دیوید لوری از کارگردانی «داستان یک شبح» میگوید
پرسهزدنهای یک شبح
ترجمه: سروش شکوئیپور
بدم نمیآید از بازیگری فیلم بگویم. این شاید یکی از ترفندهای کلاسیک بازیگری باشد که وقتی شما به مخاطبی احتیاج دارید تا درموقع تماشای صحنه احساساتی شود، بازیگر در آن صحنه هیچ کار خاصی انجام ندهد. این را میتوان با تأثیر جلوه کولهشوف توجیه کرد که بنا بر آن «احساسی که بیننده از چهره یک بازیگر دریافت میکند، بسته به قابی که بلافاصله پس از چهره او نمایش داده میشود، متفاوت است». تا زمانیکه زمینه درک احساسی در صحنه جاری باشد، مخاطب خود آن را دریافت خواهد کرد. در «داستان یک شبح» این مسئله را به شکلی افراطی بهکار بردهام. در این فیلم کیسی افلک نقش مردی را بازی میکند که پس از تصادف ماشین، به شبحی کاملا ساکت تبدیل میشود و صورتش با پارچهای پوشانده شده است. در چنین شرایطی مخاطب هیچ حسی از چهره بازیگر دریافت نمیکند، چون اصلا صورت او را نمیبیند! ولی در عین حال او را جسمی که پارچهای سفید رویش کشیده شده باشد نیز تلقی نمیکند و با توجه به شخصیتی که از او در ابتدای فیلم (قبل از تبدیلشدن به شبح) در ذهن مخاطب ایجاد شده، مخاطب خودش حس را در چهره افلک میپروراند.
در این حالت هرکدام از مخاطبان فیلم، روایتی شخصی از آنچه در افکار این شبح میگذرد، میسازند و من به عنوان کارگردان، هرگز دوست ندارم تا این احساسات ناب را با تفسیرم از فیلم نابود کنم. شاید هر فیلمساز دیگری بود که بازیگر برنده جایزه اسکار در فیلمش بازی میکرد، از چهره و بازی او برای جذب بیننده استفاده میکرد. اما «داستان یک شبح» چنین عمل نمیکند و بهاينترتیب برای خلق داستانش و تحریک احساسات مخاطبانش، به خود آنها اعتماد و تکیه میکند.
از نظر من چنین اعتمادی به مخاطب، درواقع اعتماد به خود است. ساخت یک فیلم، تجربه کار با چرخه بزرگی از انسانها در هر مرحله از کار است که بهتدریج به آنها عادت میکنید. پس از پایانیافتن کار، شما حالا فیلمی دارید که در سالنهای سینما یا در تلویزیون، نت فلیکس یا هرجای دیگری ممکن است نمایش داده شود؛ اما کسانیکه دورهای از زندگیتان در کنار آنها ساخته شده، حالا هرکدام به مسیر خود رفتهاند. این مسئله نوعی افسردگی در من ایجاد میکند؛ درست مانند آن چیزی که تحت عنوان افسردگی پس از زایمان تعریفش را شنیدهام چراکه دوباره باید با تنهاییام مواجه شوم. از این جهت کمی با شخصیت شبح در فیلم «داستان یک شبح» احساس نزدیکی میکنم چراکه نزدیکترین فرد به او، که زمانی به او اهمیت میداد، درنهایت رهایش کرد و او باید حالا بدون هیچ هدفی به زندگیاش ادامه دهد.
من این فیلم را برای گروه خاصی از مخاطبان ساختم، اما پس از اکرانشدنش متوجه شدم این گروه بسیار کوچک است. میدانستم به کاربردن زبانی خاص در این فیلم، میتواند برای من بهعنوان یک سینهفیل جذاب باشد؛ اما همچنین این نکته را نیز میدانستم که این موضوع احتمالا 90 درصد سینماروها را پس بزند. من مشکلی با آن ندارم. برای اینکه «داستان یک شبح» را درواقع برای خودم میساختم. در عین حال امیدوار بودم این فیلم مسیری پیش پای کسانی بگذارد که تا به حال فیلمی مشابه با آن ندیدهاند و این فیلم آنها را به تماشای فیلمهای هنریتر ترغیب کند.
شاید برایتان جالب باشد فیلمنامه این فیلم در ابتدا فقط 10 صفحه بود که درنهایت به 30 صفحه رسید. درحین فیلمبرداری، من بهشدت نگران این بودم که کار شکست بخورد و نتیجه نهایی آنچنان مسخره از کار دربیاید که دیگران با آن مثل یک جوک برخورد کرده و پس از تماشایش بخندند. این نگرانی شدید فشار بسیاری به من آورد و حتی در روزهای فیلمبرداری باعث معدهدرد برای من میشد. اما حالا که به آن روزها فکر میکنم، میبینم این وسواس فکری شدید چندان هم بد نبود؛ چراکه اگر هر روز احساس اعتمادبهنفس داشتم یا اینکه احساس میکردم میدانم درحال انجام چه کاری هستم، شاید هرگز مسیر درست را به آنچه در ذهنم داشتم، نمییافتم.
بهعنوان مثال سکانسی را در نظر بگیرید که رونی مارا در آن شیرینی پای میخورد، درحالیکه شبح به تماشای او ایستاده؛ من میخواستم لحظات خصوصی یک انسان را که سرشار از غم و اندوه است، به شکلی فیزیکی و مادی و در عین حال مرتبط به زندگی عادی، به تصویر بکشم. از نظر من، چنین غمی بسیار فیزیکی است. شما آن را در معده، در سر و در تمام بدنتان حس میکنید. حتما بارها کسانی را دیدهاید که از شدت ناراحتی، سر خود را در بالش فرو میبرند و اشک میریزند، اما نمیتوان بدین شکل عمق اندوهی را که بر آنها مسلط است، نشان داد. در زندگی خودم و در تاریکترین لحظات آن، شاید هرگز اتفاق نیفتاده که تمام یک پای را بخورم؛ اما بارها اتفاق افتاده که برای فرار از غم و آرامشیافتن، به غذاخوردن پناه بردهام. این سکانس از اینجا در ذهن من رشد کرد و جالب است که همین سکانس بهشدت مورد توجه بینندگان فیلم در جشنواره ساندنس نیز قرار گرفت.
به طور کلی در این فیلم از تاکتیکهای سینمای با ریتم آهسته یا همان سینمای آرام استفاده زیادی کردم؛ سینمایی که مورد علاقه تسای مینگ لیانگ و هو شیائو شین و برخی کارگردانان اروپایی نیز هست. تنها تکنیکی که از این سینما در «داستان یک شبح» به نظرم تکامل یافته، زبان دوربین بود. هنگامیکه کار تولید را شروع کردیم، میدانستم در ابتدای فیلم قابهایی خواهیم داشت که میتواند همانند یک تابلو، پایدار و باشکوه باشد. پس برای ثبت آنها، دوربین را قفل کردیم تا بدون کوچکترین تکانی به صحنه خیره شود و اگر نیاز به حرکتدادنش بود، بسیار دقیق، مختصر و مفید این کار را انجام دادیم. در ادامه فیلم، احساس کردم نیاز به تغییردادن این زبان حس میشود: سکانسهایی که شبح آزادانه پرسه میزند. پس دوربین را روی گیمبال قرار دادم تا حرکتی همچون حرکت پرسهوار یک شبح را القا کند. در این بخش، گذر زمان در فیلم دچار تغییر میشود و سالها به شکلی متفاوت از ابتدای فیلم، میگذرند. دوست داشتم این معلقبودن در گذر زمان را با شناوربودن دوربینم به تصویر بکشم. در ادامه فیلم و در سکانس ميهمانی، مجددا آن را تغییر دادم و همچون یک فیلم قراردادی، صحنههای مکالمه
را با تکنیک نما/نمای عکس ضبط کردیم. این انعطافپذیری در زبان دوربین، از ویژگیهایی است که این فیلم را برایم جذابتر میکند. از نظر من همانطور که میزان فروش یک فیلم و درآمدی که برای سازندگانش کسب میکند از اهمیت بالایی برخوردار است، اما همان فیلم میتواند بهعنوان اثری هنری در موزه در کنار تابلوی مونالیزا قرار گیرد.
شما برای فیلمساختن، به پول احتیاج دارید و خیلی کم پیش میآید که کسی از روی نوعدوستی و هنردوستی به شما برای ساخت فیلم پول بدهد! پس باید این نکته همیشه در ذهنتان باشد فیلمی که درحال ساختن آن هستید، درواقع سرمایهای است برای فیلم بعدیتان. ارتباط میان هنر و پول در صنعت فیلمسازی، پیوند غریبی است. شما نمیتوانید بهطور کامل هنر را از آن حذف کنید (یا حداقل من نمیتوانم!) و همینطور نمیتوانید نسبت به میزان کسب درآمد از فیلمتان بیاهمیت باشید. دو فیلم آخر من، به نوعی مکمل یکدیگر در این موضوع هستند.
بدم نمیآید از بازیگری فیلم بگویم. این شاید یکی از ترفندهای کلاسیک بازیگری باشد که وقتی شما به مخاطبی احتیاج دارید تا درموقع تماشای صحنه احساساتی شود، بازیگر در آن صحنه هیچ کار خاصی انجام ندهد. این را میتوان با تأثیر جلوه کولهشوف توجیه کرد که بنا بر آن «احساسی که بیننده از چهره یک بازیگر دریافت میکند، بسته به قابی که بلافاصله پس از چهره او نمایش داده میشود، متفاوت است». تا زمانیکه زمینه درک احساسی در صحنه جاری باشد، مخاطب خود آن را دریافت خواهد کرد. در «داستان یک شبح» این مسئله را به شکلی افراطی بهکار بردهام. در این فیلم کیسی افلک نقش مردی را بازی میکند که پس از تصادف ماشین، به شبحی کاملا ساکت تبدیل میشود و صورتش با پارچهای پوشانده شده است. در چنین شرایطی مخاطب هیچ حسی از چهره بازیگر دریافت نمیکند، چون اصلا صورت او را نمیبیند! ولی در عین حال او را جسمی که پارچهای سفید رویش کشیده شده باشد نیز تلقی نمیکند و با توجه به شخصیتی که از او در ابتدای فیلم (قبل از تبدیلشدن به شبح) در ذهن مخاطب ایجاد شده، مخاطب خودش حس را در چهره افلک میپروراند.
در این حالت هرکدام از مخاطبان فیلم، روایتی شخصی از آنچه در افکار این شبح میگذرد، میسازند و من به عنوان کارگردان، هرگز دوست ندارم تا این احساسات ناب را با تفسیرم از فیلم نابود کنم. شاید هر فیلمساز دیگری بود که بازیگر برنده جایزه اسکار در فیلمش بازی میکرد، از چهره و بازی او برای جذب بیننده استفاده میکرد. اما «داستان یک شبح» چنین عمل نمیکند و بهاينترتیب برای خلق داستانش و تحریک احساسات مخاطبانش، به خود آنها اعتماد و تکیه میکند.
از نظر من چنین اعتمادی به مخاطب، درواقع اعتماد به خود است. ساخت یک فیلم، تجربه کار با چرخه بزرگی از انسانها در هر مرحله از کار است که بهتدریج به آنها عادت میکنید. پس از پایانیافتن کار، شما حالا فیلمی دارید که در سالنهای سینما یا در تلویزیون، نت فلیکس یا هرجای دیگری ممکن است نمایش داده شود؛ اما کسانیکه دورهای از زندگیتان در کنار آنها ساخته شده، حالا هرکدام به مسیر خود رفتهاند. این مسئله نوعی افسردگی در من ایجاد میکند؛ درست مانند آن چیزی که تحت عنوان افسردگی پس از زایمان تعریفش را شنیدهام چراکه دوباره باید با تنهاییام مواجه شوم. از این جهت کمی با شخصیت شبح در فیلم «داستان یک شبح» احساس نزدیکی میکنم چراکه نزدیکترین فرد به او، که زمانی به او اهمیت میداد، درنهایت رهایش کرد و او باید حالا بدون هیچ هدفی به زندگیاش ادامه دهد.
من این فیلم را برای گروه خاصی از مخاطبان ساختم، اما پس از اکرانشدنش متوجه شدم این گروه بسیار کوچک است. میدانستم به کاربردن زبانی خاص در این فیلم، میتواند برای من بهعنوان یک سینهفیل جذاب باشد؛ اما همچنین این نکته را نیز میدانستم که این موضوع احتمالا 90 درصد سینماروها را پس بزند. من مشکلی با آن ندارم. برای اینکه «داستان یک شبح» را درواقع برای خودم میساختم. در عین حال امیدوار بودم این فیلم مسیری پیش پای کسانی بگذارد که تا به حال فیلمی مشابه با آن ندیدهاند و این فیلم آنها را به تماشای فیلمهای هنریتر ترغیب کند.
شاید برایتان جالب باشد فیلمنامه این فیلم در ابتدا فقط 10 صفحه بود که درنهایت به 30 صفحه رسید. درحین فیلمبرداری، من بهشدت نگران این بودم که کار شکست بخورد و نتیجه نهایی آنچنان مسخره از کار دربیاید که دیگران با آن مثل یک جوک برخورد کرده و پس از تماشایش بخندند. این نگرانی شدید فشار بسیاری به من آورد و حتی در روزهای فیلمبرداری باعث معدهدرد برای من میشد. اما حالا که به آن روزها فکر میکنم، میبینم این وسواس فکری شدید چندان هم بد نبود؛ چراکه اگر هر روز احساس اعتمادبهنفس داشتم یا اینکه احساس میکردم میدانم درحال انجام چه کاری هستم، شاید هرگز مسیر درست را به آنچه در ذهنم داشتم، نمییافتم.
بهعنوان مثال سکانسی را در نظر بگیرید که رونی مارا در آن شیرینی پای میخورد، درحالیکه شبح به تماشای او ایستاده؛ من میخواستم لحظات خصوصی یک انسان را که سرشار از غم و اندوه است، به شکلی فیزیکی و مادی و در عین حال مرتبط به زندگی عادی، به تصویر بکشم. از نظر من، چنین غمی بسیار فیزیکی است. شما آن را در معده، در سر و در تمام بدنتان حس میکنید. حتما بارها کسانی را دیدهاید که از شدت ناراحتی، سر خود را در بالش فرو میبرند و اشک میریزند، اما نمیتوان بدین شکل عمق اندوهی را که بر آنها مسلط است، نشان داد. در زندگی خودم و در تاریکترین لحظات آن، شاید هرگز اتفاق نیفتاده که تمام یک پای را بخورم؛ اما بارها اتفاق افتاده که برای فرار از غم و آرامشیافتن، به غذاخوردن پناه بردهام. این سکانس از اینجا در ذهن من رشد کرد و جالب است که همین سکانس بهشدت مورد توجه بینندگان فیلم در جشنواره ساندنس نیز قرار گرفت.
به طور کلی در این فیلم از تاکتیکهای سینمای با ریتم آهسته یا همان سینمای آرام استفاده زیادی کردم؛ سینمایی که مورد علاقه تسای مینگ لیانگ و هو شیائو شین و برخی کارگردانان اروپایی نیز هست. تنها تکنیکی که از این سینما در «داستان یک شبح» به نظرم تکامل یافته، زبان دوربین بود. هنگامیکه کار تولید را شروع کردیم، میدانستم در ابتدای فیلم قابهایی خواهیم داشت که میتواند همانند یک تابلو، پایدار و باشکوه باشد. پس برای ثبت آنها، دوربین را قفل کردیم تا بدون کوچکترین تکانی به صحنه خیره شود و اگر نیاز به حرکتدادنش بود، بسیار دقیق، مختصر و مفید این کار را انجام دادیم. در ادامه فیلم، احساس کردم نیاز به تغییردادن این زبان حس میشود: سکانسهایی که شبح آزادانه پرسه میزند. پس دوربین را روی گیمبال قرار دادم تا حرکتی همچون حرکت پرسهوار یک شبح را القا کند. در این بخش، گذر زمان در فیلم دچار تغییر میشود و سالها به شکلی متفاوت از ابتدای فیلم، میگذرند. دوست داشتم این معلقبودن در گذر زمان را با شناوربودن دوربینم به تصویر بکشم. در ادامه فیلم و در سکانس ميهمانی، مجددا آن را تغییر دادم و همچون یک فیلم قراردادی، صحنههای مکالمه
را با تکنیک نما/نمای عکس ضبط کردیم. این انعطافپذیری در زبان دوربین، از ویژگیهایی است که این فیلم را برایم جذابتر میکند. از نظر من همانطور که میزان فروش یک فیلم و درآمدی که برای سازندگانش کسب میکند از اهمیت بالایی برخوردار است، اما همان فیلم میتواند بهعنوان اثری هنری در موزه در کنار تابلوی مونالیزا قرار گیرد.
شما برای فیلمساختن، به پول احتیاج دارید و خیلی کم پیش میآید که کسی از روی نوعدوستی و هنردوستی به شما برای ساخت فیلم پول بدهد! پس باید این نکته همیشه در ذهنتان باشد فیلمی که درحال ساختن آن هستید، درواقع سرمایهای است برای فیلم بعدیتان. ارتباط میان هنر و پول در صنعت فیلمسازی، پیوند غریبی است. شما نمیتوانید بهطور کامل هنر را از آن حذف کنید (یا حداقل من نمیتوانم!) و همینطور نمیتوانید نسبت به میزان کسب درآمد از فیلمتان بیاهمیت باشید. دو فیلم آخر من، به نوعی مکمل یکدیگر در این موضوع هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.