|

اروپا بعد از استراتژی آمریکا در قبال ایران

سیدعلی خرم-استاد دانشگاه، حقوق بین‌الملل

پس از سخنرانی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، بدون شک موقعیت ایران در جامعه بین‌الملل ارتقا یافته است. بسیاری از سران کشورهای اروپایی، اتحادیه اروپا، چین، روسیه و حتی کشورهای آسیایی از برجام حمایت کرده‌اند و ادامه کار توافق هسته‌ای را به‌نفع امنیت منطقه و امنیت بین‌المللی دانسته‌اند. در نقطه مقابل، صحبت‌های دونالد ترامپ با وجود تبلیغات بسیار زیادی که روی آن شد، جایگاهی در جامعه بین‌الملل پیدا نکرد. تنها رژیم صهیونیستی، عربستان و امارات از سخنان رئیس‌جمهور آمریکا حمایت کردند. یعنی اینها الان شرکای تجاری آمریکا هستند و ترامپ با سخنانش به آنها به نوعی امتیاز می‌دهد تا همچنان از آنها بهره اقتصادی ببرد. این حجم از موضع‌گیری‌هایی که علیه ترامپ به‌خاطر سخنانش علیه ایران و برجام مطرح شد، درواقع نتیجه‌ای نداشت جز انزوای رئیس‌جمهور آمریکا. نتیجه کوتاه‌مدت توافق برجام حل پرونده هسته‌ای ایران بود؛ ایران، آمریکا و اروپا با همراهی چین و روسیه توانستند توافقی را امضا کنند؛ اما با آمدن ترامپ آینده این توافق به چالش كشيده شد. ترامپ از استراتژی جدید آمریکا گفت که در این استراتژی می‌خواهد نفوذ ایران را در منطقه با بدترین توافق خواندن برجام از بین ببرد. استراتژی او تقویت رقبای ایران در مقابل ایران است که ارتباطی با توافق هسته‌ای نداشته و ندارد. او از این معبر برای تضعیف نقش ایران در خاورمیانه در کنار تضعیف برجام استفاده می‌کند. اروپایی‌ها از این بازی آمریکا خشنود نیستند؛ آنها نمی‌خواهند توافقی که خود برای امضاشدن آن تلاش کردند و عضو این توافق هستند، شکسته شود یا به انزوا کشیده شود، یا به جای تعامل، راه تقابل را بپیماید. درحالی‌که هدف توافق برجام، همکاری با ایران در جامعه بین‌الملل و سرکوب تروریسم داعش و تعامل کشورها در مسائل بین‌المللی بود؛ ولی ترامپ معتقد است این توافق جز برای اروپا و ایران نفعی ندارد و اگر آمریکا از قبل برجام سودی نبرد، به آن پایبند نخواهد بود. آمریکا با عربستان سعودی و اسرائیل همکاری نزدیکی می‌کند تا بتواند برجام را کنار بگذارد و ایران را منزوی کند و عرصه را برای حضور ایران و سایر رقبای خود مانند اروپا، چین و روسیه تنگ کند. این آرایش جدید منطقه‌ای است که آمریکا آن را طراحی کرده است. اما این صحنه‌آرایی آثار و تبعاتی جدی بر ایران و کشورهای منطقه و اروپا دارد. اروپا هم متوجه این رفتار و صحنه‌آرایی جدید هست. از طرفی مدام ترامپ می‌خواهد از راه برجام، این توافق بین‌المللی را برهم بزند. او می‌گوید برجام هیچ نفعی برای آمریکا ندارد درحالی‌که این اصلا درست نیست. توافق هسته‌ای برای آمریکا هم نتیجه داشته است و برای همین می‌خواهد بازی را برهم بزند تا برای هیچ‌کس نتیجه نداشته نباشد. در روزهای آینده اروپا، به‌ویژه فرانسه، آلمان، روسیه و چین روی واکنش‌های ترامپ تأمل می‌کنند. آنها هم راهکار و راهبرد خود را تدوین می‌کنند. ایران هم این‌گونه عمل خواهد کرد. اگر قرار باشد ترامپ به فکر ایجاد مشکلاتی در خاورمیانه باشد، روسیه، چین و اروپا کشورهای قدرتمندي هستند که می‌توانند در خاورمیانه در مقابل آمریکا یارگیری کنند. برای ایران انتخاب‌های جدید ورای گذشته پیش آمده است. فرانسه به تنهایی مایل نیست شاهد این بدقولی و بدعهدی از سوی آمریکا باشد و به دنبال آن نوعی بازی قدرت در خاورمیانه به نفع آمریکا و علیه دیگر متحدان آمریکا باشد. اما این فرانسه نیست که نفع خود را در ادامه برجام می‌بیند؛ دیگر کشورهای اروپایی هم چنین می‌بینند. امانوئل مکرون، آنگلا مرکل و ترزا می، نیت ترامپ در صحنه خاورمیانه را می‌دانند که به بهانه توافق هسته‌ای این برخوردها صورت می‌گیرد. آنها به دنبال منافع جهانی خود در خاورمیانه هستند. از نظر حقوقی و استراتژیکی اروپا مایل است بتواند دوستان و یاران خود را داشته باشد. آنها ایران را یار موافقی دیده‌اند و تا اینجا می‌خواهند راه خود را با ایران ادامه دهند. اما از این به بعد، به ایران هم بستگی دارد که آیا خود را یار موافق اروپا در کنار همکاری‌های چین و روسیه با ایران خواهد دید یا اینکه انتخاب دیگری در پیش خواهد گرفت. تا زمانی‌ که ایران به تعهداتش در برجام عمل کند، اروپا، روسیه و چین در گروه 1+5 پشت ‌سر ایران خواهند بود زیرا دلايل حقوقی قوی‌اي دارند. از سوی دیگر میزان همکاری و حتی ایستادگی اروپا در مقابل آمریکا بستگی به میزان جذب اروپا توسط ایران هم دارد. به عبارت دیگر ایران باید با توسعه روابط خود با اروپا و درنظرگرفتن ملاحظات آنها، هرچه بیشتر اروپا را به ایران و ایران را به اروپا نزدیک كند. حساب یک‌طرفه روی روسیه و چین در مقابل استراتژی جدید آمریکا کفایت نمی‌کند و وزنه اروپا بسیار ضروری می‌نماید. چنانچه ایران به جذب اروپا همت نگمارد، نتیجه آن، سوق‌دادن دوباره اروپا به سمت آمریکا یا اروپای بی‌تفاوت خواهد بود. البته توافق هسته‌ای هم در ادامه این رابطه تأثیرگذار است. اگر ایران درصدد جلب دوستی و همکاری و اتحاد با اروپا برآيد، آنها پابه‌پای ایران می‌آیند. ادامه این رابطه در گرو همکاری ایران است و اروپا گام اول را برداشته است. اگر اروپا همچنان از برجام حمایت کند، حمایت‌های اقتصادی‌اش را برای اجرای درست مفاد آن‌ دنبال می‌کند و به‌طور غیرمستقیم می‌تواند تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا علیه ایران را خنثی کند، در واقع حفظ برجام نوعی آزمون و امتحان برای اروپایی‌هاست که نشان دهند آیا توان رهبری جهانی را دارند یا خیر.

پس از سخنرانی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، بدون شک موقعیت ایران در جامعه بین‌الملل ارتقا یافته است. بسیاری از سران کشورهای اروپایی، اتحادیه اروپا، چین، روسیه و حتی کشورهای آسیایی از برجام حمایت کرده‌اند و ادامه کار توافق هسته‌ای را به‌نفع امنیت منطقه و امنیت بین‌المللی دانسته‌اند. در نقطه مقابل، صحبت‌های دونالد ترامپ با وجود تبلیغات بسیار زیادی که روی آن شد، جایگاهی در جامعه بین‌الملل پیدا نکرد. تنها رژیم صهیونیستی، عربستان و امارات از سخنان رئیس‌جمهور آمریکا حمایت کردند. یعنی اینها الان شرکای تجاری آمریکا هستند و ترامپ با سخنانش به آنها به نوعی امتیاز می‌دهد تا همچنان از آنها بهره اقتصادی ببرد. این حجم از موضع‌گیری‌هایی که علیه ترامپ به‌خاطر سخنانش علیه ایران و برجام مطرح شد، درواقع نتیجه‌ای نداشت جز انزوای رئیس‌جمهور آمریکا. نتیجه کوتاه‌مدت توافق برجام حل پرونده هسته‌ای ایران بود؛ ایران، آمریکا و اروپا با همراهی چین و روسیه توانستند توافقی را امضا کنند؛ اما با آمدن ترامپ آینده این توافق به چالش كشيده شد. ترامپ از استراتژی جدید آمریکا گفت که در این استراتژی می‌خواهد نفوذ ایران را در منطقه با بدترین توافق خواندن برجام از بین ببرد. استراتژی او تقویت رقبای ایران در مقابل ایران است که ارتباطی با توافق هسته‌ای نداشته و ندارد. او از این معبر برای تضعیف نقش ایران در خاورمیانه در کنار تضعیف برجام استفاده می‌کند. اروپایی‌ها از این بازی آمریکا خشنود نیستند؛ آنها نمی‌خواهند توافقی که خود برای امضاشدن آن تلاش کردند و عضو این توافق هستند، شکسته شود یا به انزوا کشیده شود، یا به جای تعامل، راه تقابل را بپیماید. درحالی‌که هدف توافق برجام، همکاری با ایران در جامعه بین‌الملل و سرکوب تروریسم داعش و تعامل کشورها در مسائل بین‌المللی بود؛ ولی ترامپ معتقد است این توافق جز برای اروپا و ایران نفعی ندارد و اگر آمریکا از قبل برجام سودی نبرد، به آن پایبند نخواهد بود. آمریکا با عربستان سعودی و اسرائیل همکاری نزدیکی می‌کند تا بتواند برجام را کنار بگذارد و ایران را منزوی کند و عرصه را برای حضور ایران و سایر رقبای خود مانند اروپا، چین و روسیه تنگ کند. این آرایش جدید منطقه‌ای است که آمریکا آن را طراحی کرده است. اما این صحنه‌آرایی آثار و تبعاتی جدی بر ایران و کشورهای منطقه و اروپا دارد. اروپا هم متوجه این رفتار و صحنه‌آرایی جدید هست. از طرفی مدام ترامپ می‌خواهد از راه برجام، این توافق بین‌المللی را برهم بزند. او می‌گوید برجام هیچ نفعی برای آمریکا ندارد درحالی‌که این اصلا درست نیست. توافق هسته‌ای برای آمریکا هم نتیجه داشته است و برای همین می‌خواهد بازی را برهم بزند تا برای هیچ‌کس نتیجه نداشته نباشد. در روزهای آینده اروپا، به‌ویژه فرانسه، آلمان، روسیه و چین روی واکنش‌های ترامپ تأمل می‌کنند. آنها هم راهکار و راهبرد خود را تدوین می‌کنند. ایران هم این‌گونه عمل خواهد کرد. اگر قرار باشد ترامپ به فکر ایجاد مشکلاتی در خاورمیانه باشد، روسیه، چین و اروپا کشورهای قدرتمندي هستند که می‌توانند در خاورمیانه در مقابل آمریکا یارگیری کنند. برای ایران انتخاب‌های جدید ورای گذشته پیش آمده است. فرانسه به تنهایی مایل نیست شاهد این بدقولی و بدعهدی از سوی آمریکا باشد و به دنبال آن نوعی بازی قدرت در خاورمیانه به نفع آمریکا و علیه دیگر متحدان آمریکا باشد. اما این فرانسه نیست که نفع خود را در ادامه برجام می‌بیند؛ دیگر کشورهای اروپایی هم چنین می‌بینند. امانوئل مکرون، آنگلا مرکل و ترزا می، نیت ترامپ در صحنه خاورمیانه را می‌دانند که به بهانه توافق هسته‌ای این برخوردها صورت می‌گیرد. آنها به دنبال منافع جهانی خود در خاورمیانه هستند. از نظر حقوقی و استراتژیکی اروپا مایل است بتواند دوستان و یاران خود را داشته باشد. آنها ایران را یار موافقی دیده‌اند و تا اینجا می‌خواهند راه خود را با ایران ادامه دهند. اما از این به بعد، به ایران هم بستگی دارد که آیا خود را یار موافق اروپا در کنار همکاری‌های چین و روسیه با ایران خواهد دید یا اینکه انتخاب دیگری در پیش خواهد گرفت. تا زمانی‌ که ایران به تعهداتش در برجام عمل کند، اروپا، روسیه و چین در گروه 1+5 پشت ‌سر ایران خواهند بود زیرا دلايل حقوقی قوی‌اي دارند. از سوی دیگر میزان همکاری و حتی ایستادگی اروپا در مقابل آمریکا بستگی به میزان جذب اروپا توسط ایران هم دارد. به عبارت دیگر ایران باید با توسعه روابط خود با اروپا و درنظرگرفتن ملاحظات آنها، هرچه بیشتر اروپا را به ایران و ایران را به اروپا نزدیک كند. حساب یک‌طرفه روی روسیه و چین در مقابل استراتژی جدید آمریکا کفایت نمی‌کند و وزنه اروپا بسیار ضروری می‌نماید. چنانچه ایران به جذب اروپا همت نگمارد، نتیجه آن، سوق‌دادن دوباره اروپا به سمت آمریکا یا اروپای بی‌تفاوت خواهد بود. البته توافق هسته‌ای هم در ادامه این رابطه تأثیرگذار است. اگر ایران درصدد جلب دوستی و همکاری و اتحاد با اروپا برآيد، آنها پابه‌پای ایران می‌آیند. ادامه این رابطه در گرو همکاری ایران است و اروپا گام اول را برداشته است. اگر اروپا همچنان از برجام حمایت کند، حمایت‌های اقتصادی‌اش را برای اجرای درست مفاد آن‌ دنبال می‌کند و به‌طور غیرمستقیم می‌تواند تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا علیه ایران را خنثی کند، در واقع حفظ برجام نوعی آزمون و امتحان برای اروپایی‌هاست که نشان دهند آیا توان رهبری جهانی را دارند یا خیر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.