|

گفت‌وگو با فرهاد گاوزن، طراح و نقاش

طراحي، رسانه مستقل و فراگير در دنيا و ايران است

رضا آشفته

او در ساعتچي لندن، دِدسن پاريس و اسپاتزيونور ميلان نمايشگاه طراحي فردي و گروهي برگزار كرده و در ايران هم داراي 33 نمايشگاه انفرادي و دو مجموعه كتاب از آثارش چاپ كرده است. گاوزن در دانشگاه‌ها و فضاهاي هنري ايران و گاهي به شهرهاي مختلف ايران مي‌رود و دغدغه‌اش پرداختن به طراحي به عنوان يك رسانه مستقل است. او سال‌هاي پيش خانه طراحي را راه‌انداري كرده و در اكثر جا‌ها نمايشگاه‌ها و كارگاه‌هايش با استقبال مواجه مي‌شود و هدفش استعداديابي است كه در ايران هم مثل دنيا بشود در گسترش طراحي قدم‌هاي بزرگ‌تري برداشت. به نظر گاوزن، طراحي در ايران حضور پررنگي دارد و می‌شود گفت که علاوه بر تهران در اصفهان، مشهد، گيلان و شهرهاي ديگر هم اين اقبال به طراحي هست، اما شيراز نسبت به شهرهای دیگر طراح‌خيزتر است... و در اين سال‌ها آن‌قدر روي مديوم طراحي كار شده كه ديگر كسي تعريفي از طراحي نمي‌خواهد و ديگر تعريف‌هاي شخصي و يك‌خطي طراحي را محدود به داشته‌هاي فردي نخواهد كرد. در ايران طراحي هم به عنوان هنر پذيرفته شده، اما هنر جواني است كه بايد كار زيادي روي آن شود. گاوزن خودش را محصول آموزش درست مي‌داند و از دوم راهنمايي شاگرد استاد احمد نصرالهي در بابل بوده و براي همين بسترسازي فرهنگي و شرايط براي آموزش درست را لازمه گسترش كارش مي‌داند. با او درباره طراحي و اين فعاليت‌هايش گفت‌وگو كرده‌ايم كه آخرين ورك‌شاپ و نمايشگاهش در ايزدشهر و موزه ديدي برگزار شد و در آنجا پرفورمنسي از كاغذ و صدا شكل داده است و اين حركت‌ها به تناسب در جاهاي ديگر ايران هم تكرار خواهد شد.

درباره موزه ديدي بگوييد؟
بدون اغراق شايد موزه ديدي بزرگ‌ترين موزه در خاورميانه باشد؛ هم در اشل و ابعاد و هم در تعداد كارهايي كه در آنجا موجود هست و همين مسئله باعث شده كه موزه- گالري حرفه‌اي را شاهد باشيم و آن باري را كه موزه‌هاي ديگر و هنرهاي معاصر بايد به دوش بكشد، آنجا دارد به دوش مي‌كشد. موزه ديدي خصوصي است اما وقتي در آنجا قدم مي‌زنيد، با پروسه هنر معاصر ايران آشنا مي‌شويد؛ خصوصا از هنر معاصر از سقاخانه‌اي به اين طرف و البته قبل از آن هم... چندين كار از سپهري، چندين كار از عربشاهي، احمد نصرالهي و بسيار از هم‌نسلي‌هاي من به‌ويژه اجماعي از مجسمه‌ها مي‌بينيد؛ از تأثيرگذارها تا اين نسل جوان و درواقع سيكل درستي از هنر معاصر طي كرده كه در آنجا آنها را مي‌بينيد و خلأيي از اين منظر را احساس نمي‌كنيد. آشنايي من هم با موزه ديدي از آنجايي شروع شد كه مجموعه‌اي از آثارم را براي آنجا خريدند. مديريت آنجا با آقاي توسلي است و ايشان تنها مجموعه داري است كه از همه‌دوره‌هاي كاري‌ام آثاري را خريده است. اهميتش برايم اين هست كه چون سال‌هاست دارم طراحي مي‌كنم، او يكي از جست‌وجوگرهاي طراحي هست.
يعني اين باعث شده كه شما هم به دعوتشان آنجا برويد و هنرتان را در اختيار جوان‌ها در يك كارگاه آموزشي قرار دهيد؟
باب آشنايي باعث يك بده‌بستان‌هاي فكري شد و اصلا من درباره مجموعه طراحي‌هاي موزه ديدي با آقاي توسلي صحبت‌هايي كردم كه كيفيت‌سازي بيشتري در اين حوزه شود. اين روزها در ايران حضور طراحي در همه گالري‌هاي ايران بسيار قاطع هست و درك درستي دارد از طراحي به وجود مي‌آيد و روي گسترش برون‌مرزي‌اش هم كارهايي شده به همين دليل من هم در ميلان يك نمايشگاه از طراحي‌هاي طراحان ايراني برگزار كردم و ايشان هم حمايت كردند از اين نمايشگاه و بعد از ميلان هم همه اين آثار در موزه ديدي به نمايش درآمد. كنار اين اتفاق به دليل اهميت طراحي، شب طراحي و يك روز هم براي علاقه‌مندان طراحي ورك‌شاپ برگزار كرده‌ايم.
به‌همين‌دليل خواستيم در آنجا به طراحي هم بپردازيم و آن‌طور كه دلمان مي‌خواست خيال‌پردازي كنيم و طراحي را بشناسانيم و براي اولين بار ساخت طراحي به صورت عمومي را تجربه كرديم.
اهميت طراحي در چه چیزی است كه براي شما دغدغه شده كه به طور تخصصي طراحي را دنبال مي‌كنيد؟
امروزه نه‌تنها طراحي براي شخص من كه در دنيا براي خيلي‌ها اهميت دارد. گالري‌هاي تخصصي، مجموعه‌دارها، مراكز اختصاصي طراحي كه به طراحي به صورت جدي مي‌پردازند، بسيارند و از اين نظر ما هم در ايران داريم به طور پيوسته به طراحي مي‌انديشيم و مي‌پردازيم و شانه‌به‌شانه هنر معاصر و امروز طراحي دنيا داريم قدم برمي‌داريم. مي‌شود گفت اگر از طراحي دنيا جلو نيستیم اما نمي‌شود گفت كه عقب هستيم. طراحي در دنيا به عنوان يك مديا يك ريشه 15ساله دارد و اين هنر زاييده قرن بيست‌ويكم و بسيار جوان با سرعت اين قرن هماهنگ است. امروز در دنيا طراحي مي‌خواهد از تكنولوژي و سرعت دنيا عقب نماند، براي همين مديايي است كه خصلت‌هايش با دنياي معاصر هم‌خواني دارد و سرعت در آن نهادينه است. پوزتيو و نگاتيوبودن و حضور اجتماعي طراحي بسيار پررنگ است و طراحي نشانه‌هايي دارد كه به‌وفور در دنياي معاصر مي‌شود آن را ديد. يكي از هنرهايي كه مي‌تواند همگام با نسل امروز و با رؤياهاي بلندپروازانه‌اش پيش برود، طراحي هست و براي همين طراحان مهم، بي‌ینال‌هاي مهم و مراكز مهم حضور قوي و به رخ نمايان‌شده‌اي دارند. از همان ابتدا با اين انگيزه كه جامعه جهاني دارد به طراحي مي‌پردازد، رويش فوكوس نكرده‌ايم، يك چيز ديگر بوده، علاقه بوده و ما به صورت جدي به علاقه‌مان بها داده‌ايم و برايش فضا ساختيم.
برخورد حسي كرده‌ايد؟
كاملا آگاهانه و علمي براي همين ردش را زديم و ديديم كه در ايران علاقه‌مندان زيادي هستند و همديگر را پيدا كرديم و ديديم كه علاقه‌مندان و ديوانگان طراحي زيادي در دنيا هست كه همديگر را پيدا و ساپورت مي‌كنيم.
الان چقدر آدم مهم در زمينه طراحي فعاليت مي‌كنند؟
آدم‌هاي مهم اهميت ندارند مهم انديشه جوان طراحي است كه دارد رشد مي‌كند. در ايران و در همه دنيا طراحي همواره در هنرهاي تجسمي مهم بوده و حضور داشته است. در طول تاريخ هنر هميشه از طراحي تعريف‌هاي خاصي شده و به‌عنوان پشتوانه نقاشي، مجسمه‌سازي و گرافيك مطرح بوده و مثلا تعريف‌هايي هم از جنس اينكه طراحي مادر و ريشه همه هنرهاست و طراحي بهانه‌اي است براي اسكيس‌زدن و از اين‌جور تعريف‌هاي سطحي و دم‌دستي واكاوي نشده؛ اما نسل ما آمد همه اين قرارها و تعريف‌ها را برهم ريخت و براي مثال اگر ميكل‌آنژ و داوينچي طراحي مي‌كرده‌اند، اينها الزاما طراح معاصري نيستند بلكه آنها از تبار طراحي‌اند، يعني از پدربزرگ‌هاي طراحي‌اند؛ حتي پيكاسو. يا آن طراحي‌هايي كه اديسون براي لامپ‌ها كرده بود و به‌عنوان طراحي مستقل مطرح شدند؛ بايد دانست الزاما اديسون طراح نيست بلكه اين حضور اجتماعي طراحي است يا طراحي‌هاي پشت‌تلفني كه نوعي از حضور عاطفي طراحي است.
ساخت طراحي چيست؟
در طول دوران همه انتظار داشتند كه طراحي با سرعت آميخته شده و انتقال سريع احساس بر كاغذ باشد؛ يا كسي كه طراح است دست سريعي دارد و با سرعت كار مي‌كند، يا هركسي مي‌خواهد ايده‌اي را اجرا كند در ابتدا با طراحي اسكيس مي‌زند. هميشه طراحي يك شكل كاربردي داشته و نسبت به طراحي اين انتظار وجود داشته كه بايد كاركرد اجرائي داشته باشد؛ وقتي نمايشگاه برگزار مي‌كردم همه مخاطبان مي‌گفتند چقدر تو سرعت داري، چقدر دست قوي‌اي داري و... . اصلا همه اين‌طوري طراحي را باور كرده بودند و بعد از مدتي خودم دريافتم آنچه من روي ديوار مي‌برم اصلا با سرعت كار نشده است. اين چيزي كه همه از طراحي باور كرده‌اند. من ديدم پروسه ديگري را طي مي‌كنم؛ اول اينكه من زمان زيادي را صرف طراحي مي‌كردم اما همان مخاطب طور ديگري انتظار داشت و ما هم براي اينكه بگوييم طراح خوبي هستيم به آنها مي‌گفتيم بله با سرعت كار مي‌كنيم و در آن زمان گويي مي‌خواستيم مخاطب را راضي نگه داريم مخاطبي هيچ دانشي از كار ما نداشت و اصلا ما را نمي‌فهميد اما واقعيت اين بود آنچه به عنوان طراحي كار مي‌كردم اصلا اين طوري نبود بلكه با تمركزي والا كارم شكل مي‌گيرد و در پروسه كارى‌ام عملا ديديم كه ما داريم دنياي ذهني مان را ذره‌ذره مي‌سازيم و در عمل هيچ‌چيزي از آن كار سريع در روند خلق وجود ندارد اما احساس و همان حس سرعت را منتقل مي‌كند، منطق انديشه‌ات را منتقل مي‌كند و همه فكر و احساس را انتقال مي‌دهد و... وقتي مي‌ديدم فيلم‌سازاني مثل تاركوفسكي و ديويد لينچ آثارشان پر از حس است و شاعرانگي دارد و در كار تاركوفسكي آن تمركز عظمي وجود دارد و در كار لينچ آن سرعت عجيب وجود دارد سؤالي برايم پيش مي‌آمد آيا اين يك‌ساعت‌ونيم يا دوساعت‌ونيم فيلم واقعا به همان سرعت ساخته شده، يا نه پروسه زمان زيادي صرف آنها شده است. از نوشتن فيلم‌نامه گرفته تا يافتن تهيه كننده، انتخاب بازيگر، فيلمبرداري و تدوين و... زمان زيادي صرف توليد اين آثار مي‌شود و فقط يك‌ساعت‌ونيم فيلم درمي‌آيد، همه آنچه بايد در يك اثر هنري باشد، در آن نهادينه شده، پر از حس است، پر از منطق است و دنياي هنرمند را به رخ مي‌كشد. بعد من از خودم مي‌پرسيدم چرا ما نقاش‌ها محكوم شده‌ايم كه بايد كارمان «آن» داشته باشد. حتما بايد حسي و لحظه‌اي باشد. چرا همه از نقاش‌ انتظار دارند در يك زمان كم يك اثر هنري خلق كند. وقتي موشكافي مي‌كردم، مي‌ديدم كه كار نقاشان ايراني شتابزده است و آن تمركز لازم را براي خلق اثر هنري ندارد و آن زمان لازم كه بايد صرف يك اثر هنري شود، نمي‌شود؛ مثل اينكه همه آنها انتظار داشتند يك‌طور ديگر باشيم، محكوم باشيم به خلق سريع اثر. اما من هميشه برعكس بودم. وقتي ذره‌ذره كار مي‌كردم دنياي بزرگي را مي‌ساختم سه، چهار ماه زمان مي‌برد و درعين‌حال، آن و لحظه هم مي‌توانست داشته باشد و حس‌اش را هم مي‌توانست منتقل كند و هيچ مشكلي هم نداشت و به‌مراتب هم تأثير بيشري از آثار شتابزده و كم‌وقت داشت. بعد آمديم در حوزه آموزشي هم همين كار را كرديم كه از آن فضاي حسي خارجشان كنيم. جوان بوده كه مي‌آمد و مي‌خواست به‌سرعت چيزي را بكشد. بعد از مدتي هم مي‌توانست چيزي عيني را بكشد و چيزهاي ذهني را هم خيلي سريع مي‌توانست پياده كند. ديديم كه چطور اثرش مي‌تواند تبديل به اثر هنري مؤثري بشود و بتواند شاخصه‌هاي اثر هنري را پيدا كند و بتواند مرزهاي هنري را پشت‌سر بگذارد و در گالري‌هاي معتبر روي ديوار برود و بتواند به درستي درك بشود. من خواستم به همان اندازه كه در يك اثر نبوغ و استعداد مي‌بينند، دانش هم ببينند، اين بود كه در حوزه آموزشي ساخت طراحي را مطرح كردم. مثل يك معمار كه ملات و آجر بهش بدهي، خانه خودش را مي‌سازد اما معماري كه دانش دارد. خانه خاص‌تری را بنا می‌کند. در طراحی، مداد و کاغذ هست همان چیزی که خیلی‌ها سریع می‌خواهند چیزی را بکشند. در صورتی که ما آمدیم واژه‌سازی کردیم کلمه به کلمه که تکنیک‌سازی بشود و خواستم از ظرافت‌های متریال استفاده کنیم و دانستم که خود ابزار هم امکانات تازه‌ای می‌دهد. ساخت طراحی یا طراحی‌سازی استفاده درستی از تمامی امکانات تجسمی است و از تمامی امکانات طراحی استفاده می‌شود؛ از ابزار طراحی تا فضاهای ذهنی و از خصلت‌های طراحی گرفته تا نشانه‌ها و ویژگی‌هایش . طراح از همه اینها می‌تواند استفاده کند و در اثرش از آنها بهره بگیرد. تازه از همه اینها از منطق تا صدا و تا مهندسی در طراحی استفاده کردیم، هیچ چیزی از احساس اثر کم نشد تازه بیشتر هم شد. همان بیننده‌ای که از ما انتظار داشت ما این‌طور باید باشیم و سرشار از احساس حالا داشت ما را باور می‌کرد و بسیار در ذهن مخاطب‌مان تأثیر می‌گذاشتیم. دستاوردهای طراحی گروه ما زیاد شده چون دانش ساخت طراحی را پیدا کرده بودیم؛ برای اینکه بی‌محابا می‌توانیم از ابزارها در طراحی استفاده کنیم و به همان اندازه سرعت را دخالت می‌دهیم که از تمرکز هم استفاده می‌کنیم. وقتی شروع کردیم به ساخت طراحی مسئله زمان هم شکل گرفت. مثلا همیشه انتظار داشتند طراحی یعنی سرعت در تولید اثر هنری اما ما آمدیم زمان را صرف تولید طراحی کردیم یعنی انتخاب درست واژه کردیم و این انتخاب درست است که خیلی از راه‌ها را هموار می‌کند برای رسیدن به اتفاقات بنیادی‌تر و افکار تازه‌تر.
حالا اشاره کردید به ابزار، این ابزار در طراحی تعریف تازه‌ای دارد یا برخورد تازه‌ای با آنها می‌شود؟
ما اگر طراحی را به عنوان مدیا بپذیریم، هر مدیا باید ابزار خاص خودش را داشته باشد. الزاما ابزار چیز بزرگ و کارخانه نیست، هر وقت در ایران اسم ابزار می‌آید همه فکر می‌کنند باید چیز بزرگ و قلمبه باشد؛ نه این‌طور نیست. مثلا ابزار سینما؛ دوربین و نگاتیو هست و وسایل نورپردازی و اندازه‌گیری است. ابزار یک معمار؛ نقشه و پلان آهن و آجر و سیمان هست. همه ما اینها را می‌دانیم. ابزار طراحی و نقاشی خیلی ساده است؛ ما نقاشی را در طول تاریخ پذیرفته‌ایم که قلم‌مو، بوم و رنگ ابزارش است. کنارش هم روغن برزک هم هست و نمونه‌های این تیپی... طراحی چیست؟ در طراحی ابزارهایمان خیلی ساده هست؛ مداد؛ زغال، کاغذ، و تخته‌شاسی و حالا چند تکه جانبی هم فکر کنید که دارد بنابراین در همین 15 سال در تمام دنیا که طراحی را به عنوان یک مدیا پذیرفته‌اند با ابزارهایش هم کار کرده‌اند. در طراحی امروزه ابزار مسئله مهمی است با کاغذ تولید صدا هم می‌شود و این مسئله دارد امکان تازه‌ای برای کشف این مدیا ایجاد می‌کند و همان‌طور دقت به مدیا و ابزارهایمان زیاد شده امکانات بیشتری به ما داده است. الان طراحان معروفی هستند که با خود مداد یا با براده مداد اثر خلق می‌کنند. با خاکستری‌های مداد اثر می‌آفرینند. اصلا خود کاغذ به ما کمک کرده به عنوان ابزار بتوانیم لایه‌لایه از روی آن برداریم و چیدمان‌های خاصی را از آنها ارائه کنیم و برخی هم توانسته‌اند با صداهایی که از کاغذ و ابزارهای تجسمی ساطع می‌شود موسیقی هم بسازند و به‌ویژه بچه‌هایی که در زمینه موسیقی کار می‌کنند. مخصوصا نسل جدید. به‌جرئت می‌توانم بگویم دستاوردهای ما روی موسیقی امروز ما تأثیر گذاشته و دوستانی هم اشاره کرده‌اند آن‌قدری که از کلاس‌های نقاشی تأثیر گرفته‌اند، از کلاس‌های استادان موسیقی تأثیر نگرفته‌اند! اما متأسفانه نگفته‌اند این کلاس‌ها برای چه کسانی بوده و ریشه آن از کجاست مهم نیست ذهن جست‌وجو گر خواهد دانست مرکزی بوده که این امکان و تأثیر را بر آنها گذاشته و جایی بوده مثل خانه طراحی و آدم‌هایی مثل ما بوده‌اند که با اینها کار کرده‌اند. شخص بنده نیازی ندارم نامی از من برده شود اما خود مدیای طراحی و خانه طراحی نیازمند این توجه هستند چون دستاوردهای تازه‌ای را ایجاد کرده‌اند. هنرمندهای هوشیار ما خیلی زیاد از بچه‌های ما استفاده کرده‌اند؛ تئاتری‌ها از بچه‌های ما استفاده کرده‌اند که خاستگاه اولیه‌شان در خانه طراحی بوده. از بچه‌هایی بوده‌اند که در خانه طراحی رشد کرده‌اند. این مدیا قابلیت‌های تازه‌ای برای کشف و شهود و می‌شود این امکانات تازه را درک کرد و گسترشش داد. اتفاق افتاده گروه‌های موسیقی از من دعوت کردند که بروم برایشان کاغذنوازی یا تخته‌شاسی‌نوازی کنم. خود تخته شاسی، تخته‌شاسی‌زدن در ساخت صدا به ما امکان تازه بیانی می‌دهد. دوره‌هایی ما در خلوت‌مان آن‌قدر موسیقی گوش کرده‌ایم و حس گرفته‌ایم که براساس آن طراحی و نقاشی کشیده‌ایم. حالا چه ‌اشکالی دارد دنیای موسیقی از این امکاناتی که طراحی ایجاد می‌کند، استفاده کند شاید با این امکانات آدم‌های بیشتری جذب فضای فرهنگ و هنر شوند. خیلی از بن‌بست‌های موسیقی، تئاتر، تجسمی و ... شاید از طریق این امکانات نو در بیاید. شما امروزه همین رد صداسازی را در فیلم‌ها و آواسازی را در موسیقی معاصر دارید می‌بینید. خلاصه، ما طراحی را به عنوان رسانه مستقل پذیرفته‌ایم و باعث شده دامنه‌اش را گسترش دهیم و تا آنجا که بسیار حرکت‌های بین‌رشته‌ای کار کنیم ولی حل دیگر رشته‌ها نشویم. راحت توانسته‌ایم توی دلشان برویم گاهی در متن‌شان و گاهی تا مرز دیگر شاخه‌ها رفته‌ایم. طراحی در مرز هر شاخه‌ای از هنر قدم می‌زند و به فراخور گسترش آن رشته‌ها می‌تواند خودش را بگستراند. طراحی امروز یک امکان تازه هست برای دنیای هنر امروز و این روزها به‌وفور می‌توانید کارکرد طراحی را در همه‌جا و در بی‌ینال ببینید. به‌وفور در کارهای کانسپت و بادی‌آرت و هنرهای جدید می‌توانید ببینید. نشانه‌هایی از این دست پر است و موقعی که با این شور صحبت می‌کنیم، دوستان می‌گویند شما دارید متعصبانه راجع به این مسئله صحبت می‌کنید. می‌گویم این تعصب نیست، ما تازه کم ‌رویش کار کرده‌ایم. در جاهای دیگر از این دستاورد‌ها همیشه به‌نفع هنرهای دیگر و جامعه دارند استفاده می‌کنند و به‌نفع سیستم‌های روز دارند کار می‌کنند اما ما کم کار کرده‌ایم و این کم دارد زیاد دیده می‌شود.
این پذیرندگی طراحی در جهان معاصر چقدر است و با این مدیابودنش چقدر موافق و مخالف هستند؟
امروزه وقتی یک مرکز بزرگی مثل drawing سنتر در آمریکا شکل می‌گیرد و دو تا از بی‌ینال‌های مهم فرانسه ددسن و drawing now و اتاق طراحی انگلستان و نشر فیدون یا خانه طراحی استرالیا شکل می‌گیرد و...، یعنی طراحی در دنیا خیلی مهم است. Drawing سنتر از یک مرکز زیرزمینی بیرون می‌آید و وب‌سایتش به ابرسایت تبدیل می‌شود. امروز دارد به مراکز ناسا فکر می‌دهد یا درباره موجودات منتقرض‌شده کار می‌کند؛ دارد روی علم کار می‌کند روی طراحی، پزشکی و انیمیشن خلاصه از منظر طراحی روی هر چیزی تمرکز می‌کنند. حتی ریشه گسترش‌یافته انیمیشن از شاخه‌ای از طراحی هست و پذیرفته شده و رویش دارند به صورت جدی کار می‌کنند و اقتصادی برابر نفت و ساخت اسلحه دارد الان دارند موزه‌های طراحی تأسیس می‌کنند و خیلی از موزه‌ها هم به طراحی یک بخش اصلی را اختصاص می‌دهند اما ما همه کارهایمان خراب‌شده و شتابزده هست. طراحی‌ای مثل شعر نو می‌تواند در ایران بسیاری چیزها را دگرگون کند و بنیان هنرهای تجسمی را تغییر دهد. باید رویش کار شود و ما هم به نوبه خود در هر دوره کاری کرده‌ایم و الان هم داریم موزه طراحی را راه می‌اندازیم. یکی از تولیدات مهم ما می‌تواند موزه‌ها باشد. ما به‌زودی در تهران یک موزه طراحی راه‌اندازی می‌کنیم.
با چه رویکردی می‌خواهید موزه طراحی راه بیندازید؟
ما نمی‌خواهیم در آنجا مجموعه یا آثار جمع کنیم، بلکه بیشتر می‌خواهیم طراح جذب و امکانی تازه ایجاد کنیم برای طراحی جوان کشور مرکزی که قرار است این امکان را برای تمامی علاقه‌مندان طراحی این سرزمین فراهم کند؛ موزه‌ای که تشنه طراحی و طراح‌های مستقل کشور است و با خود عهد کرده که حداقل برای جوانان 30 سال دیگر با آثار جوان اکنون آثار موزه‌ای بسازد.

او در ساعتچي لندن، دِدسن پاريس و اسپاتزيونور ميلان نمايشگاه طراحي فردي و گروهي برگزار كرده و در ايران هم داراي 33 نمايشگاه انفرادي و دو مجموعه كتاب از آثارش چاپ كرده است. گاوزن در دانشگاه‌ها و فضاهاي هنري ايران و گاهي به شهرهاي مختلف ايران مي‌رود و دغدغه‌اش پرداختن به طراحي به عنوان يك رسانه مستقل است. او سال‌هاي پيش خانه طراحي را راه‌انداري كرده و در اكثر جا‌ها نمايشگاه‌ها و كارگاه‌هايش با استقبال مواجه مي‌شود و هدفش استعداديابي است كه در ايران هم مثل دنيا بشود در گسترش طراحي قدم‌هاي بزرگ‌تري برداشت. به نظر گاوزن، طراحي در ايران حضور پررنگي دارد و می‌شود گفت که علاوه بر تهران در اصفهان، مشهد، گيلان و شهرهاي ديگر هم اين اقبال به طراحي هست، اما شيراز نسبت به شهرهای دیگر طراح‌خيزتر است... و در اين سال‌ها آن‌قدر روي مديوم طراحي كار شده كه ديگر كسي تعريفي از طراحي نمي‌خواهد و ديگر تعريف‌هاي شخصي و يك‌خطي طراحي را محدود به داشته‌هاي فردي نخواهد كرد. در ايران طراحي هم به عنوان هنر پذيرفته شده، اما هنر جواني است كه بايد كار زيادي روي آن شود. گاوزن خودش را محصول آموزش درست مي‌داند و از دوم راهنمايي شاگرد استاد احمد نصرالهي در بابل بوده و براي همين بسترسازي فرهنگي و شرايط براي آموزش درست را لازمه گسترش كارش مي‌داند. با او درباره طراحي و اين فعاليت‌هايش گفت‌وگو كرده‌ايم كه آخرين ورك‌شاپ و نمايشگاهش در ايزدشهر و موزه ديدي برگزار شد و در آنجا پرفورمنسي از كاغذ و صدا شكل داده است و اين حركت‌ها به تناسب در جاهاي ديگر ايران هم تكرار خواهد شد.

درباره موزه ديدي بگوييد؟
بدون اغراق شايد موزه ديدي بزرگ‌ترين موزه در خاورميانه باشد؛ هم در اشل و ابعاد و هم در تعداد كارهايي كه در آنجا موجود هست و همين مسئله باعث شده كه موزه- گالري حرفه‌اي را شاهد باشيم و آن باري را كه موزه‌هاي ديگر و هنرهاي معاصر بايد به دوش بكشد، آنجا دارد به دوش مي‌كشد. موزه ديدي خصوصي است اما وقتي در آنجا قدم مي‌زنيد، با پروسه هنر معاصر ايران آشنا مي‌شويد؛ خصوصا از هنر معاصر از سقاخانه‌اي به اين طرف و البته قبل از آن هم... چندين كار از سپهري، چندين كار از عربشاهي، احمد نصرالهي و بسيار از هم‌نسلي‌هاي من به‌ويژه اجماعي از مجسمه‌ها مي‌بينيد؛ از تأثيرگذارها تا اين نسل جوان و درواقع سيكل درستي از هنر معاصر طي كرده كه در آنجا آنها را مي‌بينيد و خلأيي از اين منظر را احساس نمي‌كنيد. آشنايي من هم با موزه ديدي از آنجايي شروع شد كه مجموعه‌اي از آثارم را براي آنجا خريدند. مديريت آنجا با آقاي توسلي است و ايشان تنها مجموعه داري است كه از همه‌دوره‌هاي كاري‌ام آثاري را خريده است. اهميتش برايم اين هست كه چون سال‌هاست دارم طراحي مي‌كنم، او يكي از جست‌وجوگرهاي طراحي هست.
يعني اين باعث شده كه شما هم به دعوتشان آنجا برويد و هنرتان را در اختيار جوان‌ها در يك كارگاه آموزشي قرار دهيد؟
باب آشنايي باعث يك بده‌بستان‌هاي فكري شد و اصلا من درباره مجموعه طراحي‌هاي موزه ديدي با آقاي توسلي صحبت‌هايي كردم كه كيفيت‌سازي بيشتري در اين حوزه شود. اين روزها در ايران حضور طراحي در همه گالري‌هاي ايران بسيار قاطع هست و درك درستي دارد از طراحي به وجود مي‌آيد و روي گسترش برون‌مرزي‌اش هم كارهايي شده به همين دليل من هم در ميلان يك نمايشگاه از طراحي‌هاي طراحان ايراني برگزار كردم و ايشان هم حمايت كردند از اين نمايشگاه و بعد از ميلان هم همه اين آثار در موزه ديدي به نمايش درآمد. كنار اين اتفاق به دليل اهميت طراحي، شب طراحي و يك روز هم براي علاقه‌مندان طراحي ورك‌شاپ برگزار كرده‌ايم.
به‌همين‌دليل خواستيم در آنجا به طراحي هم بپردازيم و آن‌طور كه دلمان مي‌خواست خيال‌پردازي كنيم و طراحي را بشناسانيم و براي اولين بار ساخت طراحي به صورت عمومي را تجربه كرديم.
اهميت طراحي در چه چیزی است كه براي شما دغدغه شده كه به طور تخصصي طراحي را دنبال مي‌كنيد؟
امروزه نه‌تنها طراحي براي شخص من كه در دنيا براي خيلي‌ها اهميت دارد. گالري‌هاي تخصصي، مجموعه‌دارها، مراكز اختصاصي طراحي كه به طراحي به صورت جدي مي‌پردازند، بسيارند و از اين نظر ما هم در ايران داريم به طور پيوسته به طراحي مي‌انديشيم و مي‌پردازيم و شانه‌به‌شانه هنر معاصر و امروز طراحي دنيا داريم قدم برمي‌داريم. مي‌شود گفت اگر از طراحي دنيا جلو نيستیم اما نمي‌شود گفت كه عقب هستيم. طراحي در دنيا به عنوان يك مديا يك ريشه 15ساله دارد و اين هنر زاييده قرن بيست‌ويكم و بسيار جوان با سرعت اين قرن هماهنگ است. امروز در دنيا طراحي مي‌خواهد از تكنولوژي و سرعت دنيا عقب نماند، براي همين مديايي است كه خصلت‌هايش با دنياي معاصر هم‌خواني دارد و سرعت در آن نهادينه است. پوزتيو و نگاتيوبودن و حضور اجتماعي طراحي بسيار پررنگ است و طراحي نشانه‌هايي دارد كه به‌وفور در دنياي معاصر مي‌شود آن را ديد. يكي از هنرهايي كه مي‌تواند همگام با نسل امروز و با رؤياهاي بلندپروازانه‌اش پيش برود، طراحي هست و براي همين طراحان مهم، بي‌ینال‌هاي مهم و مراكز مهم حضور قوي و به رخ نمايان‌شده‌اي دارند. از همان ابتدا با اين انگيزه كه جامعه جهاني دارد به طراحي مي‌پردازد، رويش فوكوس نكرده‌ايم، يك چيز ديگر بوده، علاقه بوده و ما به صورت جدي به علاقه‌مان بها داده‌ايم و برايش فضا ساختيم.
برخورد حسي كرده‌ايد؟
كاملا آگاهانه و علمي براي همين ردش را زديم و ديديم كه در ايران علاقه‌مندان زيادي هستند و همديگر را پيدا كرديم و ديديم كه علاقه‌مندان و ديوانگان طراحي زيادي در دنيا هست كه همديگر را پيدا و ساپورت مي‌كنيم.
الان چقدر آدم مهم در زمينه طراحي فعاليت مي‌كنند؟
آدم‌هاي مهم اهميت ندارند مهم انديشه جوان طراحي است كه دارد رشد مي‌كند. در ايران و در همه دنيا طراحي همواره در هنرهاي تجسمي مهم بوده و حضور داشته است. در طول تاريخ هنر هميشه از طراحي تعريف‌هاي خاصي شده و به‌عنوان پشتوانه نقاشي، مجسمه‌سازي و گرافيك مطرح بوده و مثلا تعريف‌هايي هم از جنس اينكه طراحي مادر و ريشه همه هنرهاست و طراحي بهانه‌اي است براي اسكيس‌زدن و از اين‌جور تعريف‌هاي سطحي و دم‌دستي واكاوي نشده؛ اما نسل ما آمد همه اين قرارها و تعريف‌ها را برهم ريخت و براي مثال اگر ميكل‌آنژ و داوينچي طراحي مي‌كرده‌اند، اينها الزاما طراح معاصري نيستند بلكه آنها از تبار طراحي‌اند، يعني از پدربزرگ‌هاي طراحي‌اند؛ حتي پيكاسو. يا آن طراحي‌هايي كه اديسون براي لامپ‌ها كرده بود و به‌عنوان طراحي مستقل مطرح شدند؛ بايد دانست الزاما اديسون طراح نيست بلكه اين حضور اجتماعي طراحي است يا طراحي‌هاي پشت‌تلفني كه نوعي از حضور عاطفي طراحي است.
ساخت طراحي چيست؟
در طول دوران همه انتظار داشتند كه طراحي با سرعت آميخته شده و انتقال سريع احساس بر كاغذ باشد؛ يا كسي كه طراح است دست سريعي دارد و با سرعت كار مي‌كند، يا هركسي مي‌خواهد ايده‌اي را اجرا كند در ابتدا با طراحي اسكيس مي‌زند. هميشه طراحي يك شكل كاربردي داشته و نسبت به طراحي اين انتظار وجود داشته كه بايد كاركرد اجرائي داشته باشد؛ وقتي نمايشگاه برگزار مي‌كردم همه مخاطبان مي‌گفتند چقدر تو سرعت داري، چقدر دست قوي‌اي داري و... . اصلا همه اين‌طوري طراحي را باور كرده بودند و بعد از مدتي خودم دريافتم آنچه من روي ديوار مي‌برم اصلا با سرعت كار نشده است. اين چيزي كه همه از طراحي باور كرده‌اند. من ديدم پروسه ديگري را طي مي‌كنم؛ اول اينكه من زمان زيادي را صرف طراحي مي‌كردم اما همان مخاطب طور ديگري انتظار داشت و ما هم براي اينكه بگوييم طراح خوبي هستيم به آنها مي‌گفتيم بله با سرعت كار مي‌كنيم و در آن زمان گويي مي‌خواستيم مخاطب را راضي نگه داريم مخاطبي هيچ دانشي از كار ما نداشت و اصلا ما را نمي‌فهميد اما واقعيت اين بود آنچه به عنوان طراحي كار مي‌كردم اصلا اين طوري نبود بلكه با تمركزي والا كارم شكل مي‌گيرد و در پروسه كارى‌ام عملا ديديم كه ما داريم دنياي ذهني مان را ذره‌ذره مي‌سازيم و در عمل هيچ‌چيزي از آن كار سريع در روند خلق وجود ندارد اما احساس و همان حس سرعت را منتقل مي‌كند، منطق انديشه‌ات را منتقل مي‌كند و همه فكر و احساس را انتقال مي‌دهد و... وقتي مي‌ديدم فيلم‌سازاني مثل تاركوفسكي و ديويد لينچ آثارشان پر از حس است و شاعرانگي دارد و در كار تاركوفسكي آن تمركز عظمي وجود دارد و در كار لينچ آن سرعت عجيب وجود دارد سؤالي برايم پيش مي‌آمد آيا اين يك‌ساعت‌ونيم يا دوساعت‌ونيم فيلم واقعا به همان سرعت ساخته شده، يا نه پروسه زمان زيادي صرف آنها شده است. از نوشتن فيلم‌نامه گرفته تا يافتن تهيه كننده، انتخاب بازيگر، فيلمبرداري و تدوين و... زمان زيادي صرف توليد اين آثار مي‌شود و فقط يك‌ساعت‌ونيم فيلم درمي‌آيد، همه آنچه بايد در يك اثر هنري باشد، در آن نهادينه شده، پر از حس است، پر از منطق است و دنياي هنرمند را به رخ مي‌كشد. بعد من از خودم مي‌پرسيدم چرا ما نقاش‌ها محكوم شده‌ايم كه بايد كارمان «آن» داشته باشد. حتما بايد حسي و لحظه‌اي باشد. چرا همه از نقاش‌ انتظار دارند در يك زمان كم يك اثر هنري خلق كند. وقتي موشكافي مي‌كردم، مي‌ديدم كه كار نقاشان ايراني شتابزده است و آن تمركز لازم را براي خلق اثر هنري ندارد و آن زمان لازم كه بايد صرف يك اثر هنري شود، نمي‌شود؛ مثل اينكه همه آنها انتظار داشتند يك‌طور ديگر باشيم، محكوم باشيم به خلق سريع اثر. اما من هميشه برعكس بودم. وقتي ذره‌ذره كار مي‌كردم دنياي بزرگي را مي‌ساختم سه، چهار ماه زمان مي‌برد و درعين‌حال، آن و لحظه هم مي‌توانست داشته باشد و حس‌اش را هم مي‌توانست منتقل كند و هيچ مشكلي هم نداشت و به‌مراتب هم تأثير بيشري از آثار شتابزده و كم‌وقت داشت. بعد آمديم در حوزه آموزشي هم همين كار را كرديم كه از آن فضاي حسي خارجشان كنيم. جوان بوده كه مي‌آمد و مي‌خواست به‌سرعت چيزي را بكشد. بعد از مدتي هم مي‌توانست چيزي عيني را بكشد و چيزهاي ذهني را هم خيلي سريع مي‌توانست پياده كند. ديديم كه چطور اثرش مي‌تواند تبديل به اثر هنري مؤثري بشود و بتواند شاخصه‌هاي اثر هنري را پيدا كند و بتواند مرزهاي هنري را پشت‌سر بگذارد و در گالري‌هاي معتبر روي ديوار برود و بتواند به درستي درك بشود. من خواستم به همان اندازه كه در يك اثر نبوغ و استعداد مي‌بينند، دانش هم ببينند، اين بود كه در حوزه آموزشي ساخت طراحي را مطرح كردم. مثل يك معمار كه ملات و آجر بهش بدهي، خانه خودش را مي‌سازد اما معماري كه دانش دارد. خانه خاص‌تری را بنا می‌کند. در طراحی، مداد و کاغذ هست همان چیزی که خیلی‌ها سریع می‌خواهند چیزی را بکشند. در صورتی که ما آمدیم واژه‌سازی کردیم کلمه به کلمه که تکنیک‌سازی بشود و خواستم از ظرافت‌های متریال استفاده کنیم و دانستم که خود ابزار هم امکانات تازه‌ای می‌دهد. ساخت طراحی یا طراحی‌سازی استفاده درستی از تمامی امکانات تجسمی است و از تمامی امکانات طراحی استفاده می‌شود؛ از ابزار طراحی تا فضاهای ذهنی و از خصلت‌های طراحی گرفته تا نشانه‌ها و ویژگی‌هایش . طراح از همه اینها می‌تواند استفاده کند و در اثرش از آنها بهره بگیرد. تازه از همه اینها از منطق تا صدا و تا مهندسی در طراحی استفاده کردیم، هیچ چیزی از احساس اثر کم نشد تازه بیشتر هم شد. همان بیننده‌ای که از ما انتظار داشت ما این‌طور باید باشیم و سرشار از احساس حالا داشت ما را باور می‌کرد و بسیار در ذهن مخاطب‌مان تأثیر می‌گذاشتیم. دستاوردهای طراحی گروه ما زیاد شده چون دانش ساخت طراحی را پیدا کرده بودیم؛ برای اینکه بی‌محابا می‌توانیم از ابزارها در طراحی استفاده کنیم و به همان اندازه سرعت را دخالت می‌دهیم که از تمرکز هم استفاده می‌کنیم. وقتی شروع کردیم به ساخت طراحی مسئله زمان هم شکل گرفت. مثلا همیشه انتظار داشتند طراحی یعنی سرعت در تولید اثر هنری اما ما آمدیم زمان را صرف تولید طراحی کردیم یعنی انتخاب درست واژه کردیم و این انتخاب درست است که خیلی از راه‌ها را هموار می‌کند برای رسیدن به اتفاقات بنیادی‌تر و افکار تازه‌تر.
حالا اشاره کردید به ابزار، این ابزار در طراحی تعریف تازه‌ای دارد یا برخورد تازه‌ای با آنها می‌شود؟
ما اگر طراحی را به عنوان مدیا بپذیریم، هر مدیا باید ابزار خاص خودش را داشته باشد. الزاما ابزار چیز بزرگ و کارخانه نیست، هر وقت در ایران اسم ابزار می‌آید همه فکر می‌کنند باید چیز بزرگ و قلمبه باشد؛ نه این‌طور نیست. مثلا ابزار سینما؛ دوربین و نگاتیو هست و وسایل نورپردازی و اندازه‌گیری است. ابزار یک معمار؛ نقشه و پلان آهن و آجر و سیمان هست. همه ما اینها را می‌دانیم. ابزار طراحی و نقاشی خیلی ساده است؛ ما نقاشی را در طول تاریخ پذیرفته‌ایم که قلم‌مو، بوم و رنگ ابزارش است. کنارش هم روغن برزک هم هست و نمونه‌های این تیپی... طراحی چیست؟ در طراحی ابزارهایمان خیلی ساده هست؛ مداد؛ زغال، کاغذ، و تخته‌شاسی و حالا چند تکه جانبی هم فکر کنید که دارد بنابراین در همین 15 سال در تمام دنیا که طراحی را به عنوان یک مدیا پذیرفته‌اند با ابزارهایش هم کار کرده‌اند. در طراحی امروزه ابزار مسئله مهمی است با کاغذ تولید صدا هم می‌شود و این مسئله دارد امکان تازه‌ای برای کشف این مدیا ایجاد می‌کند و همان‌طور دقت به مدیا و ابزارهایمان زیاد شده امکانات بیشتری به ما داده است. الان طراحان معروفی هستند که با خود مداد یا با براده مداد اثر خلق می‌کنند. با خاکستری‌های مداد اثر می‌آفرینند. اصلا خود کاغذ به ما کمک کرده به عنوان ابزار بتوانیم لایه‌لایه از روی آن برداریم و چیدمان‌های خاصی را از آنها ارائه کنیم و برخی هم توانسته‌اند با صداهایی که از کاغذ و ابزارهای تجسمی ساطع می‌شود موسیقی هم بسازند و به‌ویژه بچه‌هایی که در زمینه موسیقی کار می‌کنند. مخصوصا نسل جدید. به‌جرئت می‌توانم بگویم دستاوردهای ما روی موسیقی امروز ما تأثیر گذاشته و دوستانی هم اشاره کرده‌اند آن‌قدری که از کلاس‌های نقاشی تأثیر گرفته‌اند، از کلاس‌های استادان موسیقی تأثیر نگرفته‌اند! اما متأسفانه نگفته‌اند این کلاس‌ها برای چه کسانی بوده و ریشه آن از کجاست مهم نیست ذهن جست‌وجو گر خواهد دانست مرکزی بوده که این امکان و تأثیر را بر آنها گذاشته و جایی بوده مثل خانه طراحی و آدم‌هایی مثل ما بوده‌اند که با اینها کار کرده‌اند. شخص بنده نیازی ندارم نامی از من برده شود اما خود مدیای طراحی و خانه طراحی نیازمند این توجه هستند چون دستاوردهای تازه‌ای را ایجاد کرده‌اند. هنرمندهای هوشیار ما خیلی زیاد از بچه‌های ما استفاده کرده‌اند؛ تئاتری‌ها از بچه‌های ما استفاده کرده‌اند که خاستگاه اولیه‌شان در خانه طراحی بوده. از بچه‌هایی بوده‌اند که در خانه طراحی رشد کرده‌اند. این مدیا قابلیت‌های تازه‌ای برای کشف و شهود و می‌شود این امکانات تازه را درک کرد و گسترشش داد. اتفاق افتاده گروه‌های موسیقی از من دعوت کردند که بروم برایشان کاغذنوازی یا تخته‌شاسی‌نوازی کنم. خود تخته شاسی، تخته‌شاسی‌زدن در ساخت صدا به ما امکان تازه بیانی می‌دهد. دوره‌هایی ما در خلوت‌مان آن‌قدر موسیقی گوش کرده‌ایم و حس گرفته‌ایم که براساس آن طراحی و نقاشی کشیده‌ایم. حالا چه ‌اشکالی دارد دنیای موسیقی از این امکاناتی که طراحی ایجاد می‌کند، استفاده کند شاید با این امکانات آدم‌های بیشتری جذب فضای فرهنگ و هنر شوند. خیلی از بن‌بست‌های موسیقی، تئاتر، تجسمی و ... شاید از طریق این امکانات نو در بیاید. شما امروزه همین رد صداسازی را در فیلم‌ها و آواسازی را در موسیقی معاصر دارید می‌بینید. خلاصه، ما طراحی را به عنوان رسانه مستقل پذیرفته‌ایم و باعث شده دامنه‌اش را گسترش دهیم و تا آنجا که بسیار حرکت‌های بین‌رشته‌ای کار کنیم ولی حل دیگر رشته‌ها نشویم. راحت توانسته‌ایم توی دلشان برویم گاهی در متن‌شان و گاهی تا مرز دیگر شاخه‌ها رفته‌ایم. طراحی در مرز هر شاخه‌ای از هنر قدم می‌زند و به فراخور گسترش آن رشته‌ها می‌تواند خودش را بگستراند. طراحی امروز یک امکان تازه هست برای دنیای هنر امروز و این روزها به‌وفور می‌توانید کارکرد طراحی را در همه‌جا و در بی‌ینال ببینید. به‌وفور در کارهای کانسپت و بادی‌آرت و هنرهای جدید می‌توانید ببینید. نشانه‌هایی از این دست پر است و موقعی که با این شور صحبت می‌کنیم، دوستان می‌گویند شما دارید متعصبانه راجع به این مسئله صحبت می‌کنید. می‌گویم این تعصب نیست، ما تازه کم ‌رویش کار کرده‌ایم. در جاهای دیگر از این دستاورد‌ها همیشه به‌نفع هنرهای دیگر و جامعه دارند استفاده می‌کنند و به‌نفع سیستم‌های روز دارند کار می‌کنند اما ما کم کار کرده‌ایم و این کم دارد زیاد دیده می‌شود.
این پذیرندگی طراحی در جهان معاصر چقدر است و با این مدیابودنش چقدر موافق و مخالف هستند؟
امروزه وقتی یک مرکز بزرگی مثل drawing سنتر در آمریکا شکل می‌گیرد و دو تا از بی‌ینال‌های مهم فرانسه ددسن و drawing now و اتاق طراحی انگلستان و نشر فیدون یا خانه طراحی استرالیا شکل می‌گیرد و...، یعنی طراحی در دنیا خیلی مهم است. Drawing سنتر از یک مرکز زیرزمینی بیرون می‌آید و وب‌سایتش به ابرسایت تبدیل می‌شود. امروز دارد به مراکز ناسا فکر می‌دهد یا درباره موجودات منتقرض‌شده کار می‌کند؛ دارد روی علم کار می‌کند روی طراحی، پزشکی و انیمیشن خلاصه از منظر طراحی روی هر چیزی تمرکز می‌کنند. حتی ریشه گسترش‌یافته انیمیشن از شاخه‌ای از طراحی هست و پذیرفته شده و رویش دارند به صورت جدی کار می‌کنند و اقتصادی برابر نفت و ساخت اسلحه دارد الان دارند موزه‌های طراحی تأسیس می‌کنند و خیلی از موزه‌ها هم به طراحی یک بخش اصلی را اختصاص می‌دهند اما ما همه کارهایمان خراب‌شده و شتابزده هست. طراحی‌ای مثل شعر نو می‌تواند در ایران بسیاری چیزها را دگرگون کند و بنیان هنرهای تجسمی را تغییر دهد. باید رویش کار شود و ما هم به نوبه خود در هر دوره کاری کرده‌ایم و الان هم داریم موزه طراحی را راه می‌اندازیم. یکی از تولیدات مهم ما می‌تواند موزه‌ها باشد. ما به‌زودی در تهران یک موزه طراحی راه‌اندازی می‌کنیم.
با چه رویکردی می‌خواهید موزه طراحی راه بیندازید؟
ما نمی‌خواهیم در آنجا مجموعه یا آثار جمع کنیم، بلکه بیشتر می‌خواهیم طراح جذب و امکانی تازه ایجاد کنیم برای طراحی جوان کشور مرکزی که قرار است این امکان را برای تمامی علاقه‌مندان طراحی این سرزمین فراهم کند؛ موزه‌ای که تشنه طراحی و طراح‌های مستقل کشور است و با خود عهد کرده که حداقل برای جوانان 30 سال دیگر با آثار جوان اکنون آثار موزه‌ای بسازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.