گرمخانهها و چند موضوع الزامی
سیمین فروغزاده*
سالهاست که پدیده بیخانمانی در آغاز فصل سرما مبحث روز نشریات مختلف میشود. نوشتار حاضر در پی پاسخ به این سؤال است که برای ایجاد و چگونگی عملکرد گرمخانهها بهعنوان یک سرپناه موقت برای بیخانمانها چه الزاماتی را باید رعایت کرد؟ و چگونه میتوان با بیخانمانی بهعنوان یک مسئله اجتماعی به شیوه علمی برخورد کرد؟ بیخانمانها طردشدگان اجتماعیاند؛ چراکه هم از منابع منظم اشتغال محروماند و هم از چتر حمایتی دولت بیبهرهاند. بااینهمه آنها الزاما مجرم نیستند. بلکه به دلایل مختلفی بیخانمان شدهاند. در بین آنها دستفروش، کودک کار، دختران و زنان آسیبدیده، معلول، متکدی و... دیده میشوند. بیخانمانها آسیبپذیرترین گروه جامعه شهری هستند که توان سازماندهی طبیعی زندگی خود را ندارند. اگرچه آمار رسمی و دقیقی از بیخانمانها در ایران وجود ندارد اما در سالهای اخیر رشد فزاینده تعداد گرمخانهها و راهاندازی تیمهای گشت برای جمعآوری افراد بیخانمان خود نشانهای بر افزایش افراد بیخانمان در کشورمان است. در بسیاری از کشورها یکی از راهکارهای سامان موقت بیخانمانها، ایجاد گرمخانه است که سابقه آن در ایران به کمتر از 10 سال میرسد. اما تأسیس گرمخانه در یک محل تبعاتی دارد. از جمله آنها این است که باعث تمرکز بیخانمانها در محلات خاصی از شهر میشود و به دلیل تمرکز در یک محل باعث تأثیرپذیری بیخانمانها از یکدیگر میشود. مردم از یکسو از رهابودن بیخانمانها در شهر و از سوی دیگر از قرارگرفتن گرمخانهها نزدیک محل سکونتشان احساس ناامنی میکنند. از منظر اقتصادی، واحدهای مسکونی در این محلات با کاهش قیمت روبهرو میشود و مهمتر از همه این مسئله است که این محل مأمنی برای فعالیت مجرمانه میشود و احتمال رفتارهای خلاف و غیرقانونی اعم از درگیری و نزاع و خشونت نیز وجود دارد. اما نبود گرمخانه هم پیامدهایی خواهد داشت که چندان خوشایند نیست. از مهمترین آنها پراکندگی افراد بیخانمان در شهر و بهتبع آن دشواری خدماترسانی به آنها، مرگومیر در خیابان، اعتیاد و ارتکاب به جرم، گسترش تکدیگری، گسترش بیماری و در نهایت نامناسبشدن چهره شهر از جمله آنهاست. امروزه با وجود تبعاتی که تأسیس گرمخانه دارد، در بسیاری از شهرهای رو به توسعه، گرمخانهها به دلیل غلبه کارکردهای مثبت بر کارکردهای منفی ایجاد میشوند. اما برای برخورد علمی با پدیده بیخانمانی باید به مواردی توجه داشت تا تشکیل گرمخانهها حداقل پیامد منفی را بهدنبال داشته باشد. از جمله این موارد چنین است:
درباره ایجاد فضای گرمخانه در شهر مکانسنجی شود و برای این دو سؤال پاسخ منطقی وجود داشته باشد که گرمخانه در کجای شهر واقع شود و چرا؟
درباره ساعت فعالیت، سن ورود، ظرفیت مکان و وسعت، خدمات قابل ارائه اعم از مددکاری و پزشکی و... تصمیمگیری شود.
میتوان از مؤسسات خصوصی اعم از غیرانتفاعی و خیریه که پشتوانه آنها همکاری مالی و غیرمالی مردم است، طلب همکاری کرد و در ابتدای راه بهتر است بهعنوان الگو به فعالیتهای دو سازمان مردمنهاد، غیردولتی و غیرسیاسی یعنی «سرای نجاتیافتگان مولاعلی (سنا)» و «جمعیت طلوع بینشانها» که در دو شهر بزرگ کشور یعنی مشهد و تهران فعالیت چندین ساله دارند، توجه کرد و چگونگی عملکرد آنها را در جذب، توانمندسازی و بازگشت بیخانمانها به جامعه مورد توجه قرار داد.
با توجه به نبود مدیریت قوی و یکپارچه برای سامان و اداره بیخانمانها، بهتر است تعامل بین سازمانی (دستکم بین بهزیستی، شهرداری و نیروی انتظامی) در شکلگیری و انجام فعالیت گرمخانهها به وجود آید و در نهایت یک سازمان بهطور مستقل مسئولیت اداره این اماکن را بر عهده بگیرد.
برای کاهش پیامدهای منفی گرمخانهها، باید در مراحل مکانسنجی، شکلگیری و فعالیت، مطالعه اجتماعی در قالب پیوست به بررسی پیامدهای فرهنگی و اجتماعی بپردازند.
کمک به بیخانمانها باید با مداخله اجتماعی همراه باشد و مداخله در آسیبهای اجتماعی دربرگیرنده فعالیت در سطوح مختلف پیشگیری، مراقبت و حمایت است. بیشک برای انجام مداخله اجتماعی باید شکاف میان پژوهشگران این حوزه، سازمانهای مردمنهاد، دستگاههای دولتی مرتبط و افراد بیخانمان مرتفع شود.
برای درک واقعبینانه و علمی، همچنین سیاستگذاری اجتماعی و برنامهریزی بلندمدت و درنهایت انجام مداخلات اجتماعی و روانشناسی، باید آمار دقیقی از بیخانمانها در هر شهر و طبقهبندی آنها براساس متغیرهای اجتماعی و جمعیتشناختی (سن، جنس، داشتن یا نداشتن بیماری روانی و معلولیت جسمی، داشتن یا نداشتن خانواده، مهاجرت (شهر/ روستا)، مدت زمان بیخانمانی، دفعات بیخانمانی، داشتن یا نداشتن مهارت و هنر، سوابق جرم و زندان و... .) وجود داشته باشد که متأسفانه این آمار در ایران بهصورت رسمی وجود ندارد و این خلأ جدی سد راه محققان و برنامهریزان این حوزه است.
*عضو هیئتعلمی جهاد دانشگاهی خراسانرضوی
سالهاست که پدیده بیخانمانی در آغاز فصل سرما مبحث روز نشریات مختلف میشود. نوشتار حاضر در پی پاسخ به این سؤال است که برای ایجاد و چگونگی عملکرد گرمخانهها بهعنوان یک سرپناه موقت برای بیخانمانها چه الزاماتی را باید رعایت کرد؟ و چگونه میتوان با بیخانمانی بهعنوان یک مسئله اجتماعی به شیوه علمی برخورد کرد؟ بیخانمانها طردشدگان اجتماعیاند؛ چراکه هم از منابع منظم اشتغال محروماند و هم از چتر حمایتی دولت بیبهرهاند. بااینهمه آنها الزاما مجرم نیستند. بلکه به دلایل مختلفی بیخانمان شدهاند. در بین آنها دستفروش، کودک کار، دختران و زنان آسیبدیده، معلول، متکدی و... دیده میشوند. بیخانمانها آسیبپذیرترین گروه جامعه شهری هستند که توان سازماندهی طبیعی زندگی خود را ندارند. اگرچه آمار رسمی و دقیقی از بیخانمانها در ایران وجود ندارد اما در سالهای اخیر رشد فزاینده تعداد گرمخانهها و راهاندازی تیمهای گشت برای جمعآوری افراد بیخانمان خود نشانهای بر افزایش افراد بیخانمان در کشورمان است. در بسیاری از کشورها یکی از راهکارهای سامان موقت بیخانمانها، ایجاد گرمخانه است که سابقه آن در ایران به کمتر از 10 سال میرسد. اما تأسیس گرمخانه در یک محل تبعاتی دارد. از جمله آنها این است که باعث تمرکز بیخانمانها در محلات خاصی از شهر میشود و به دلیل تمرکز در یک محل باعث تأثیرپذیری بیخانمانها از یکدیگر میشود. مردم از یکسو از رهابودن بیخانمانها در شهر و از سوی دیگر از قرارگرفتن گرمخانهها نزدیک محل سکونتشان احساس ناامنی میکنند. از منظر اقتصادی، واحدهای مسکونی در این محلات با کاهش قیمت روبهرو میشود و مهمتر از همه این مسئله است که این محل مأمنی برای فعالیت مجرمانه میشود و احتمال رفتارهای خلاف و غیرقانونی اعم از درگیری و نزاع و خشونت نیز وجود دارد. اما نبود گرمخانه هم پیامدهایی خواهد داشت که چندان خوشایند نیست. از مهمترین آنها پراکندگی افراد بیخانمان در شهر و بهتبع آن دشواری خدماترسانی به آنها، مرگومیر در خیابان، اعتیاد و ارتکاب به جرم، گسترش تکدیگری، گسترش بیماری و در نهایت نامناسبشدن چهره شهر از جمله آنهاست. امروزه با وجود تبعاتی که تأسیس گرمخانه دارد، در بسیاری از شهرهای رو به توسعه، گرمخانهها به دلیل غلبه کارکردهای مثبت بر کارکردهای منفی ایجاد میشوند. اما برای برخورد علمی با پدیده بیخانمانی باید به مواردی توجه داشت تا تشکیل گرمخانهها حداقل پیامد منفی را بهدنبال داشته باشد. از جمله این موارد چنین است:
درباره ایجاد فضای گرمخانه در شهر مکانسنجی شود و برای این دو سؤال پاسخ منطقی وجود داشته باشد که گرمخانه در کجای شهر واقع شود و چرا؟
درباره ساعت فعالیت، سن ورود، ظرفیت مکان و وسعت، خدمات قابل ارائه اعم از مددکاری و پزشکی و... تصمیمگیری شود.
میتوان از مؤسسات خصوصی اعم از غیرانتفاعی و خیریه که پشتوانه آنها همکاری مالی و غیرمالی مردم است، طلب همکاری کرد و در ابتدای راه بهتر است بهعنوان الگو به فعالیتهای دو سازمان مردمنهاد، غیردولتی و غیرسیاسی یعنی «سرای نجاتیافتگان مولاعلی (سنا)» و «جمعیت طلوع بینشانها» که در دو شهر بزرگ کشور یعنی مشهد و تهران فعالیت چندین ساله دارند، توجه کرد و چگونگی عملکرد آنها را در جذب، توانمندسازی و بازگشت بیخانمانها به جامعه مورد توجه قرار داد.
با توجه به نبود مدیریت قوی و یکپارچه برای سامان و اداره بیخانمانها، بهتر است تعامل بین سازمانی (دستکم بین بهزیستی، شهرداری و نیروی انتظامی) در شکلگیری و انجام فعالیت گرمخانهها به وجود آید و در نهایت یک سازمان بهطور مستقل مسئولیت اداره این اماکن را بر عهده بگیرد.
برای کاهش پیامدهای منفی گرمخانهها، باید در مراحل مکانسنجی، شکلگیری و فعالیت، مطالعه اجتماعی در قالب پیوست به بررسی پیامدهای فرهنگی و اجتماعی بپردازند.
کمک به بیخانمانها باید با مداخله اجتماعی همراه باشد و مداخله در آسیبهای اجتماعی دربرگیرنده فعالیت در سطوح مختلف پیشگیری، مراقبت و حمایت است. بیشک برای انجام مداخله اجتماعی باید شکاف میان پژوهشگران این حوزه، سازمانهای مردمنهاد، دستگاههای دولتی مرتبط و افراد بیخانمان مرتفع شود.
برای درک واقعبینانه و علمی، همچنین سیاستگذاری اجتماعی و برنامهریزی بلندمدت و درنهایت انجام مداخلات اجتماعی و روانشناسی، باید آمار دقیقی از بیخانمانها در هر شهر و طبقهبندی آنها براساس متغیرهای اجتماعی و جمعیتشناختی (سن، جنس، داشتن یا نداشتن بیماری روانی و معلولیت جسمی، داشتن یا نداشتن خانواده، مهاجرت (شهر/ روستا)، مدت زمان بیخانمانی، دفعات بیخانمانی، داشتن یا نداشتن مهارت و هنر، سوابق جرم و زندان و... .) وجود داشته باشد که متأسفانه این آمار در ایران بهصورت رسمی وجود ندارد و این خلأ جدی سد راه محققان و برنامهریزان این حوزه است.
*عضو هیئتعلمی جهاد دانشگاهی خراسانرضوی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.