اقلیمها و فجایعی دیگر
«انسان طبیعتی دارد که خودبهخود بدبختی و ناراحتی برای خودش به وجود میآورد... اما من فکر نمیکنم در مورد روستاییبودن و شهریبودن فیلم میسازم. وقتی در حال نوشتن فیلمنامه هستم این چیزی نیست که بخواهم محور و متن کارم قرارش دهم. این چیزی است که خودبهخود به وجود میآید. از آنجا که من و دوستانام رگ و ریشه روستایی داریم، شخصیتهایی را مینویسیم که ویژگی روستایی دارند و من بهخوبی از آنها باخبرم. ترکیه هم در ذات خود جایی است به مثابه روستایی در پهنه دنیای ما، بهخاطر همین هم این حس روستایی بودن در گوشت و خون ماست. چه بخواهیم و چه نخواهیم این مسئله در نهایت از جایی بیرون میزند». این پاسخ نوری بیلگه جیلان به پرسشی است درباره فضای فیلمهایش؛ در مصاحبهای که حدود یک دهه پیش و به مناسبت اکران «اقلیمها» با او صورت گرفته بود. جیلان عکاس و کارگردان اهل ترکیه است که فیلمهایش با اقبال زیادی خاصه در جشنواره کن مواجه شده است. جیلان ابتدا بهعنوان عکاس به فعالیت میپرداخت و بعد وقتی به سینما وارد شد عکاسی را کنار گذاشت و البته بعدتر باز هم به عکاسی پرداخت: «بعدتر که تکلیفام با سینما مشخصا روشن شد، انگار در درونام
فضایی باز شد که عکاسی در آن جایش را پیدا کرد. اکنون با اینکه درگیریهای کاریام بیشتر شده اما برای عکاسی راحتتر میتوانم وقت بگذارم. زیرا از آن نگرانی و عدم اعتمادبهنفس که مانند بختکی بر روی اوقات فراغتام افتاده بود دیگر اثری نمانده است و حتی در طول فیلمبرداری هم میتوانم عکاسی کنم». جیلان عکاسی را بهعنوان عرصهای که فردیتاش در آن راحتتر بروز مییابد معرفی میکند و عکاسی را هدایتگر اصلی او به سمت هنر میداند.
بهتازگی متن فیلمنامه «اقلیمها»ی جیلان با ترجمه پئریکا گلیاری و پدرام رمضانی توسط نشر شَوَند به چاپ رسیده است. در این کتاب بهجز فیلمنامه «اقلیمها»، نقدی از رابین وود بر سینمای جیلان و همچنین مصاحبهای با او نیز به چاپ رسیده است. «اقلیمها» چهارمین فیلم بلند جیلان است که همچون دیگر فیلمهایش با استقبال زیادی مواجه شد. سه فیلم دیگر جیلان که قبل از «اقلیمها» ساخته شدند، »آبادی» (1997)، «ابرهای می» (1999) و «دوردست» (2002) نام دارند. رابین وود در یکی از نقدهایش درباره سینمای جیلان که مدتی بعد از اکران «اقلیمها» نوشت، چهار فیلم یادشده را بهعنوان «مجموعه آثار پیچیده و منسجم» دانست. گرچه هر یک از این فیلمها لحن، مضمون و نگاه خاصی دارند، اما به اعتقاد رابین وود در کنار هم مجموعهای را تشکیل میدهند که مشخصه هنرمندی برجسته است. رابین وود معتقد است که هیچ تکراری در این فیلمها وجود ندارد اما بااینحال پیوندی درونی در آنها وجود دارد که باعث میشود این آثار الهامبخش یکدیگر باشند. او این چهار فیلم را به دو گروه تقسیم میکند. دو فیلم اول یعنی «آبادی» و «ابرهای می» در حومه شهر فیلمبرداری شدهاند و دو فیلم دیگر
به زندگی شهری میپردازند و در استانبول ساخته شدهاند. دو فیلم اول بر خانواده تمرکز دارند و دو فیلم بعدی به یک زوج پرداختهاند. در این میان، رابین وود «اقلیمها» را مرحلهای جدید در مسیر پیشرفت جیلان دانسته که تعهد و نیرویی تازه را به نمایش میگذارد، بنمایهای ضروریتر دارد و از برخی جهات، اصالت تکاندهندهاش فراتر از سه فیلم قبلی است. رابین وود در بخشی از مقالهاش نوشته: «پایان پاسخی است برای آغاز: قانون اصلی داستان. حرکت اقلیمها از جدایی اولیه آغاز میشود و به فروپاشی پایانی و جبرانناپذیر ختم میشود، از منظره گرم و خشکیده آغاز تا چشمانداز برفی و سرد سکانس آخر، و از کار عیسی تا کار بهار (او در فیلمی که در لوکیشن ضبط میشود، نقش کارگردان هنری را برعهده دارد). دو سکانس پایانی اقلیمها نشان میدهد که گرچه عیسی تمایل بیشتری به آشتیکردن دارد - حتی اگر خود او امکاناش را از بین برده باشد- این بهار است که عمیقا آسیب میبیند. شاید ویرانکنندهترین لحظه فیلم واکنش عیسی در اتاق هتل در ابتدای صبح است؛ وقتی بهار با تعریفکردن رویایی که دیده است خود را از نظر عاطفی تقدیم او میکند، و معصومانه گمان میکند تغییری
اتفاق افتاده و عیسی آماده است که با شعف ناگهانی او شریک شود. رویای بهار نمونه اصیلی از رویای فرویدی است، رویای پرواز به معنای قدرتگرفتن، و بهار آن را عزتنفسی تاثیرگذار روایت میکند، با گشودگی، آسیبپذیری، و با این باور که مرد در نهایت بهعنوان فردی مسئول و عاقل نیازهای او را درک خواهد کرد. ابتدا عیسی از بهار میپرسد چه زمانی باید سر صحنه برود، سپس به او پیشنهاد میدهد که پیش از پرواز او را برای صبحانه بیرون ببرد. بهار همان لحظه میفهمد که رابطه تمام شده است. روشن است که با همه اصرارهای مرد به اینکه به بهار نیاز دارد، بیشک او هیچ نیاموخته است». رابین وود همچنین میگوید که «اقلیمها» تحول کارگردانی جذاب به کارگردانی بزرگ را گواهی میدهد. چراکه راهبردهای سبکی فیلمهای اولیه جیلان در «اقلیمها» به اوج میرسند و تسلط او بیش از همه در ترجیح او به برداشتهای بسیار بلند آشکار میشود؛ تکنیکی که به بازیگران اجازه میدهد درباره دامنه گستردهای از عواطف و واکنشها بحث کنند و در بطن آن هر ریزهکاریای در حالتها معنایی را منتقل میکند. به اعتقاد رابین وود، سینمای جیلان اندوهی را به تصویر میکشد که انگار با نوعی
فقدان ذاتی یا رنج اگزیستانسیال پیوند خورده است. جهانی تیرهوتار که در بطن آن امر اجتماعی و امر وجودی با هم تلاقی میکنند، و رنج نهفته در آن بیشتر محصول اندوهی درونی و وجودی است تا شرایط اجتماعی.
«انسان طبیعتی دارد که خودبهخود بدبختی و ناراحتی برای خودش به وجود میآورد... اما من فکر نمیکنم در مورد روستاییبودن و شهریبودن فیلم میسازم. وقتی در حال نوشتن فیلمنامه هستم این چیزی نیست که بخواهم محور و متن کارم قرارش دهم. این چیزی است که خودبهخود به وجود میآید. از آنجا که من و دوستانام رگ و ریشه روستایی داریم، شخصیتهایی را مینویسیم که ویژگی روستایی دارند و من بهخوبی از آنها باخبرم. ترکیه هم در ذات خود جایی است به مثابه روستایی در پهنه دنیای ما، بهخاطر همین هم این حس روستایی بودن در گوشت و خون ماست. چه بخواهیم و چه نخواهیم این مسئله در نهایت از جایی بیرون میزند». این پاسخ نوری بیلگه جیلان به پرسشی است درباره فضای فیلمهایش؛ در مصاحبهای که حدود یک دهه پیش و به مناسبت اکران «اقلیمها» با او صورت گرفته بود. جیلان عکاس و کارگردان اهل ترکیه است که فیلمهایش با اقبال زیادی خاصه در جشنواره کن مواجه شده است. جیلان ابتدا بهعنوان عکاس به فعالیت میپرداخت و بعد وقتی به سینما وارد شد عکاسی را کنار گذاشت و البته بعدتر باز هم به عکاسی پرداخت: «بعدتر که تکلیفام با سینما مشخصا روشن شد، انگار در درونام
فضایی باز شد که عکاسی در آن جایش را پیدا کرد. اکنون با اینکه درگیریهای کاریام بیشتر شده اما برای عکاسی راحتتر میتوانم وقت بگذارم. زیرا از آن نگرانی و عدم اعتمادبهنفس که مانند بختکی بر روی اوقات فراغتام افتاده بود دیگر اثری نمانده است و حتی در طول فیلمبرداری هم میتوانم عکاسی کنم». جیلان عکاسی را بهعنوان عرصهای که فردیتاش در آن راحتتر بروز مییابد معرفی میکند و عکاسی را هدایتگر اصلی او به سمت هنر میداند.
بهتازگی متن فیلمنامه «اقلیمها»ی جیلان با ترجمه پئریکا گلیاری و پدرام رمضانی توسط نشر شَوَند به چاپ رسیده است. در این کتاب بهجز فیلمنامه «اقلیمها»، نقدی از رابین وود بر سینمای جیلان و همچنین مصاحبهای با او نیز به چاپ رسیده است. «اقلیمها» چهارمین فیلم بلند جیلان است که همچون دیگر فیلمهایش با استقبال زیادی مواجه شد. سه فیلم دیگر جیلان که قبل از «اقلیمها» ساخته شدند، »آبادی» (1997)، «ابرهای می» (1999) و «دوردست» (2002) نام دارند. رابین وود در یکی از نقدهایش درباره سینمای جیلان که مدتی بعد از اکران «اقلیمها» نوشت، چهار فیلم یادشده را بهعنوان «مجموعه آثار پیچیده و منسجم» دانست. گرچه هر یک از این فیلمها لحن، مضمون و نگاه خاصی دارند، اما به اعتقاد رابین وود در کنار هم مجموعهای را تشکیل میدهند که مشخصه هنرمندی برجسته است. رابین وود معتقد است که هیچ تکراری در این فیلمها وجود ندارد اما بااینحال پیوندی درونی در آنها وجود دارد که باعث میشود این آثار الهامبخش یکدیگر باشند. او این چهار فیلم را به دو گروه تقسیم میکند. دو فیلم اول یعنی «آبادی» و «ابرهای می» در حومه شهر فیلمبرداری شدهاند و دو فیلم دیگر
به زندگی شهری میپردازند و در استانبول ساخته شدهاند. دو فیلم اول بر خانواده تمرکز دارند و دو فیلم بعدی به یک زوج پرداختهاند. در این میان، رابین وود «اقلیمها» را مرحلهای جدید در مسیر پیشرفت جیلان دانسته که تعهد و نیرویی تازه را به نمایش میگذارد، بنمایهای ضروریتر دارد و از برخی جهات، اصالت تکاندهندهاش فراتر از سه فیلم قبلی است. رابین وود در بخشی از مقالهاش نوشته: «پایان پاسخی است برای آغاز: قانون اصلی داستان. حرکت اقلیمها از جدایی اولیه آغاز میشود و به فروپاشی پایانی و جبرانناپذیر ختم میشود، از منظره گرم و خشکیده آغاز تا چشمانداز برفی و سرد سکانس آخر، و از کار عیسی تا کار بهار (او در فیلمی که در لوکیشن ضبط میشود، نقش کارگردان هنری را برعهده دارد). دو سکانس پایانی اقلیمها نشان میدهد که گرچه عیسی تمایل بیشتری به آشتیکردن دارد - حتی اگر خود او امکاناش را از بین برده باشد- این بهار است که عمیقا آسیب میبیند. شاید ویرانکنندهترین لحظه فیلم واکنش عیسی در اتاق هتل در ابتدای صبح است؛ وقتی بهار با تعریفکردن رویایی که دیده است خود را از نظر عاطفی تقدیم او میکند، و معصومانه گمان میکند تغییری
اتفاق افتاده و عیسی آماده است که با شعف ناگهانی او شریک شود. رویای بهار نمونه اصیلی از رویای فرویدی است، رویای پرواز به معنای قدرتگرفتن، و بهار آن را عزتنفسی تاثیرگذار روایت میکند، با گشودگی، آسیبپذیری، و با این باور که مرد در نهایت بهعنوان فردی مسئول و عاقل نیازهای او را درک خواهد کرد. ابتدا عیسی از بهار میپرسد چه زمانی باید سر صحنه برود، سپس به او پیشنهاد میدهد که پیش از پرواز او را برای صبحانه بیرون ببرد. بهار همان لحظه میفهمد که رابطه تمام شده است. روشن است که با همه اصرارهای مرد به اینکه به بهار نیاز دارد، بیشک او هیچ نیاموخته است». رابین وود همچنین میگوید که «اقلیمها» تحول کارگردانی جذاب به کارگردانی بزرگ را گواهی میدهد. چراکه راهبردهای سبکی فیلمهای اولیه جیلان در «اقلیمها» به اوج میرسند و تسلط او بیش از همه در ترجیح او به برداشتهای بسیار بلند آشکار میشود؛ تکنیکی که به بازیگران اجازه میدهد درباره دامنه گستردهای از عواطف و واکنشها بحث کنند و در بطن آن هر ریزهکاریای در حالتها معنایی را منتقل میکند. به اعتقاد رابین وود، سینمای جیلان اندوهی را به تصویر میکشد که انگار با نوعی
فقدان ذاتی یا رنج اگزیستانسیال پیوند خورده است. جهانی تیرهوتار که در بطن آن امر اجتماعی و امر وجودی با هم تلاقی میکنند، و رنج نهفته در آن بیشتر محصول اندوهی درونی و وجودی است تا شرایط اجتماعی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.