|

«گفت‌وگو» حلقه گمشده

هویت حرفه‌ای کارتونیست‌های ایران

بهزاد باشو. کارتونیست و طراح مطبوعات

جامعه اقوام ایرانی را مجموعه‌ای متنوع از طوایف و خانواده‌های طناز شکل داده‌اند. تاریخ ادبیات شفاهی و محاوره اقوام ایرانی مملو از حکایت، پند و ابیات طنازانه است. طنز و مطایبه و شوخ‌طبعی، عنصری غالب در فرهنگ کهن این جغرافیاست. این شوخ‌طبعی در کنار ادبیات رسمی و شفاهی، در نقاشی‌ها و تصویرسازی‌های دوران صفویه و حتی جلوتر از آن دیده می‌شود. وقتی هنرمندان و تصویرگران ایرانی، انیرانی‌ها را، یعنی دشمنان نژادی و فرهنگی خود را به شکلی مضحک یا مسخ‌شده جلوه داده‌اند، به این قصد بوده که آنها را فاقد رشادت و شجاعت تصویر کنند و در حقیقت مخلوق را اهریمنی و مضحک قلمی کنند. از هنر تصویرگری متقدم‌تر، هنر حجاری‌ ایرانی است که آنچه به جای مانده، مملو از تصاویری طنزآمیز است که در قالب حجم و حجاری خلق شده‌اند. برای مثال کافی است شیرهای سنگی اصفهان را به‌یاد بیاورید و در صورت امکان از نزدیک نگاه کنید. یک شخصیت کارتونی از جنس سنگ در ابعاد واقعی است.
با وجود چنین پیشینه‌ای اما این مسئله را باید در نظر داشت که کارتون و کاریکاتور در ایران از سویی هنر مدرن و وارداتی محسوب می‌شود که باید گفت این طرز جدید سابقه طویل‌المدت ندارد و در حقیقت با ورود مطبوعات به جامعه ایران حیات نوین خود را آغاز می‌کند و عمری به اندازه انتشار مطبوعات در ایران دارد. وقتی به تحولات بزرگی همچون جنبش مشروطه حدود ‌صد سال پیش نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم چطور طنز و کاریکاتور همچون سلاحی بران علیه جهالت، استبداد، ستمگری و وطن‌فروشی به‌کار گرفته شده است. این هنر زمانی که جامعه خواب‌آلوده بود، درهای اندیشه و هنر را به روی جهان جدید گشود که البته کاری بود خون‌بار.
خطرکردنی بدیهی که «میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل» شمع مرده آن روزگار شد؛ یا «جلیل محمد قلی‌زاده» با روزنامه «ملانصرالدین». طنز آن‌هم طنز سیاسی و اجتماعی با زبانی فاخر، پرنجابت و پر از شجاعت که هنوز نیز آموزنده و رشک‌انگیز است. ملانصرالدین با ارائه کارتون‌ها و کاریکاتورهایی که در قوت طرح و استحکام معانی مکتبی درخور توجه و هنوز جذاب است، هنر را در خدمت اندیشه قرار داد. وقتی به سیر مطبوعات در همین ‌صد سال اخیر ایران توجه می‌کنیم، نکته جالب‌توجهی خودنمایی می‌کند که به این بحث مرتبط است. دوره‌ای وجود ندارد که دست‌کم چند عنوان مطبوعه طنز و فکاهی نداشته باشیم و جالب‌تر اینکه خرید و مطالعه نشریات طنز، کارتون و کاریکاتور در سبد خرید فرهنگی خانواده‌های ایرانی هم سهم قابل توجهی داشته است؛ اتفاقی که در حال حاضر عکس آن در جریان است. در حالی‌که کسب‌وکارهای ایرانی برای ورود به عرصه‌ کسب جهانی آماده می‌شود و متأثر از گفتمان گلوبال‌بیزینس: تجارت جهانی، فنون مذاکره و فنون موفقیت و پول‌سازی می‌آموزند، صنعت فرهنگ ایرانی هنوز «کارتون» و بالطبع «کارتونیست» را آن‌طور که بایدوشاید به‌عنوان یک حرفه و شغل نپذیرفته است.
با وجود اینکه صنعتِ فرهنگ در جوامع توسعه‌یافته برای تکثر خود مشاغل جدید با شرح مسئولیت‌های روشن تعریف می‌کند، بنده در حال حاضر بخشی از عدم تحقق این اتفاق در جامعه کسب‌وکارهای فرهنگی ایران را متوجه خود کارتونیست‌ها می‌دانم. جامعه محجوب کارتون ایران (برخلاف آنچه عموم از کارتونیست‌های طنزپرداز انتظار دارند)، در میان افت‌وخیزهای اجتماعی ایران -که در مسیر توسعه اجتناب‌ناپذیر است- آسیب‌هایی دیده که قابل ریشه‌یابی است. چه چیزهایی باعث ترس این پیکره شده، کجا زخمی شده است. چه زمانی ناخودآگاهش را توهم اشغال می‌کند و درنهایت از چه وقتی دچار سردرگُمی شده است.
وابستگی رشد تولید کارتون به شریان حیاتی مطبوعات، عدم شفافیت در فضای سیاست و سیاست‌گذاری، وضعیت اقتصادی، عدم امنیت حرفه‌ای در جامعه مطبوعات و... ازجمله عواملی است که اسباب آسیب‌دیدگی کنونی جامعه کارتونیست‌های ایران شده است. «پرشین‌کارتون» که تنها گروه کارتون ایران است که در دو دهه‌ اخیر به صورت تئوری و عملی و در حد توان‌شان به کارتون حرفه‌ای توجه نشان داده‌اند، سال 85 میزگردی با حضور آقای «جواد علیزاده»، «بهمن عبدی» و بنده در یکی از روزنامه‌های صبح تهران برگزار کردند با نگاه آسیب‌شناسانه نسبت به وضعیت اقتصادی کارتون در ایران. حالا بعد از نزدیک به یک دهه، آن میزگرد نخستین و تنها اتفاق برای تولید فکر و راهکار جمعی در جامعه کارتون ایران بود که با مشکلات پیش‌آمده برای روزنامه ادامه نیافت.
امروز در شرایطی که صنایع بسته‌بندی، تبلیغات و سایر صنایع فرهنگی ‌به‌عنوان بازارهای مشتری کارتون در حال رشد و پول‌سازی هستند، کارتونیست‌های ایران برای بهبودی و برون‌رفت از سردرگمی نیازمند تأمل، تدبر و گفت‌وگو هستند تا به بازارهای جدید و به نظام حقوق و دستمزد فکر کنند تا درنهایت در یک اقدام جمعی همچون یک انجمن تبلور یابند.

جامعه اقوام ایرانی را مجموعه‌ای متنوع از طوایف و خانواده‌های طناز شکل داده‌اند. تاریخ ادبیات شفاهی و محاوره اقوام ایرانی مملو از حکایت، پند و ابیات طنازانه است. طنز و مطایبه و شوخ‌طبعی، عنصری غالب در فرهنگ کهن این جغرافیاست. این شوخ‌طبعی در کنار ادبیات رسمی و شفاهی، در نقاشی‌ها و تصویرسازی‌های دوران صفویه و حتی جلوتر از آن دیده می‌شود. وقتی هنرمندان و تصویرگران ایرانی، انیرانی‌ها را، یعنی دشمنان نژادی و فرهنگی خود را به شکلی مضحک یا مسخ‌شده جلوه داده‌اند، به این قصد بوده که آنها را فاقد رشادت و شجاعت تصویر کنند و در حقیقت مخلوق را اهریمنی و مضحک قلمی کنند. از هنر تصویرگری متقدم‌تر، هنر حجاری‌ ایرانی است که آنچه به جای مانده، مملو از تصاویری طنزآمیز است که در قالب حجم و حجاری خلق شده‌اند. برای مثال کافی است شیرهای سنگی اصفهان را به‌یاد بیاورید و در صورت امکان از نزدیک نگاه کنید. یک شخصیت کارتونی از جنس سنگ در ابعاد واقعی است.
با وجود چنین پیشینه‌ای اما این مسئله را باید در نظر داشت که کارتون و کاریکاتور در ایران از سویی هنر مدرن و وارداتی محسوب می‌شود که باید گفت این طرز جدید سابقه طویل‌المدت ندارد و در حقیقت با ورود مطبوعات به جامعه ایران حیات نوین خود را آغاز می‌کند و عمری به اندازه انتشار مطبوعات در ایران دارد. وقتی به تحولات بزرگی همچون جنبش مشروطه حدود ‌صد سال پیش نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم چطور طنز و کاریکاتور همچون سلاحی بران علیه جهالت، استبداد، ستمگری و وطن‌فروشی به‌کار گرفته شده است. این هنر زمانی که جامعه خواب‌آلوده بود، درهای اندیشه و هنر را به روی جهان جدید گشود که البته کاری بود خون‌بار.
خطرکردنی بدیهی که «میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل» شمع مرده آن روزگار شد؛ یا «جلیل محمد قلی‌زاده» با روزنامه «ملانصرالدین». طنز آن‌هم طنز سیاسی و اجتماعی با زبانی فاخر، پرنجابت و پر از شجاعت که هنوز نیز آموزنده و رشک‌انگیز است. ملانصرالدین با ارائه کارتون‌ها و کاریکاتورهایی که در قوت طرح و استحکام معانی مکتبی درخور توجه و هنوز جذاب است، هنر را در خدمت اندیشه قرار داد. وقتی به سیر مطبوعات در همین ‌صد سال اخیر ایران توجه می‌کنیم، نکته جالب‌توجهی خودنمایی می‌کند که به این بحث مرتبط است. دوره‌ای وجود ندارد که دست‌کم چند عنوان مطبوعه طنز و فکاهی نداشته باشیم و جالب‌تر اینکه خرید و مطالعه نشریات طنز، کارتون و کاریکاتور در سبد خرید فرهنگی خانواده‌های ایرانی هم سهم قابل توجهی داشته است؛ اتفاقی که در حال حاضر عکس آن در جریان است. در حالی‌که کسب‌وکارهای ایرانی برای ورود به عرصه‌ کسب جهانی آماده می‌شود و متأثر از گفتمان گلوبال‌بیزینس: تجارت جهانی، فنون مذاکره و فنون موفقیت و پول‌سازی می‌آموزند، صنعت فرهنگ ایرانی هنوز «کارتون» و بالطبع «کارتونیست» را آن‌طور که بایدوشاید به‌عنوان یک حرفه و شغل نپذیرفته است.
با وجود اینکه صنعتِ فرهنگ در جوامع توسعه‌یافته برای تکثر خود مشاغل جدید با شرح مسئولیت‌های روشن تعریف می‌کند، بنده در حال حاضر بخشی از عدم تحقق این اتفاق در جامعه کسب‌وکارهای فرهنگی ایران را متوجه خود کارتونیست‌ها می‌دانم. جامعه محجوب کارتون ایران (برخلاف آنچه عموم از کارتونیست‌های طنزپرداز انتظار دارند)، در میان افت‌وخیزهای اجتماعی ایران -که در مسیر توسعه اجتناب‌ناپذیر است- آسیب‌هایی دیده که قابل ریشه‌یابی است. چه چیزهایی باعث ترس این پیکره شده، کجا زخمی شده است. چه زمانی ناخودآگاهش را توهم اشغال می‌کند و درنهایت از چه وقتی دچار سردرگُمی شده است.
وابستگی رشد تولید کارتون به شریان حیاتی مطبوعات، عدم شفافیت در فضای سیاست و سیاست‌گذاری، وضعیت اقتصادی، عدم امنیت حرفه‌ای در جامعه مطبوعات و... ازجمله عواملی است که اسباب آسیب‌دیدگی کنونی جامعه کارتونیست‌های ایران شده است. «پرشین‌کارتون» که تنها گروه کارتون ایران است که در دو دهه‌ اخیر به صورت تئوری و عملی و در حد توان‌شان به کارتون حرفه‌ای توجه نشان داده‌اند، سال 85 میزگردی با حضور آقای «جواد علیزاده»، «بهمن عبدی» و بنده در یکی از روزنامه‌های صبح تهران برگزار کردند با نگاه آسیب‌شناسانه نسبت به وضعیت اقتصادی کارتون در ایران. حالا بعد از نزدیک به یک دهه، آن میزگرد نخستین و تنها اتفاق برای تولید فکر و راهکار جمعی در جامعه کارتون ایران بود که با مشکلات پیش‌آمده برای روزنامه ادامه نیافت.
امروز در شرایطی که صنایع بسته‌بندی، تبلیغات و سایر صنایع فرهنگی ‌به‌عنوان بازارهای مشتری کارتون در حال رشد و پول‌سازی هستند، کارتونیست‌های ایران برای بهبودی و برون‌رفت از سردرگمی نیازمند تأمل، تدبر و گفت‌وگو هستند تا به بازارهای جدید و به نظام حقوق و دستمزد فکر کنند تا درنهایت در یک اقدام جمعی همچون یک انجمن تبلور یابند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.