|

درد و درمان مدیریت منابع آب

حمیدرضا خدابخشی . *رئیس انجمن صنفی مهندسان صنعت آب

چندی است سیاسیون بر این نکته تأکید دارند که در پیش‌گرفتن مشی اعتدال در شرایط بحرانی کشور جدای از اصلاح‌طلبی نیست. با توجه به شرایط موجود در محیط زیست و منابع آب کشور و مدیریتی که بر آن اعمال می‌شود، همواره این سؤال باقی است که چگونه می‌توان اعتدال را در مدیریت منابع طبیعی تعریف کرد؟ پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی مشکلات بخش آب کشور است. بنابر نقشه جهانی ریسک‌هاى مرتبط با بخش کشاورزی جهان در سال 2016 از طرف سازمان FAO خشک‌سالى، کمبود آب و سیل سه تهدید اصلى ایران به حساب می‌آیند. درعین‌حال با نگاهی اجمالی به آمار و اطلاعات مرتبط با آب به‌خوبی می‌توان مشاهده کرد که منابع آب کشور به‌شدت کاهش یافته و از سرانه سالانه هفت هزار مترمکعبی در سال 1350 به سرانه هزارو 700 مترمکعب در سال رسیده و با همین روند در سال 1404 به سرانه هزارو 300 مترمکعب خواهد رسید که روندی به‌شدت کاهشی و خطرناک است. ایران در منطقه خشک و نیمه‌خشک جهان قرار گرفته و هر سال به مساحت بیابان‌های آن افزوده و حجم پوشش گیاهی و به‌ویژه درختان و جنگل‌های آن کاسته می‌شود؛ بارش متوسط سالانه در کشور و با پراکندگی ناموزون 250 میلی مترمکعب یعنی یک‌سوم متوسط بارش سالانه جهانی است. موضوع مهم دیگر اینکه در کشور به طرح آمایش سرزمین و قابلیت‌های توسعه کشاورزی توجه نشده است؛ به طوری که توسعه کشاورزی و حفر چاه‌ها و بهره‌برداری از منابع آب و طرح‌های انتقال آب حوضه به حوضه در کشور به‌شدت تابع سیاسی بازی و لابی‌گری است؛ مراکز قدرت نیز هیچ سخن کارشناسی و تخصصی جدیدی را که در جهت منافع کوتاه‌مدت آنها نباشد در تصمیمات برنمی‌تابند و در مقابل آن به‌شدت موضع می‌گیرند که مهم‌ترین دلیل به قهقرارفتن منابع آب کشور و در لبه نابودی قراردادن آن است. دما افزایش و بارش‌ها تا 30 سال آینده تا 10 درصد کمتر و تقاضای آب 60 درصد افزایش می‌یابد؛ راندمان آب در کشور بسیار پایین است و در بخش کشاورزی به طور متوسط 70 درصد و در بخش شرب به‌طور متوسط 30 درصد هدررفت آب داریم و به راندمان بهره‌برداری از منابع، تولید آب مجازی و ارزش نسبی آب در تولید محصولات کشاورزی یا کالا توجهی نمی‌شود و نسبت مصارف آب در بخش کشاورزی شرب و صنعت نامتناسب است و مصرف آب کشاورزی به طرز نامعقولی بالاست. از آنجا که ارتباطات با محافل جهانی برای استفاده از تجربیات ارزشمند، آموزش و فرهنگ‌سازی در سطح عموم بسیار پایین ارزیابی می‌شود، بنابراین ساختار مدیریت آب کشور ناهمگون است؛ پژوهش‌های کاربردی انجام‌شده نیز با بی‌توجهی مدیران روبه‌رو می‌شود چون بسیاری از بی‌تدبیری‌ها در مدیریت منابع آب را نشان می‌دهد. لابی‌های استانی و سلیقه‌های فردی جای مدیریت و سیستم‌های بهره‌برداری یکپارچه حوضه‌ای از منابع آب را گرفته و مدیران ارشد بسیاری از اولویت‌های اجرائی را با فشارهای بیرونی تعیین می‌کنند که این موضوع تا به امروز تنش‌های اجتماعی را به‌دنبال داشته است. برهمین‌اساس می‌توان پیش‌بینی کرد افزایش این تنش‌ها با ادامه روند فعلی دور از ذهن نخواهد بود. نگاه به ساختار و ضوابط انتخاب مدیران آب کشور حکایت از آن دارد که رویکردهای آب در 34 سال پس از انقلاب اسلامی دستخوش تغییر عمده‌ای نشده و به‌هرروی فاجعه کنونی حاصل تثبیت شیوه مدیریت سخت‌افزاری چند دولت مختلف است. اشکال آنجاست که سازوکار‌های مدیریت و تفکر مدیران حاکم آنچنان در هم تنیده است که به‌سختی می‌توان شیوه‌ها را از مدیران و مدیران را از شیوه‌های سنتی جاافتاده جدا کرد. مدیرعامل سازمان مدیریت منابع آب در گفت‌وگو با روزنامه اطلاعات، تأکید کرد: «بدیهی است در صورت ادامه وضعیت کنونی و کم‌رنگ‌ماندن جایگاه بخش آب در نظام مدیریتی (سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی) کشور، فقدان تغییر در نگرش مدیریتی بخش آب و جایگزین‌کردن به‌موقع مدیریت علمی در این بخش حیاتی، حساس و پیچیده آینده آبی کشور با ناامنی. بحران و فاجعه روبه‌رو خواهد شد». مدیریت آب کشور در بخش مصارف، هزینه ساخت سازه‌های غول‌پیکر همانند سدها، تونل‌ها و خطوط انتقال آب حوضه به حوضه و... دچار افراط و تفریط است . با توجه به روند حاکم به‌خوبی مشخص است که مدیریت و بهره‌برداری معتدل از منابع کم و رو به کاهش آب، نیازمند اصلاح و تغییر فرایندها و روش‌های مدیریت منابع آب به وسیله مدیرانی اصلاح‌گر، نوگرا و مسلط بر علوم مدیریت استراتژیک است. مسئولان معتقد به نظام‌های بهبود مدیریت و کیفیت بايد بحث مدیریت پروژه را با تخصص‌های مختلف ازجمله اقتصاد و حقوق آب مدنظر قرار دهند . ولی نباید فراموش کرد که به‌منظور استفاده از تجربیات و علوم انباشته باید از مشاوره‌های مدیران قدیمی نیز بهره گرفته شود وگرنه نمی‌توان شاهد چیزی غیر از به‌هم‌ریختگی و تخریب بیشتر محیط زیست و منابع آب بود. در آخر اینکه در صورت اعمال تغییرات در شیوه‌های مدیریت منابع آب کشور که خیلی هم ضروری به‌نظر می‌رسند، آیا نمی‌توان این مشی را به اصلاح‌طلبی تعبیر کرد؟

چندی است سیاسیون بر این نکته تأکید دارند که در پیش‌گرفتن مشی اعتدال در شرایط بحرانی کشور جدای از اصلاح‌طلبی نیست. با توجه به شرایط موجود در محیط زیست و منابع آب کشور و مدیریتی که بر آن اعمال می‌شود، همواره این سؤال باقی است که چگونه می‌توان اعتدال را در مدیریت منابع طبیعی تعریف کرد؟ پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی مشکلات بخش آب کشور است. بنابر نقشه جهانی ریسک‌هاى مرتبط با بخش کشاورزی جهان در سال 2016 از طرف سازمان FAO خشک‌سالى، کمبود آب و سیل سه تهدید اصلى ایران به حساب می‌آیند. درعین‌حال با نگاهی اجمالی به آمار و اطلاعات مرتبط با آب به‌خوبی می‌توان مشاهده کرد که منابع آب کشور به‌شدت کاهش یافته و از سرانه سالانه هفت هزار مترمکعبی در سال 1350 به سرانه هزارو 700 مترمکعب در سال رسیده و با همین روند در سال 1404 به سرانه هزارو 300 مترمکعب خواهد رسید که روندی به‌شدت کاهشی و خطرناک است. ایران در منطقه خشک و نیمه‌خشک جهان قرار گرفته و هر سال به مساحت بیابان‌های آن افزوده و حجم پوشش گیاهی و به‌ویژه درختان و جنگل‌های آن کاسته می‌شود؛ بارش متوسط سالانه در کشور و با پراکندگی ناموزون 250 میلی مترمکعب یعنی یک‌سوم متوسط بارش سالانه جهانی است. موضوع مهم دیگر اینکه در کشور به طرح آمایش سرزمین و قابلیت‌های توسعه کشاورزی توجه نشده است؛ به طوری که توسعه کشاورزی و حفر چاه‌ها و بهره‌برداری از منابع آب و طرح‌های انتقال آب حوضه به حوضه در کشور به‌شدت تابع سیاسی بازی و لابی‌گری است؛ مراکز قدرت نیز هیچ سخن کارشناسی و تخصصی جدیدی را که در جهت منافع کوتاه‌مدت آنها نباشد در تصمیمات برنمی‌تابند و در مقابل آن به‌شدت موضع می‌گیرند که مهم‌ترین دلیل به قهقرارفتن منابع آب کشور و در لبه نابودی قراردادن آن است. دما افزایش و بارش‌ها تا 30 سال آینده تا 10 درصد کمتر و تقاضای آب 60 درصد افزایش می‌یابد؛ راندمان آب در کشور بسیار پایین است و در بخش کشاورزی به طور متوسط 70 درصد و در بخش شرب به‌طور متوسط 30 درصد هدررفت آب داریم و به راندمان بهره‌برداری از منابع، تولید آب مجازی و ارزش نسبی آب در تولید محصولات کشاورزی یا کالا توجهی نمی‌شود و نسبت مصارف آب در بخش کشاورزی شرب و صنعت نامتناسب است و مصرف آب کشاورزی به طرز نامعقولی بالاست. از آنجا که ارتباطات با محافل جهانی برای استفاده از تجربیات ارزشمند، آموزش و فرهنگ‌سازی در سطح عموم بسیار پایین ارزیابی می‌شود، بنابراین ساختار مدیریت آب کشور ناهمگون است؛ پژوهش‌های کاربردی انجام‌شده نیز با بی‌توجهی مدیران روبه‌رو می‌شود چون بسیاری از بی‌تدبیری‌ها در مدیریت منابع آب را نشان می‌دهد. لابی‌های استانی و سلیقه‌های فردی جای مدیریت و سیستم‌های بهره‌برداری یکپارچه حوضه‌ای از منابع آب را گرفته و مدیران ارشد بسیاری از اولویت‌های اجرائی را با فشارهای بیرونی تعیین می‌کنند که این موضوع تا به امروز تنش‌های اجتماعی را به‌دنبال داشته است. برهمین‌اساس می‌توان پیش‌بینی کرد افزایش این تنش‌ها با ادامه روند فعلی دور از ذهن نخواهد بود. نگاه به ساختار و ضوابط انتخاب مدیران آب کشور حکایت از آن دارد که رویکردهای آب در 34 سال پس از انقلاب اسلامی دستخوش تغییر عمده‌ای نشده و به‌هرروی فاجعه کنونی حاصل تثبیت شیوه مدیریت سخت‌افزاری چند دولت مختلف است. اشکال آنجاست که سازوکار‌های مدیریت و تفکر مدیران حاکم آنچنان در هم تنیده است که به‌سختی می‌توان شیوه‌ها را از مدیران و مدیران را از شیوه‌های سنتی جاافتاده جدا کرد. مدیرعامل سازمان مدیریت منابع آب در گفت‌وگو با روزنامه اطلاعات، تأکید کرد: «بدیهی است در صورت ادامه وضعیت کنونی و کم‌رنگ‌ماندن جایگاه بخش آب در نظام مدیریتی (سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی) کشور، فقدان تغییر در نگرش مدیریتی بخش آب و جایگزین‌کردن به‌موقع مدیریت علمی در این بخش حیاتی، حساس و پیچیده آینده آبی کشور با ناامنی. بحران و فاجعه روبه‌رو خواهد شد». مدیریت آب کشور در بخش مصارف، هزینه ساخت سازه‌های غول‌پیکر همانند سدها، تونل‌ها و خطوط انتقال آب حوضه به حوضه و... دچار افراط و تفریط است . با توجه به روند حاکم به‌خوبی مشخص است که مدیریت و بهره‌برداری معتدل از منابع کم و رو به کاهش آب، نیازمند اصلاح و تغییر فرایندها و روش‌های مدیریت منابع آب به وسیله مدیرانی اصلاح‌گر، نوگرا و مسلط بر علوم مدیریت استراتژیک است. مسئولان معتقد به نظام‌های بهبود مدیریت و کیفیت بايد بحث مدیریت پروژه را با تخصص‌های مختلف ازجمله اقتصاد و حقوق آب مدنظر قرار دهند . ولی نباید فراموش کرد که به‌منظور استفاده از تجربیات و علوم انباشته باید از مشاوره‌های مدیران قدیمی نیز بهره گرفته شود وگرنه نمی‌توان شاهد چیزی غیر از به‌هم‌ریختگی و تخریب بیشتر محیط زیست و منابع آب بود. در آخر اینکه در صورت اعمال تغییرات در شیوه‌های مدیریت منابع آب کشور که خیلی هم ضروری به‌نظر می‌رسند، آیا نمی‌توان این مشی را به اصلاح‌طلبی تعبیر کرد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.