برشی از مقاله «اختلاف در خانوادهی مان» در کتاب «خانوادهی توماس مان و قرن بیستم»
جنگ و اختلاف دو برادر
اوت 1914 در تاریخ بروز احساسات همگانی در آلمان، برههای بسیار مهم است. غلیان احساس، تفکر را گیج کرد و بسیج عمومی را آسان. نیروهای مخالف جنگ ضعیف بودند و صدایشان به گوشی نمیرسید. خاصه که حتی سران ارتش هم حدس نمیزدند که جنگ در عصر صنعت و فنآوری، به نسبت گذشته، بهراستی چه مرگبار است. از دید خانوادهی مان اینک دورهی آزمونی بزرگ شروع شده بود، خاصه که جنگ جهانی با جنگ میان دو برادر مقارن افتاد.
سرمستیِ بیپروای میهنپرستی در اوت 1914، همه را به آزمون کشید و سیلاب آن جز اندککسانی، همه را با خود برد. بسیاری هنرمندان که بعدها خود را صلحجویانِ ساعتِ نخست جا زدند، صلحجو نبودند. فقط هاینریش مان، حتی با آن که برچیده شدن بساط حکومت قیصری را میخواست، یک ثانیه هم با جنگ همسویی نشان نداد و به این ترتیب در محافل روشنفکرانه کم و بیش تنها ماند. جز او البته چند نویسندهی دیگر هم فاصله گرفتند، از جمله کورت توخولسکی، کارل کراوس، روبرت موزیل، آنِتِه کولب و...
اشتفان سوایگ که در پاریس دوستانی بسیار داشت، در آغاز به راه صلحجویی نرفت، و رِنِه شیکِلِهی اهل الزاس هم. حتی مجلهی او با عنوان برگهای سفید از حمایت وزارت امور خارجه در برلین برخوردار شد، زیرا دستگاه دیپلماسی آلمان امید داشت وی بتواند با تشویق مردم منطقهی الزاس، به ماندن اینان در خاک آلمان کمک کند. نه مهاجرت شیکِلِه را به سوئیس میتوان به معنای اعتراض به جنگ دانست و نه مهاجرت اشتفان سوایگ را. وانگهی جا دارد تاکید کنیم سوئیس در اعطای پناهندگی در سالهای بعد از 1914 بسیار بزرگوارانه عمل میکرد، بزرگوارانهتر از سالهای بروز جنگ جهانی دوم.
ارنست گومبِل که بعدها از جنگ بیزاری نشان داد و حتی مهاجرت کرد، در آغاز داوطلبانه به جبهه رفت. یوهانس.ار.بِشر، شاعر جوان، حتی شعرهایی آکنده از شوق جنگ سرود. از جملهی تاییدکنندگان جنگ حتی گرهارد هاوپتمان بود، برندهی نوبل ادبی 1912، نیز خانم کِته کلوِیتس، نقاش و چهرهنگار بینوایان. وی زمانی تغییر عقیده داد که پسرش در فلاندر کشته شد. اسکار ماریا گراف، نویسندهی زندگیهای روستایی، بعدها لبیک خود را حاشا کرد. شوق جنگ حتی به برتولت برشت جوان هم سرایت کرده بود. تغییر بینش او 1916 رخ داد، زمانی که احتمال میرفت به زیر پرچم فرایش بخوانند. توماس مان از روند اوضاع یکسره غافلگیر شده بود. گمانهایی دلگیر بر سرش تاختند. در نامهای به برادرش، به تاریخ 7/ 03/1914 اظهار نگرانی میکند که: چه کسی میداند چه جنونی اروپا را، اگر به ورطه لغزد، دستخوش خود خواهد کرد؟ وی در ضمن نگران وضع مالی خود میشود و از برادرش میخواهد قرضی را که بابت سفرش به ونیز از او گرفته، تسویه کند. هاینریش هم، از آنجا که از عمهاش در درسدن سهم ارثی برده بود، ظاهرا در پس دادن وام دستی باز داشته است.
توماس مینمود تردیدی در پیروزی آلمان ندارد. در همان سال به یکی از دوستانش مینویسد: پیروزی ما یقین نتیجهای است که در ذات تاریخ نهفته است. و در تقابل با هاینریش روسیه را فاسدترین دولت پلیسی جهان میخواند، دولتی که شرط است سرکوبش کنی. البته به یک نویسندهی روسی مینویسد از روسیه نه از لحاظ انسانی نفرت دارد، نه از لحاظ سیاسی. بلکه نقدش بر غرب عزیز بسا بیشتر است. و باز در نامهای دیگر، اینبار به کورت مارتنس شاعر، و در واکنش به سرودهی ضد جنگ او گوری در دشت - شعری که شاعر شخصا برای او فرستاده بود - مینویسد: با روحیه و منشی که من دارم، هرگز قادر نخواهم بود در مقام هنرمند برای زندگی و بر علیه جنگ موضع بگیرم. من هرگونه جانبداری را غارت آزادی خود میدانم. چه چیزی اساسیتر است، زندگی یا مرگ؟ من نمیدانم. چه چیز اکراهانگیزتر است، زندگی یا مرگ؟ ... در پائیز 1914 این دو برادر در خانهی هاینریش ملاقاتی را با هم دارند و میانشان بحثی تند درمیگیرد در طرفداریِ هاینریش از فرانسه و توماس از آلمان. هاینریش میگوید: مگر نمیدانی که آلمان بیتردید جنگ را میبازد؛ که سران آن در این جنگ گناهکارند؛ که این جنگ لاجرم به سقوط
حکومت سلطنتی میانجامد... با شنیدن این حرفها توماس بی دادنِ هیچ پاسخی بلند میشود و میرود و از آن پس دو برادر از هرگونه تماس پرهیز میکنند. راهشان دیری پیش از آن از هم جدا شده بود. هاینریش در پیش اریش موهزام، نویسندهی چپگرایی که بعدها به چنگ نازیها افتاد و در اردوگاههای مرگ به قتل رسید، به تمسخر برادر خود میپردازد: این بابا در شوق همه گیر جنگ سهیم میشود، حتی از این واقعه لذت زیباشناختی میبرد. ایشان حتی زمانی هم که سخن از پیروزی آلمان میرفت، باوری نشان نمیداد. پیروزی در جنگ یعنی چه؟ پیروزی و شکست، هر دو مفهومی خالیاند. ملتی که جهان از آن بیزار است، چگونه ممکن است پیروز شود؟
اوت 1914 در تاریخ بروز احساسات همگانی در آلمان، برههای بسیار مهم است. غلیان احساس، تفکر را گیج کرد و بسیج عمومی را آسان. نیروهای مخالف جنگ ضعیف بودند و صدایشان به گوشی نمیرسید. خاصه که حتی سران ارتش هم حدس نمیزدند که جنگ در عصر صنعت و فنآوری، به نسبت گذشته، بهراستی چه مرگبار است. از دید خانوادهی مان اینک دورهی آزمونی بزرگ شروع شده بود، خاصه که جنگ جهانی با جنگ میان دو برادر مقارن افتاد.
سرمستیِ بیپروای میهنپرستی در اوت 1914، همه را به آزمون کشید و سیلاب آن جز اندککسانی، همه را با خود برد. بسیاری هنرمندان که بعدها خود را صلحجویانِ ساعتِ نخست جا زدند، صلحجو نبودند. فقط هاینریش مان، حتی با آن که برچیده شدن بساط حکومت قیصری را میخواست، یک ثانیه هم با جنگ همسویی نشان نداد و به این ترتیب در محافل روشنفکرانه کم و بیش تنها ماند. جز او البته چند نویسندهی دیگر هم فاصله گرفتند، از جمله کورت توخولسکی، کارل کراوس، روبرت موزیل، آنِتِه کولب و...
اشتفان سوایگ که در پاریس دوستانی بسیار داشت، در آغاز به راه صلحجویی نرفت، و رِنِه شیکِلِهی اهل الزاس هم. حتی مجلهی او با عنوان برگهای سفید از حمایت وزارت امور خارجه در برلین برخوردار شد، زیرا دستگاه دیپلماسی آلمان امید داشت وی بتواند با تشویق مردم منطقهی الزاس، به ماندن اینان در خاک آلمان کمک کند. نه مهاجرت شیکِلِه را به سوئیس میتوان به معنای اعتراض به جنگ دانست و نه مهاجرت اشتفان سوایگ را. وانگهی جا دارد تاکید کنیم سوئیس در اعطای پناهندگی در سالهای بعد از 1914 بسیار بزرگوارانه عمل میکرد، بزرگوارانهتر از سالهای بروز جنگ جهانی دوم.
ارنست گومبِل که بعدها از جنگ بیزاری نشان داد و حتی مهاجرت کرد، در آغاز داوطلبانه به جبهه رفت. یوهانس.ار.بِشر، شاعر جوان، حتی شعرهایی آکنده از شوق جنگ سرود. از جملهی تاییدکنندگان جنگ حتی گرهارد هاوپتمان بود، برندهی نوبل ادبی 1912، نیز خانم کِته کلوِیتس، نقاش و چهرهنگار بینوایان. وی زمانی تغییر عقیده داد که پسرش در فلاندر کشته شد. اسکار ماریا گراف، نویسندهی زندگیهای روستایی، بعدها لبیک خود را حاشا کرد. شوق جنگ حتی به برتولت برشت جوان هم سرایت کرده بود. تغییر بینش او 1916 رخ داد، زمانی که احتمال میرفت به زیر پرچم فرایش بخوانند. توماس مان از روند اوضاع یکسره غافلگیر شده بود. گمانهایی دلگیر بر سرش تاختند. در نامهای به برادرش، به تاریخ 7/ 03/1914 اظهار نگرانی میکند که: چه کسی میداند چه جنونی اروپا را، اگر به ورطه لغزد، دستخوش خود خواهد کرد؟ وی در ضمن نگران وضع مالی خود میشود و از برادرش میخواهد قرضی را که بابت سفرش به ونیز از او گرفته، تسویه کند. هاینریش هم، از آنجا که از عمهاش در درسدن سهم ارثی برده بود، ظاهرا در پس دادن وام دستی باز داشته است.
توماس مینمود تردیدی در پیروزی آلمان ندارد. در همان سال به یکی از دوستانش مینویسد: پیروزی ما یقین نتیجهای است که در ذات تاریخ نهفته است. و در تقابل با هاینریش روسیه را فاسدترین دولت پلیسی جهان میخواند، دولتی که شرط است سرکوبش کنی. البته به یک نویسندهی روسی مینویسد از روسیه نه از لحاظ انسانی نفرت دارد، نه از لحاظ سیاسی. بلکه نقدش بر غرب عزیز بسا بیشتر است. و باز در نامهای دیگر، اینبار به کورت مارتنس شاعر، و در واکنش به سرودهی ضد جنگ او گوری در دشت - شعری که شاعر شخصا برای او فرستاده بود - مینویسد: با روحیه و منشی که من دارم، هرگز قادر نخواهم بود در مقام هنرمند برای زندگی و بر علیه جنگ موضع بگیرم. من هرگونه جانبداری را غارت آزادی خود میدانم. چه چیزی اساسیتر است، زندگی یا مرگ؟ من نمیدانم. چه چیز اکراهانگیزتر است، زندگی یا مرگ؟ ... در پائیز 1914 این دو برادر در خانهی هاینریش ملاقاتی را با هم دارند و میانشان بحثی تند درمیگیرد در طرفداریِ هاینریش از فرانسه و توماس از آلمان. هاینریش میگوید: مگر نمیدانی که آلمان بیتردید جنگ را میبازد؛ که سران آن در این جنگ گناهکارند؛ که این جنگ لاجرم به سقوط
حکومت سلطنتی میانجامد... با شنیدن این حرفها توماس بی دادنِ هیچ پاسخی بلند میشود و میرود و از آن پس دو برادر از هرگونه تماس پرهیز میکنند. راهشان دیری پیش از آن از هم جدا شده بود. هاینریش در پیش اریش موهزام، نویسندهی چپگرایی که بعدها به چنگ نازیها افتاد و در اردوگاههای مرگ به قتل رسید، به تمسخر برادر خود میپردازد: این بابا در شوق همه گیر جنگ سهیم میشود، حتی از این واقعه لذت زیباشناختی میبرد. ایشان حتی زمانی هم که سخن از پیروزی آلمان میرفت، باوری نشان نمیداد. پیروزی در جنگ یعنی چه؟ پیروزی و شکست، هر دو مفهومی خالیاند. ملتی که جهان از آن بیزار است، چگونه ممکن است پیروز شود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.