|

معماری از مجاز تا واقعیت

نگین نجارازلی. معمار و پژوهشگر معماری

یک اثر معماری بخشی از باورهای ایدئولوژیک، فرهنگ، هنر و پدیده‌های دوران خویش است و با وجوه متعدد زندگی ارتباط دارد. همین ارتباط است که به معماری رخصت نشو و نما می‌دهد. درک بصری ما نسبت به جهان، مبنای معماری را تشکیل می‌دهد. به اذعان بسیاری از صاحب‌نظران، از سال‌های پایانی قرن بیستم بدین سو [به‌ویژه از آغاز هزاره سوم]، عصری نو در تاریخ بشریت آغاز شده. امروزه ما در جهانی زندگی می‌کنیم که در اطلاعات و فناوری دیجیتال، با اقتدار، تمام قلمرو‌های مختلف از قبیل اقتصاد، آموزش، فرهنگ و... را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. انقلاب تکنولوژیک که از اواخر قرن بیستم با محوریت فناوری اطلاعات آغاز شده، با سرعتی شتابان در حال شکل‌گیری مجدد ساختارهای بنیادین اجتماعی و به‌تبع آن اثر‌گذاری بر تمامی پدیده‌های جهانی است. معماری نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اجتماعی- انسانی از تأثیرات انقلاب اطلاعاتی یادشده به دور نمانده است. پیدایش سیستم‌های ارتباط الکترونیکی و اطلاعاتی و ایجاد جامعه شبکه‌ای باعث شده مفهوم فضایی برخی کارکردهای زندگی روزمره همچون کار، خرید، تفریح، آموزش و... دگرگون شود که این امر به نوبه خود موجب تغییر خصوصیات فضاهای معماری و ارائه تعریفی جدید از فضا و مکان در جامعه نوین شده است. آنچه امروزه تحت عناوین مختلفی همچون فضای سایبر [واقعیت مجازی] مطرح می‌شود، بازتاب تغییرات ایجادشده در مفهوم فضا و مکان است که به ارائه تعریف نوینی از معماری [از مظهر فرم، کارکرد، فرایند و ارزش] انجامیده. به‌همین‌دلیل است که فضاهای سایبرنتیك نمی‌تواند ساده و تهی باشد؛ زیرا درواقع ماتریسی از ارزش‌های انسانی است و باری روانی دارد.
باید گفت روش‌شناسی‌ها [به انگلیسی: Methodology] چیزی نیستند جز ابزار‌هایی که به دست کسانی ساخته و پرداخته شده که آنها را به کار می‌برند؛ از‌این‌رو خلوص روش‌شناختی، مفهومی سترون و خیال‌پردازانه است. در عصر جدید، در بسیاری از موارد معماران روش‌های متعددی را به کار برده‌اند برای همسوشدن با تغییرات دنیای نوین. لاجرم در طبقه‌بندی این روش‌ها صبغه‌ای از دلبخواهی‌گری راه یافته است. البته به‌زعم نگارنده دست‌یافتن به درکی فزون‌تر و عمیق‌تر هیچ‌گاه محصول کار اندیشمندان منفرد نبوده است [پنداره رمانتیکی که همه‌چیز را خواه در معمار، خواه در ناقد و نظریه‌پرداز به نبوغ فردی احاله می‌دهد]. در اکثر آثار معماری نیز تلاش معمار حرکت به سوی الگوهای مفهومی جدید آشکار است [چیزی که گاه به تعامل و گاه تقابل با خلف خود برمی‌خیزد].
مهم‌ترین تغییر جهان معاصر که بنیان تغییرات آینده جهان را می‌سازد، رقابتی‌شدن جهان واقعی و جهان مجازی است. ظهور جهان جدید یعنی جهان مجازی، بسیاری از روندها و نگرش‌ها و ظرفیت‌های جهان را تحت تأثیر خود قرار داده است. این جهان درواقع به موازات و گاه حتی بر جهان واقعی مسلط شده و عینیت واقعی پیدا می‌کند. جهان واقعی و مجازی دارای دادوستد بی‌شماری با یکدیگر هستند. جهان واقعی با خصایصی مانند جغرافیاداشتن، محبوس‌بودن و طبیعی‌بودن از جهان مجازی متمایز می‌شود و جهان مجازی هم در مقابل با خصیصه‌هایی مثل بی‌مکانی، فرازمانی، تکثر، قابل دسترس‌بودن هم‌زمان، از جهان واقعی [به طور نسبی و نه کاملا] جدا می‌شود.
جالب توجه است که لفظ فضای مجازی را نخستین بار ویلیام گیسبون [نویسنده کانادایی رمان‌های علمی/ تخیلی]، در سال 1982 مورد استفاده قرار داد. این فضا برای گیبسون در حقیقت فضایی تخیلی بود که از اتصال رایانه‌هایی پدید می‌آمد که تمامی انسان‌ها، ماشین‌ها و منابع اطلاعاتی در جهان را به هم متصل می‌کرد [به صورت تقریبی مشابه معنایی است که ما امروزه از کاربرد لفظ فضای مجازی در نظر داریم]. هنر و معماری امروز نیز از پیوند ارتباطات و رایانه‌ها، فضای مجازی و فضای واقعی، طبیعت و زندگی مصنوعی ظهور کرده و دنیای نوینی از زمان و مكان را می‌سازد.
این محیط، شبكه‌ نوین دستگاه حسی ما را توسعه داده و ابعاد متافیزیك نوینی به آگاهی و فرهنگ انسان می‌بخشد. باید گفت در معماری، هر آن چیز که متعلق به قلمرو هنر، علم و فلسفه باشد، معنی دارد؛ چراکه حامل نوعی آگاهی [خبر] است. قدرت تأثیر معماری، در گونه‌گونی آگاهی‌های ساخته‌شده، به پیچیدگی سازمان‌یافته و به نهایت متمرکز نهفته است.
مراد نگارنده از آگاهی در اینجا، مفهوم وسیع «ونیر»1 آن به‌عنوان کلیت ساختارهای کالبدی، معنوی، عقلانی و عاطفی گوناگون است که به مخاطب انتقال یافته و تأثیری پیچیده [از انباشتن سلول‌های حافظه تا انتظام مجدد ساختار شخصیت] بر مخاطب دارد. مطالعه چگونگی عمل و حرکت این تأثیر تکلیف اصلی یک برخورد ساختارمند با معماری است.
نباید نادیده گرفت هر اثر معماری که مورد توجه ما قرار می‌گیرد و یا ما را به هیجان آورده و بر ما تأثیر می‌گذارد، معنا و دلالتی دارد. برای آموختن چگونگی فهم معانی نیز لازم است بر نظام معانی فائق آییم. معماری امروز با عالم واقعیت و مجاز پیوند تنگاتنگ دارد و اگر معمار به‌درستی بر خود مسلم نداند که کدام‌یک از اقلام موجود، معنی ترکیب فرم‌هاست، آن اثر از حوزه معماری خارج خواهد شد.
پی‌نوشت:
[1] مربوط به Norbert Wiener نوربرت وینر 1894-1964، ریاضی‌دان آمریکایی و پیشگام دانش سایبرنتیک

یک اثر معماری بخشی از باورهای ایدئولوژیک، فرهنگ، هنر و پدیده‌های دوران خویش است و با وجوه متعدد زندگی ارتباط دارد. همین ارتباط است که به معماری رخصت نشو و نما می‌دهد. درک بصری ما نسبت به جهان، مبنای معماری را تشکیل می‌دهد. به اذعان بسیاری از صاحب‌نظران، از سال‌های پایانی قرن بیستم بدین سو [به‌ویژه از آغاز هزاره سوم]، عصری نو در تاریخ بشریت آغاز شده. امروزه ما در جهانی زندگی می‌کنیم که در اطلاعات و فناوری دیجیتال، با اقتدار، تمام قلمرو‌های مختلف از قبیل اقتصاد، آموزش، فرهنگ و... را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. انقلاب تکنولوژیک که از اواخر قرن بیستم با محوریت فناوری اطلاعات آغاز شده، با سرعتی شتابان در حال شکل‌گیری مجدد ساختارهای بنیادین اجتماعی و به‌تبع آن اثر‌گذاری بر تمامی پدیده‌های جهانی است. معماری نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اجتماعی- انسانی از تأثیرات انقلاب اطلاعاتی یادشده به دور نمانده است. پیدایش سیستم‌های ارتباط الکترونیکی و اطلاعاتی و ایجاد جامعه شبکه‌ای باعث شده مفهوم فضایی برخی کارکردهای زندگی روزمره همچون کار، خرید، تفریح، آموزش و... دگرگون شود که این امر به نوبه خود موجب تغییر خصوصیات فضاهای معماری و ارائه تعریفی جدید از فضا و مکان در جامعه نوین شده است. آنچه امروزه تحت عناوین مختلفی همچون فضای سایبر [واقعیت مجازی] مطرح می‌شود، بازتاب تغییرات ایجادشده در مفهوم فضا و مکان است که به ارائه تعریف نوینی از معماری [از مظهر فرم، کارکرد، فرایند و ارزش] انجامیده. به‌همین‌دلیل است که فضاهای سایبرنتیك نمی‌تواند ساده و تهی باشد؛ زیرا درواقع ماتریسی از ارزش‌های انسانی است و باری روانی دارد.
باید گفت روش‌شناسی‌ها [به انگلیسی: Methodology] چیزی نیستند جز ابزار‌هایی که به دست کسانی ساخته و پرداخته شده که آنها را به کار می‌برند؛ از‌این‌رو خلوص روش‌شناختی، مفهومی سترون و خیال‌پردازانه است. در عصر جدید، در بسیاری از موارد معماران روش‌های متعددی را به کار برده‌اند برای همسوشدن با تغییرات دنیای نوین. لاجرم در طبقه‌بندی این روش‌ها صبغه‌ای از دلبخواهی‌گری راه یافته است. البته به‌زعم نگارنده دست‌یافتن به درکی فزون‌تر و عمیق‌تر هیچ‌گاه محصول کار اندیشمندان منفرد نبوده است [پنداره رمانتیکی که همه‌چیز را خواه در معمار، خواه در ناقد و نظریه‌پرداز به نبوغ فردی احاله می‌دهد]. در اکثر آثار معماری نیز تلاش معمار حرکت به سوی الگوهای مفهومی جدید آشکار است [چیزی که گاه به تعامل و گاه تقابل با خلف خود برمی‌خیزد].
مهم‌ترین تغییر جهان معاصر که بنیان تغییرات آینده جهان را می‌سازد، رقابتی‌شدن جهان واقعی و جهان مجازی است. ظهور جهان جدید یعنی جهان مجازی، بسیاری از روندها و نگرش‌ها و ظرفیت‌های جهان را تحت تأثیر خود قرار داده است. این جهان درواقع به موازات و گاه حتی بر جهان واقعی مسلط شده و عینیت واقعی پیدا می‌کند. جهان واقعی و مجازی دارای دادوستد بی‌شماری با یکدیگر هستند. جهان واقعی با خصایصی مانند جغرافیاداشتن، محبوس‌بودن و طبیعی‌بودن از جهان مجازی متمایز می‌شود و جهان مجازی هم در مقابل با خصیصه‌هایی مثل بی‌مکانی، فرازمانی، تکثر، قابل دسترس‌بودن هم‌زمان، از جهان واقعی [به طور نسبی و نه کاملا] جدا می‌شود.
جالب توجه است که لفظ فضای مجازی را نخستین بار ویلیام گیسبون [نویسنده کانادایی رمان‌های علمی/ تخیلی]، در سال 1982 مورد استفاده قرار داد. این فضا برای گیبسون در حقیقت فضایی تخیلی بود که از اتصال رایانه‌هایی پدید می‌آمد که تمامی انسان‌ها، ماشین‌ها و منابع اطلاعاتی در جهان را به هم متصل می‌کرد [به صورت تقریبی مشابه معنایی است که ما امروزه از کاربرد لفظ فضای مجازی در نظر داریم]. هنر و معماری امروز نیز از پیوند ارتباطات و رایانه‌ها، فضای مجازی و فضای واقعی، طبیعت و زندگی مصنوعی ظهور کرده و دنیای نوینی از زمان و مكان را می‌سازد.
این محیط، شبكه‌ نوین دستگاه حسی ما را توسعه داده و ابعاد متافیزیك نوینی به آگاهی و فرهنگ انسان می‌بخشد. باید گفت در معماری، هر آن چیز که متعلق به قلمرو هنر، علم و فلسفه باشد، معنی دارد؛ چراکه حامل نوعی آگاهی [خبر] است. قدرت تأثیر معماری، در گونه‌گونی آگاهی‌های ساخته‌شده، به پیچیدگی سازمان‌یافته و به نهایت متمرکز نهفته است.
مراد نگارنده از آگاهی در اینجا، مفهوم وسیع «ونیر»1 آن به‌عنوان کلیت ساختارهای کالبدی، معنوی، عقلانی و عاطفی گوناگون است که به مخاطب انتقال یافته و تأثیری پیچیده [از انباشتن سلول‌های حافظه تا انتظام مجدد ساختار شخصیت] بر مخاطب دارد. مطالعه چگونگی عمل و حرکت این تأثیر تکلیف اصلی یک برخورد ساختارمند با معماری است.
نباید نادیده گرفت هر اثر معماری که مورد توجه ما قرار می‌گیرد و یا ما را به هیجان آورده و بر ما تأثیر می‌گذارد، معنا و دلالتی دارد. برای آموختن چگونگی فهم معانی نیز لازم است بر نظام معانی فائق آییم. معماری امروز با عالم واقعیت و مجاز پیوند تنگاتنگ دارد و اگر معمار به‌درستی بر خود مسلم نداند که کدام‌یک از اقلام موجود، معنی ترکیب فرم‌هاست، آن اثر از حوزه معماری خارج خواهد شد.
پی‌نوشت:
[1] مربوط به Norbert Wiener نوربرت وینر 1894-1964، ریاضی‌دان آمریکایی و پیشگام دانش سایبرنتیک

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.