|

گفت‌وگو با شكرخدا گودرزي كارگردان نمايش «سهروردي»

ناراضي بوديد، من پاسخ‌گويتان هستم

رضا آشفته

نمایش سهروردي، فيلسوف بزرگ اشراقي ايران‌زمين كه زندگي پر از ماجرا و تراژيكي داشته، اين روزها با نقش‌آفريني علي دهكردي در اين نقش، در تالار وحدت و ساعت 18 اجرا مي‌شود. بنیان تفکر سهروردی با رویکردی به حکمت خسروانی (ایران باستان) و آنچه از حکمت هرمسی یا افلاطون دریافت کرده بود، با شهودی که از آموزه‌های اسلامی فراگرفته بود او را مورد غضب متعصبان دوران خود قرار داد و موجب شد که مفتیان و متعصبان شهر حلب او را در عنفوان جوانی ۳۶ یا به‌عبارتی ۳۸سالگی محاکمه کردند و به‌قتل رساندند. نمایش «سهروردی» نوشته و كار شکرخدا گودرزی است كه در آن اصغر همت، حبیب دهقان‌نسب، فخرالدین صدیق‌شریف، افسر اسدی، الهام جعفرنژاد، نوید گودرزی، مجید جعفری، اصغر معینی، علیرضا درویش‌نژاد و سمیه میربهاء به‌ایفای نقش می‌پردازند.

‌چه دلايلي وجود دارد كه بهتر است هر ايراني نمايش سهروردي را ببيند؟
به نظرم يكي از دلايل كه شايد هم خيلي مهم باشد، بحث بي‌هويتي است كه در جامعه ما و البته در جامعه جهاني وجود دارد. اين بي‌هويتي چند مؤلفه دارد؛ يكي مبحث اسطوره‌سازي‌هاي جديد است و براي مثال از بچگي اسطوره‌هايي چون زورو، مرد خفاشي، مرد عنكبوتي و.... آرام آرام زمينه و بستري را فراهم مي‌كنند كه اين بي‌هويتي از دوران كودكي شكل مي‌گيرد. همچنين مؤلفه‌هايي مثل آموزش و دنياي جديد بدون اينكه اين زير‌ساخت و تعامل با اين دنياي جديد فراهم بشود، طرف را دچار خودباختگي مي‌كند و او دچار پذيرش فرهنگي مي‌شود كه به اينجا آمده است و چون زمينه براي زير‌ساخت فرهنگي وجود ندارد، به‌جاي تعامل آن را همين‌طوري مي‌پذيرد و از قبل هم زمينه اين پذيرش هست و در واقع مغلوب آن شده است. مؤلفه‌هاي بعدي به دبستان، راهنمايي و دبيرستان برمي‌گردد كه در آنها تلاش جدي براي ايجاد زير‌ساخت فرهنگي با مؤلفه‌هاي ملي، مذهبي و تاريخي ما و همسوشدن با آنها نبوده است و از آن‌سو نيز افراط و تفريط‌هايي هست كه در نهايت آن مؤلفه‌هاي پرزرق‌وبرق را نوآموز و دانش‌آموز و دانشجوي ما مي‌پذيرد و دچار بي‌هويتي مي‌شود.
‌اين بي‌هويتي حتما دردسرهاي بزرگي هم دارد؟
بله، اين بي‌هويتي چند تا بخش دارد و به مناسبات توليدي، ماشينيزم و تقسيم‌بندي كشورها به جهان اول، دوم و سوم نيز برمي‌گردد كه مشكلات اساسي مانند مهاجرت و تبعيض‌نژادي را به‌وجود مي‌آورد و انسان بي‌هويت هيچ چيزي ندارد و به قول نيما براي آويختن قباي ژنده خودش جايي ندارد و... كه اين از پس قرون آمده و نمي‌داند كجا بايد آن را آويزان كند. طبيعتا رابطه‌اش با آنچه با مدرنيسم است، به هم مي‌خورد.
‌اهميت فيلسوفان گذشته ما در چيست؟
ما سه فيلسوف بزرگ داريم كه فلسفه مشاء به ابن‌سينا، فلسفه متعاليه به صدرا و فلسفه اشراق كه بر بام اينهاست، به‌نام سهروردي است. نوآموز ما امروز هيچ ارتباطي با اين فلاسفه ندارد و تلاشي هم براي آموزش اينها نمي‌شود و هر‌چه تقصير هست متوجه اين‌ور است؛ چون خوراكي به بچه‌هايمان از دبستان تا دانشگاه نمي‌دهيم. بنابراين هيچ‌گونه شناختي از اين افراد نيست و دانشگاه هم يك جور ديگر به‌دنبال ايجاد آرايش و ارائه افكاري است كه به دليل نبودن همان زيرساخت‌هاي فرهنگي همه را دچار اشكال و بي‌هويتي خواهد كرد. براي همين الگوي بچه‌هاي ما ستاره‌هاي فوتبال و سينماي جهان و مدلينگ‌ها خواهد شد و اينها را بهتر از آدم‌هاي مهم خودشان مي‌شناسند و اگر در يك مكان مانند خيابان ملاصدرا، سهروردي و ابن‌سينا از آنها بپرسيم اينها كي هستند؟ ممكن نيست جواب بدهند و در اين حد كه ابن‌سينا پزشك بوده از او مي‌گذرند و اصلا نمي دانند ابن‌سينا يك فيلسوف است كه او جهاني است و او آن زمان و اين زمان را به‌خوبي مي‌شناسد و در جهان صاحب كرسي است. متأسفانه اين اتفاق نيفتاده است.
‌بحث هويت چقدر مهم است؟
هويت باعث ايجاد اعتمادبه‌نفس، آرامش و آسودگي خاطر در آدم‌ها مي‌شود و بي‌هويتي باعث ايجاد حس تهي‌شدن مي‌شود و آدم بي‌هويت از ماهيت خودش بي‌خبر است و اين باعث مي‌شود كه از خودش و اصل و نسبش دور شود و درحالي‌كه هويت و جوهره هر آدمي به لحاظ دروني باعث ايجاد معنا خواهد شد و در شناسايي همين افراد مهم، چنين فرهنگ‌سازي‌اي ممكن خواهد شد. اينها نام‌هاي بلندي هستند كه باعث ايجاد هويت مي‌شوند و بحث فرهنگي يك شعار توخالي نيست! ما با داشته‌هاي انديشه‌اي است كه معنا مي‌يابيم؛ ابن‌سينا در قرن چهارم، سهروردي در قرون پنجم و ششم و ملاصدرا در قرن 11 بوده‌اند و با شناسايي همين‌هاست كه معنا مي‌گيريم. چون هر يك از اينها در زمانه خود قرباني تعصبات زمانه‌شان شده‌اند و به تعبيري افراد تك‌ساحتي ابن‌سينا، سهروردي و ملاصدرا را مورد آزار تعصبات و خام‌انديشي‌هاي خويش قرار داده‌اند. شناخت اينها به آدم امروز دلگرمي به زيستن مي‌بخشد و اينكه آدمي خانواده‌اي دارد كه شجره و اصالت دارد و آدمي كه هيچ شناختي از خود ندارد، دچار تهي‌شدگي خواهد شد و اين دو جهان‌هاي متفاوتي هستند.
‌سهروردي و فلسفه اشراق بسيار مهم و عميق است، چقدر اينها را در صحنه نمايش ساده و همه‌فهم كرده‌ايد؟
همان‌گونه كه حكمت اشراق فلسفه‌اي است كه اساس و بنيانش بر كشف و شهود است و سهروردي آن را به‌طور ديداري بيان مي‌كند، ما نيز سعي كرده‌ايم اين عناصر ديداري را رنگ و لعاب بيشتري ببخشيم. با آنكه متن متكي به كلام و ديالوگ است، به مدد تصوير و عكس رفتاري بايد آدمي در حيطه كشف و شهود حركت كند كه بايد از آن انتظار داشته باشيم. بنيان فكري از تعبير و تفسير عالم نور و ظلمت، غار و بيرون از غار، حقيقت و سايه گرفته شده و اينها را سولوحه طراحي و نورپردازي و عناصر بصري قرار داده‌ايم و جهان حاكم بر آن اجرا شده است و به‌عنوان جهان غار و تيرگي و جهان بيرون از غار و روشنايي ديده خواهند شد. چنانچه از همان آغاز نمايش سهروردي در كلاس درسش در صحنه در جست‌وجوي نورهايي است كه در آن غبار به‌دنبال پيدا‌كردن حقيقت است و اينكه نورهايي تابيده مي‌شود، تازه ظلمت از بين مي‌رود و این اتفاق با تابش مي‌افتد. عنصر بعدي تصويري، رابطه نور با اشيا و اجسام است كه سهروردي در عقل سرخ به آن مي‌پردازد، كه در صحنه سوم فصل تلاقي ظلمت و نور آن خط قرمز است و آن كشف و شهود نائل مي‌شود به عقل سرخ. اينها پيچيده‌ترين مفاهيم است كه به ساده‌ترين زبان بيان مي‌شود و بعد ديداري با مخاطب برقرار مي‌كند و حتي مخاطب عام هم در نظر گرفته شده و براي اين منظور قصه‌اي را مطرح مي‌كنيم و سهروردي خيلي ساده و طبيعي در كلاس مجادله مي‌كند و بعد به خانه‌اي پا مي‌گذارد كه در آن عشق و مادري هست و همه اينها توأمان با هم مي‌آيند و در قصه زندگي و معرفت‌شناسي در كنار هم آورده شده است.
‌چقدر موسيقي به فهم اين نمايش كمك مي‌كند؟
ما به موسيقي همان قدر اهميت داده‌ايم كه بشود بين چيدمان اركستراسيون صداي بازيگران و چيدمان موسيقي و ساز‌بندي‌ها همه با هم ديده بشوند؛ چون ريشه حكمت اشراق در حكمت هرمسي هم هست، بنابراين جايگاه كلاسيك دارد و از آن سو نيز از يك جايگاه ايراني هم برخوردار است و بنابراين بخشي از سازها شامل پيانو، ويولنسل و ويلن آلتو مي‌شود و در كنارش سازهاي ايراني عود و بربط هم در نظر گرفته شده و از آن‌سو نيز ساز كوبه‌اي پر‌حجم هم به كار گرفته مي‌شود و همه اينها هم از لحاظ معنايي و هم از لحاظ شنيداري كاركرد پيدا مي‌كنند و حالا انواع افكت با سازهاي افكتيو درگير اجرا مي‌شود و ما لحظات افكتيو هم داريم.
‌سكوت و مكث چقدر در جريان اجرا براي ايجاد جريان شهودي به كار گرفته شده است؟
سعي كرده‌ايم گاهي موسيقي و گاهي حتي ديالوگ‌ها را متوقف كنيم و فقط سكوت باشد و در سكوت موسيقي مكث بازيگران اتفاق بيفتد و اينها هيچ‌گاه ريتم نمايش را برهم نمي‌ريزند و حتي باعث ايجاد ريتم دروني و بيروني مي‌شوند و هماهنگي بين اجرا و مخاطب براي ذي‌نفوذشدن در آن ايجاد شده است.
‌انتخاب بازيگران چقدر در جاذبه كار مؤثر است؟
اين بازيگران صاحب‌نام هستند در عرصه هنرهاي نمايشي و از يك‌سو اصغر همت و افسر اسدي و از سوي ديگر علي دهكردي و حبيب دهقان‌نسب و مانند اينها و حتي جوان‌هايي چون نويد گودرزي و الهام جعفرنژاد همگي مي‌توانند جاذبه لازم را به اجرا بدهند؛ چون هر يك از اينها از ابتدا با متن و نقش‌هايشان تقريبا آشنا بوده‌اند و حتي مي‌دانستند كه اين نقش‌ها براي آنها نوشته مي‌شود. و براي آنها بارها اين متن خوانده شده است. هر يك از اينها سر جاي خودشان هستند و هيچ‌کدام زوركي براي نقششان انتخاب نشده‌اند.
‌توصيه به مخاطبان؟
بياييد و سهروردي را ببينيد و اين يك رويداد بزرگ است كه نبايد آن را از دست بدهيم. بياييد و اگر ناراضي بوديد من پاسخ‌گويتان هستم و اين اولين بار است كه نمايشي از سهروردي به صحنه مي‌آيد كه مي‌تواند سرآغاز يك جست‌وجوگري درباره هويت ما باشد.

نمایش سهروردي، فيلسوف بزرگ اشراقي ايران‌زمين كه زندگي پر از ماجرا و تراژيكي داشته، اين روزها با نقش‌آفريني علي دهكردي در اين نقش، در تالار وحدت و ساعت 18 اجرا مي‌شود. بنیان تفکر سهروردی با رویکردی به حکمت خسروانی (ایران باستان) و آنچه از حکمت هرمسی یا افلاطون دریافت کرده بود، با شهودی که از آموزه‌های اسلامی فراگرفته بود او را مورد غضب متعصبان دوران خود قرار داد و موجب شد که مفتیان و متعصبان شهر حلب او را در عنفوان جوانی ۳۶ یا به‌عبارتی ۳۸سالگی محاکمه کردند و به‌قتل رساندند. نمایش «سهروردی» نوشته و كار شکرخدا گودرزی است كه در آن اصغر همت، حبیب دهقان‌نسب، فخرالدین صدیق‌شریف، افسر اسدی، الهام جعفرنژاد، نوید گودرزی، مجید جعفری، اصغر معینی، علیرضا درویش‌نژاد و سمیه میربهاء به‌ایفای نقش می‌پردازند.

‌چه دلايلي وجود دارد كه بهتر است هر ايراني نمايش سهروردي را ببيند؟
به نظرم يكي از دلايل كه شايد هم خيلي مهم باشد، بحث بي‌هويتي است كه در جامعه ما و البته در جامعه جهاني وجود دارد. اين بي‌هويتي چند مؤلفه دارد؛ يكي مبحث اسطوره‌سازي‌هاي جديد است و براي مثال از بچگي اسطوره‌هايي چون زورو، مرد خفاشي، مرد عنكبوتي و.... آرام آرام زمينه و بستري را فراهم مي‌كنند كه اين بي‌هويتي از دوران كودكي شكل مي‌گيرد. همچنين مؤلفه‌هايي مثل آموزش و دنياي جديد بدون اينكه اين زير‌ساخت و تعامل با اين دنياي جديد فراهم بشود، طرف را دچار خودباختگي مي‌كند و او دچار پذيرش فرهنگي مي‌شود كه به اينجا آمده است و چون زمينه براي زير‌ساخت فرهنگي وجود ندارد، به‌جاي تعامل آن را همين‌طوري مي‌پذيرد و از قبل هم زمينه اين پذيرش هست و در واقع مغلوب آن شده است. مؤلفه‌هاي بعدي به دبستان، راهنمايي و دبيرستان برمي‌گردد كه در آنها تلاش جدي براي ايجاد زير‌ساخت فرهنگي با مؤلفه‌هاي ملي، مذهبي و تاريخي ما و همسوشدن با آنها نبوده است و از آن‌سو نيز افراط و تفريط‌هايي هست كه در نهايت آن مؤلفه‌هاي پرزرق‌وبرق را نوآموز و دانش‌آموز و دانشجوي ما مي‌پذيرد و دچار بي‌هويتي مي‌شود.
‌اين بي‌هويتي حتما دردسرهاي بزرگي هم دارد؟
بله، اين بي‌هويتي چند تا بخش دارد و به مناسبات توليدي، ماشينيزم و تقسيم‌بندي كشورها به جهان اول، دوم و سوم نيز برمي‌گردد كه مشكلات اساسي مانند مهاجرت و تبعيض‌نژادي را به‌وجود مي‌آورد و انسان بي‌هويت هيچ چيزي ندارد و به قول نيما براي آويختن قباي ژنده خودش جايي ندارد و... كه اين از پس قرون آمده و نمي‌داند كجا بايد آن را آويزان كند. طبيعتا رابطه‌اش با آنچه با مدرنيسم است، به هم مي‌خورد.
‌اهميت فيلسوفان گذشته ما در چيست؟
ما سه فيلسوف بزرگ داريم كه فلسفه مشاء به ابن‌سينا، فلسفه متعاليه به صدرا و فلسفه اشراق كه بر بام اينهاست، به‌نام سهروردي است. نوآموز ما امروز هيچ ارتباطي با اين فلاسفه ندارد و تلاشي هم براي آموزش اينها نمي‌شود و هر‌چه تقصير هست متوجه اين‌ور است؛ چون خوراكي به بچه‌هايمان از دبستان تا دانشگاه نمي‌دهيم. بنابراين هيچ‌گونه شناختي از اين افراد نيست و دانشگاه هم يك جور ديگر به‌دنبال ايجاد آرايش و ارائه افكاري است كه به دليل نبودن همان زيرساخت‌هاي فرهنگي همه را دچار اشكال و بي‌هويتي خواهد كرد. براي همين الگوي بچه‌هاي ما ستاره‌هاي فوتبال و سينماي جهان و مدلينگ‌ها خواهد شد و اينها را بهتر از آدم‌هاي مهم خودشان مي‌شناسند و اگر در يك مكان مانند خيابان ملاصدرا، سهروردي و ابن‌سينا از آنها بپرسيم اينها كي هستند؟ ممكن نيست جواب بدهند و در اين حد كه ابن‌سينا پزشك بوده از او مي‌گذرند و اصلا نمي دانند ابن‌سينا يك فيلسوف است كه او جهاني است و او آن زمان و اين زمان را به‌خوبي مي‌شناسد و در جهان صاحب كرسي است. متأسفانه اين اتفاق نيفتاده است.
‌بحث هويت چقدر مهم است؟
هويت باعث ايجاد اعتمادبه‌نفس، آرامش و آسودگي خاطر در آدم‌ها مي‌شود و بي‌هويتي باعث ايجاد حس تهي‌شدن مي‌شود و آدم بي‌هويت از ماهيت خودش بي‌خبر است و اين باعث مي‌شود كه از خودش و اصل و نسبش دور شود و درحالي‌كه هويت و جوهره هر آدمي به لحاظ دروني باعث ايجاد معنا خواهد شد و در شناسايي همين افراد مهم، چنين فرهنگ‌سازي‌اي ممكن خواهد شد. اينها نام‌هاي بلندي هستند كه باعث ايجاد هويت مي‌شوند و بحث فرهنگي يك شعار توخالي نيست! ما با داشته‌هاي انديشه‌اي است كه معنا مي‌يابيم؛ ابن‌سينا در قرن چهارم، سهروردي در قرون پنجم و ششم و ملاصدرا در قرن 11 بوده‌اند و با شناسايي همين‌هاست كه معنا مي‌گيريم. چون هر يك از اينها در زمانه خود قرباني تعصبات زمانه‌شان شده‌اند و به تعبيري افراد تك‌ساحتي ابن‌سينا، سهروردي و ملاصدرا را مورد آزار تعصبات و خام‌انديشي‌هاي خويش قرار داده‌اند. شناخت اينها به آدم امروز دلگرمي به زيستن مي‌بخشد و اينكه آدمي خانواده‌اي دارد كه شجره و اصالت دارد و آدمي كه هيچ شناختي از خود ندارد، دچار تهي‌شدگي خواهد شد و اين دو جهان‌هاي متفاوتي هستند.
‌سهروردي و فلسفه اشراق بسيار مهم و عميق است، چقدر اينها را در صحنه نمايش ساده و همه‌فهم كرده‌ايد؟
همان‌گونه كه حكمت اشراق فلسفه‌اي است كه اساس و بنيانش بر كشف و شهود است و سهروردي آن را به‌طور ديداري بيان مي‌كند، ما نيز سعي كرده‌ايم اين عناصر ديداري را رنگ و لعاب بيشتري ببخشيم. با آنكه متن متكي به كلام و ديالوگ است، به مدد تصوير و عكس رفتاري بايد آدمي در حيطه كشف و شهود حركت كند كه بايد از آن انتظار داشته باشيم. بنيان فكري از تعبير و تفسير عالم نور و ظلمت، غار و بيرون از غار، حقيقت و سايه گرفته شده و اينها را سولوحه طراحي و نورپردازي و عناصر بصري قرار داده‌ايم و جهان حاكم بر آن اجرا شده است و به‌عنوان جهان غار و تيرگي و جهان بيرون از غار و روشنايي ديده خواهند شد. چنانچه از همان آغاز نمايش سهروردي در كلاس درسش در صحنه در جست‌وجوي نورهايي است كه در آن غبار به‌دنبال پيدا‌كردن حقيقت است و اينكه نورهايي تابيده مي‌شود، تازه ظلمت از بين مي‌رود و این اتفاق با تابش مي‌افتد. عنصر بعدي تصويري، رابطه نور با اشيا و اجسام است كه سهروردي در عقل سرخ به آن مي‌پردازد، كه در صحنه سوم فصل تلاقي ظلمت و نور آن خط قرمز است و آن كشف و شهود نائل مي‌شود به عقل سرخ. اينها پيچيده‌ترين مفاهيم است كه به ساده‌ترين زبان بيان مي‌شود و بعد ديداري با مخاطب برقرار مي‌كند و حتي مخاطب عام هم در نظر گرفته شده و براي اين منظور قصه‌اي را مطرح مي‌كنيم و سهروردي خيلي ساده و طبيعي در كلاس مجادله مي‌كند و بعد به خانه‌اي پا مي‌گذارد كه در آن عشق و مادري هست و همه اينها توأمان با هم مي‌آيند و در قصه زندگي و معرفت‌شناسي در كنار هم آورده شده است.
‌چقدر موسيقي به فهم اين نمايش كمك مي‌كند؟
ما به موسيقي همان قدر اهميت داده‌ايم كه بشود بين چيدمان اركستراسيون صداي بازيگران و چيدمان موسيقي و ساز‌بندي‌ها همه با هم ديده بشوند؛ چون ريشه حكمت اشراق در حكمت هرمسي هم هست، بنابراين جايگاه كلاسيك دارد و از آن سو نيز از يك جايگاه ايراني هم برخوردار است و بنابراين بخشي از سازها شامل پيانو، ويولنسل و ويلن آلتو مي‌شود و در كنارش سازهاي ايراني عود و بربط هم در نظر گرفته شده و از آن‌سو نيز ساز كوبه‌اي پر‌حجم هم به كار گرفته مي‌شود و همه اينها هم از لحاظ معنايي و هم از لحاظ شنيداري كاركرد پيدا مي‌كنند و حالا انواع افكت با سازهاي افكتيو درگير اجرا مي‌شود و ما لحظات افكتيو هم داريم.
‌سكوت و مكث چقدر در جريان اجرا براي ايجاد جريان شهودي به كار گرفته شده است؟
سعي كرده‌ايم گاهي موسيقي و گاهي حتي ديالوگ‌ها را متوقف كنيم و فقط سكوت باشد و در سكوت موسيقي مكث بازيگران اتفاق بيفتد و اينها هيچ‌گاه ريتم نمايش را برهم نمي‌ريزند و حتي باعث ايجاد ريتم دروني و بيروني مي‌شوند و هماهنگي بين اجرا و مخاطب براي ذي‌نفوذشدن در آن ايجاد شده است.
‌انتخاب بازيگران چقدر در جاذبه كار مؤثر است؟
اين بازيگران صاحب‌نام هستند در عرصه هنرهاي نمايشي و از يك‌سو اصغر همت و افسر اسدي و از سوي ديگر علي دهكردي و حبيب دهقان‌نسب و مانند اينها و حتي جوان‌هايي چون نويد گودرزي و الهام جعفرنژاد همگي مي‌توانند جاذبه لازم را به اجرا بدهند؛ چون هر يك از اينها از ابتدا با متن و نقش‌هايشان تقريبا آشنا بوده‌اند و حتي مي‌دانستند كه اين نقش‌ها براي آنها نوشته مي‌شود. و براي آنها بارها اين متن خوانده شده است. هر يك از اينها سر جاي خودشان هستند و هيچ‌کدام زوركي براي نقششان انتخاب نشده‌اند.
‌توصيه به مخاطبان؟
بياييد و سهروردي را ببينيد و اين يك رويداد بزرگ است كه نبايد آن را از دست بدهيم. بياييد و اگر ناراضي بوديد من پاسخ‌گويتان هستم و اين اولين بار است كه نمايشي از سهروردي به صحنه مي‌آيد كه مي‌تواند سرآغاز يك جست‌وجوگري درباره هويت ما باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.