌کنم». این دلگرمی خیلی بزرگی بود؛ دلگرمی‌ای واقعی که تا همین لحظه نیز به من قدرت و انگیزه داده است علاوه بر سختی‌های طبیعی مدیریت برگزاری چنین رویدادهایی، متأسفانه سختی‌های خیلی زیاد دیگری را هم ناچار شدم در این مسیر به جان بخرم که البته این هم به گمانم از طبیعت کار فرهنگی خالصانه انجام‌دادن در این جغرافیا هست. هیچ نهاد و ارگانی از پروژه من حمایت مالی نکرد و بدتر از آن افراد و نهادهایی بودند که با شور و حرارت درباره حمایت‌هایی که از پروژه خواهند کرد سخن‌ها می‌گفتند و مدت‌ها زمان ارزشمند من را صرف برگزاری جلسات متعدد کردند و در نهایت به وقت عمل، ناپدید شدند.
اینجا جا دارد تشکر کنم از آقای ملانوروزی، مدیریت مرکز هنرهای تجسمی و آقای سجادی، مدیریت بنیاد آفرینش‌های هنری نیاوران، که در همان قدم نخست از من حمایت کردند برای چاپ کتاب و اینکه گالری نیاوران را که از بهترین فضاهای نمایشگاهی ایران هست در اختیارم قرار دادند و باعث شدند من در مسیری قرار بگیرم که اراده کنم تحت هر شرایطی این کار را تا انتها به انجام برسانم.
چگونه با هنرمندان افغانستان توانستید رابطه برقرار کنید و وقتی پیشنهاد شما را برای برگزاری نمایشگاه شنیدند چه واکنش‌هایی داشتند؟
تعداد خیلی محدودی از هنرمندان را در سفرهایم شناخته و در ارتباط بودم اما سایر هنرمندان را به کمک فضاهای مجازی پیدا می‌کردم و به‌سختی موفق شدم بعد از گذشت شش ماه کار شبانه‌روزی با ایشان ارتباط برقرار و به نمایشگاه دعوتشان کنم.
متأسفانه به‌خاطر فضا و شرایط ویژه کشور افغانستان جو کمابیش بدبینانه‌ای وجود داشت و هنرمندان نگران این بودند که من قصد بهره‌برداری شخصی از این کار داشته باشم.
اما با گذشت زمان و ممارست و شناخت بیشتر، ارتباط دوستانه خیلی خوبی با دوستان هنرمند افغانستانی برقرار کردم و حتی گاهی پیش می‌آمد که اگر کمک خود این دوستان نبود، نمی‌توانستم کارها را پیش ببرم و چه‌بسا انگیزه‌ام را از دست می‌دادم. این یعنی اینکه خود این عزیزان هم خیلی خوب ضرورت وقوع چنین اتفاقی را درک می‌کردند. متأسفانه جنگ همان‌طور که کشورشان را چندپاره کرده است، جریانات هنری را هم متلاشی کرده. تصویر من از هنر افغانستان تصویر بدنی قطعه‌قطعه بود که هر تکه‌اش به گوشه‌ای پرتاب شده و یکپارچگی این اندام منفصل کمک می‌کند تا درک صحیح‌تری برای جامعه هنرمندان افغانستان به‌وجود بیاید نسبت به جریان هنر معاصر کشورشان و انگیزه‌ای بشود برای بازسازی و دوباره به‌حرکت‌درآوردن و در مسیر قراردادن هنر افغانستان که زمانی از رونق بی‌نظیری برخوردار بوده است.
مشکلات کار در افغانستان چگونه بوده و بر اساس چه معیاری کارها را انتخاب کردید؟
آنچه خیلی برای من اهمیت داشت این بود که ابدا با دیدگاه رایج و کلیشه‌ای این مجموعه را گردآوری نکنم. اولین و آخرین نکته برای من جنبه معاصریت آثار بود و به قومیت، اسم، جنسیت و محل زندگی هنرمندان توجه نداشتم. در شاخه‌های مختلف هنرهای تجسمی کارهایی را که در آنها هنرمند موفق به خلق فضای شخصی شده است، دارای جهان‌بینی متفاوت و رو به جلو بودند را انتخاب کرده‌ام. از بین تقریبا 200 هنرمند نهایتا این تعداد انتخاب شدند و دوستان هنرمندم، همچون آقای کاوه کاووسی و وحید چمانی هم محبت کردند و در مرحله انتخاب آثار نقاشی همراهی‌ام کردند همچنین آقای مجید سعیدی، هنرمند عکاس که در بخش جمع‌آوری آثار عکاسان افغانستانی راهنمایی‌ام کردند.
چه انتظاری از تماشاگر ایرانی درمورد این نمایشگاه دارید؟
تنها انتظاری که از مخاطب ایرانی دارم این هست که برای شناختن هنر و جامعه کشور افغانستان دعوت من را برای روبه‌رویی با جهان هنرمندهای این کشور بپذیرند و از این نمایشگاه دیدن کنند.
اگر نتیجه کار و استقبال خوب باشد باز مایل هستید از کشور دیگری نمایشگاه بگذارید؟
قصدم این هست که نمایشگاه را بعد از تهران در وهله نخست به کابل منتقل کنم و این مسئله را دو ماه قبل در سفر آخرم به افغانستان پیگیری کردم و خوشبختانه دوستان هنرمند افغانستانی خیلی استقبال کردند و درحال‌حاضر دارم با کمک هنرمندان افغانستانی ساکن کابل روی این پروژه کار می‌کنم. اما در مورد یک کشور دیگر، به گمانم خیر یا بهتر هست بگویم فعلا چنین برنامه‌ای ندارم.

مریم کوهستانی با تمرکز روی آثار هنری هم‌وطنان افغانستانی، مسیر شایسته‌ای را شروع کرده. هرچند ردپای چنین حرکتی را در کشور افغانستان دنبال کرده است. به‌همین‌دلیل قرار است نمایشگاه بزرگی از آثار هنرمندان افغانستانی در ایران برگزار کند. لیلی گلستان، مدیر گالری گلستان، در گفت‌وگوی پیشِ‌رو درباره انگیزه‌ها و دلایل چنین حرکتی از مریم کوهستانی پرسید که در جای خود قابل تأمل هستند. گفت‌وگوی کامل پیشِ‌روی شماست:

خانم کوهستانی، شما دختر بسیار باجرئتی هستید. تنها به افغانستان رفته‌اید و تمام شهرهای اصلی را گشته‌اید و با هنرمندان افغانستانی آشنا شده‌اید. برای شروع کار با چه هدفی به افغانستان رفتید؟
ممنون از شما خانم گلستان عزیز. اینکه از دید شما (به‌ویژه) انسان باجرئتی باشم برای من خیلی ارزشمند هست. راه سخت و دشواری را در زندگی‌ام طی کردم تا به اینجا برسم که در خدمت شما باشم. سال 94 در گالری گلستان نمایشگاه انفرادی داشتم و درست بعد از اختتامیه برای اولین‌بار به افغانستان سفر کردم. کشوری که هیچ شناختی از آن نداشتم و باوجود اینکه وانمود می‌کردم خیلی خوشحالم از سفرم، حقیقت این بود که خیلی بیشتر از آنکه بتوانم به زبان بیاورم از رفتن به آن سرزمین می‌ترسیدم؛ آن هم تنها بدون اینکه کسی منتظرم باشد و بدون هیچ‌گونه حمایتی. اتفاقا همین ترس بیشتر وادارم می‌کرد که به خودم اجازه ندهم که پا پس بکشم. دلیل رفتنم این بود که به بچه‌های کار و خیابانم ( که اغلب از مهاجران افغانستانی بودند و در این چند سال به ایشان آموزش مجسمه‌سازی و سفالگری می‌دادم) قول داده بودم در مزارشریف یک کارگاه سفالگری دایر و کاری کنم که بتوانند برگردند کشورشان و آنجا با هنری که یاد گرفتند کار کنند و آموزش بدهند. اگرچه ظاهرا خیلی ایده‌ام کودکانه و خیال‌پردازانه بود اما قول داده بودم و می‌خواستم بر سر قولم بمانم. متأسفانه در آن سفر به هدفم نرسیدم و تصمیم گرفتم به جای اینکه با دست خالی برگردم ایران لااقل آنجا مفید بوده باشم این شد که درخواست تدریس داوطلبانه دادم به دانشگاهی در مزارشریف و بعد از کلی چندوچون بالاخره موافقت کردند و خلاصه اینکه مدت اقامتم در افغانستان با همه فراز‌ونشیب‌هایش خیلی بیشتر و پربارتر از آن شد که فکر می‌کردم.
چطور شد به فکر برگزاری نمایشگاه برای هنرمندان افغان افتادید. فکر می‌کنم این اولین نمایشگاه گروهی بزرگی است که از هنرمندان افغانستان در دنیا برگزار می‌شود؟
بله، همین‌طور هست. نمایشگاهی با این وسعت؛ بیش از 50 هنرمند افغانستانی از بهترین‌های هنر افغانستان با بیش از 120 اثر از سراسر دنیا در ایران برگزار می‌شود که برای اولین‌بار در تاریخ افغانستان اتفاق افتاده است و خدا را شکر می‌کنم که موفق شدم با وجود بی‌نهایت فشارهای بازدارنده این مسیر سخت را طی کنم. وقتی از افغانستان برگشتم نه‌تنها دیگر ابدا ترسی از آن نداشتم بلکه خیلی هم دلتنگ آن سرزمین و مردمانش بودم. دلتنگی‌ای که به هیچ شکلی نمی‌شد برطرف کرد مگر با دوباره‌رفتن و دوباره رفتم، خیلی زود بعد از تعطیلات نوروز و این‌بار ابتدا به هرات رفتم و در این سفر با دقت بیشتری همه‌چیز را می‌دیدم. با هنرمندان ارتباط برقرار کردم و پای قصه‌های زندگی‌شان نشستم. اینکه چطور خودشان، هنرشان و یکدیگر را از پس سال‌های جنگ و خفقان زنده و سرپا نگه داشته‌اند. این داستان‌های واقعی بی‌نظیر بودند و می‌خواستم کاری کنم تا دیگران هم ببینند و بشنوند آنچه من دیده و تجربه کرده بودم؛ قدرت انسان و قدرت هنر را.
برای همین تلاش کردم این‌بار آنها به سرزمین ما بیایند. به این فکر نمی‌کردم که کار بزرگی هست یا خیر یا اصلا قرار هست چطور انجام شود، فقط می‌خواستم حتما انجام شود. دوست داشتم آدم‌های بیشتری به افغانستان سفر کنند. دوست داشتم بچه‌های کارم هم‌وطن‌های فرهیخته‌شان را ببینند و الگوی خود کنند، ارتباط برقرار کنند باهم دوست شوند. دوست داشتم کار مفیدی انجام دهم. همین.
خوشبختانه از همان اوایل کارتان من را در جریان کار این نمایشگاه قرار دادید، شاهد سختی‌های کارتان بودم. از سختی‌های کار شمه‌ای برایمان بگویید؟
فراموش نمی‌کنم روزی را که با نگرانی به شما گفتم قصد دارم چنین کاری انجام بدهم و شما با اطمینان و قدرت گفتید: «برو جلو، موفق میشی و من ازت حمایت می‌کنم». این دلگرمی خیلی بزرگی بود؛ دلگرمی‌ای واقعی که تا همین لحظه نیز به من قدرت و انگیزه داده است علاوه بر سختی‌های طبیعی مدیریت برگزاری چنین رویدادهایی، متأسفانه سختی‌های خیلی زیاد دیگری را هم ناچار شدم در این مسیر به جان بخرم که البته این هم به گمانم از طبیعت کار فرهنگی خالصانه انجام‌دادن در این جغرافیا هست. هیچ نهاد و ارگانی از پروژه من حمایت مالی نکرد و بدتر از آن افراد و نهادهایی بودند که با شور و حرارت درباره حمایت‌هایی که از پروژه خواهند کرد سخن‌ها می‌گفتند و مدت‌ها زمان ارزشمند من را صرف برگزاری جلسات متعدد کردند و در نهایت به وقت عمل، ناپدید شدند.
اینجا جا دارد تشکر کنم از آقای ملانوروزی، مدیریت مرکز هنرهای تجسمی و آقای سجادی، مدیریت بنیاد آفرینش‌های هنری نیاوران، که در همان قدم نخست از من حمایت کردند برای چاپ کتاب و اینکه گالری نیاوران را که از بهترین فضاهای نمایشگاهی ایران هست در اختیارم قرار دادند و باعث شدند من در مسیری قرار بگیرم که اراده کنم تحت هر شرایطی این کار را تا انتها به انجام برسانم.
چگونه با هنرمندان افغانستان توانستید رابطه برقرار کنید و وقتی پیشنهاد شما را برای برگزاری نمایشگاه شنیدند چه واکنش‌هایی داشتند؟
تعداد خیلی محدودی از هنرمندان را در سفرهایم شناخته و در ارتباط بودم اما سایر هنرمندان را به کمک فضاهای مجازی پیدا می‌کردم و به‌سختی موفق شدم بعد از گذشت شش ماه کار شبانه‌روزی با ایشان ارتباط برقرار و به نمایشگاه دعوتشان کنم.
متأسفانه به‌خاطر فضا و شرایط ویژه کشور افغانستان جو کمابیش بدبینانه‌ای وجود داشت و هنرمندان نگران این بودند که من قصد بهره‌برداری شخصی از این کار داشته باشم.
اما با گذشت زمان و ممارست و شناخت بیشتر، ارتباط دوستانه خیلی خوبی با دوستان هنرمند افغانستانی برقرار کردم و حتی گاهی پیش می‌آمد که اگر کمک خود این دوستان نبود، نمی‌توانستم کارها را پیش ببرم و چه‌بسا انگیزه‌ام را از دست می‌دادم. این یعنی اینکه خود این عزیزان هم خیلی خوب ضرورت وقوع چنین اتفاقی را درک می‌کردند. متأسفانه جنگ همان‌طور که کشورشان را چندپاره کرده است، جریانات هنری را هم متلاشی کرده. تصویر من از هنر افغانستان تصویر بدنی قطعه‌قطعه بود که هر تکه‌اش به گوشه‌ای پرتاب شده و یکپارچگی این اندام منفصل کمک می‌کند تا درک صحیح‌تری برای جامعه هنرمندان افغانستان به‌وجود بیاید نسبت به جریان هنر معاصر کشورشان و انگیزه‌ای بشود برای بازسازی و دوباره به‌حرکت‌درآوردن و در مسیر قراردادن هنر افغانستان که زمانی از رونق بی‌نظیری برخوردار بوده است.
مشکلات کار در افغانستان چگونه بوده و بر اساس چه معیاری کارها را انتخاب کردید؟
آنچه خیلی برای من اهمیت داشت این بود که ابدا با دیدگاه رایج و کلیشه‌ای این مجموعه را گردآوری نکنم. اولین و آخرین نکته برای من جنبه معاصریت آثار بود و به قومیت، اسم، جنسیت و محل زندگی هنرمندان توجه نداشتم. در شاخه‌های مختلف هنرهای تجسمی کارهایی را که در آنها هنرمند موفق به خلق فضای شخصی شده است، دارای جهان‌بینی متفاوت و رو به جلو بودند را انتخاب کرده‌ام. از بین تقریبا 200 هنرمند نهایتا این تعداد انتخاب شدند و دوستان هنرمندم، همچون آقای کاوه کاووسی و وحید چمانی هم محبت کردند و در مرحله انتخاب آثار نقاشی همراهی‌ام کردند همچنین آقای مجید سعیدی، هنرمند عکاس که در بخش جمع‌آوری آثار عکاسان افغانستانی راهنمایی‌ام کردند.
چه انتظاری از تماشاگر ایرانی درمورد این نمایشگاه دارید؟
تنها انتظاری که از مخاطب ایرانی دارم این هست که برای شناختن هنر و جامعه کشور افغانستان دعوت من را برای روبه‌رویی با جهان هنرمندهای این کشور بپذیرند و از این نمایشگاه دیدن کنند.
اگر نتیجه کار و استقبال خوب باشد باز مایل هستید از کشور دیگری نمایشگاه بگذارید؟
قصدم این هست که نمایشگاه را بعد از تهران در وهله نخست به کابل منتقل کنم و این مسئله را دو ماه قبل در سفر آخرم به افغانستان پیگیری کردم و خوشبختانه دوستان هنرمند افغانستانی خیلی استقبال کردند و درحال‌حاضر دارم با کمک هنرمندان افغانستانی ساکن کابل روی این پروژه کار می‌کنم. اما در مورد یک کشور دیگر، به گمانم خیر یا بهتر هست بگویم فعلا چنین برنامه‌ای ندارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.