چند سطر درباره «چند درجه سوءتفاهم در مقیاس اتللو»
رویکرد شباهتگونه به شکسپیر
فارِس باقری
سعی میکنم زاویهای پیدا کنم تا از راه آن بتوانم این نمایش را توضیح دهم. ابتدا متن نمایشنامه است. نویسنده میان دو متن یکی در گذشته (تاریخ) و دیگری در اکنون، نسبتی از جنس تشابه ایجاد کرده است. بنیان نوشتاری نمایشنامه نیز بر همین رویکرد شباهتگونه است. متنی که در جایی از تاریخ وجود دارد- اتللو- و زندگی بازیگری که به شکل توازی در روایت کنونی به پیش میرود: تشابه شککردن اتللو و شککردن بازیگر اتللو. این نزدیکترین چیزی است که نویسنده انتخاب کرده است تا از راه آن روایت موجود در نمایشنامه را تکمیل کند. این رویکرد شباهتگونه، امکانهای دیگر روایی را از میان برده است. هر چند نویسنده، بخشهای مختلف نمایشنامه را بادقت نوشته است. نیز پارهپارهبودن این روایات و نقاط تقاطعی روایها را درست انتخاب کرده است. آنچه سرنوشت یکی - در تاریخ- و دیگری (بازیگر) -اکنون- را شبیه به یکدیگر کرده همین شباهت روایی است و تنها عنصر متضاد و در واژگونگی عنصر پایانی نمایشنامه است که این را نویسنده بادقت انتخاب کرده است. پایان یکی با کشتن زن (تاریخ) و دیگری با عدم کشتن او پایان میگیرد. به نظر نویسنده، این دو شکل از رفتار، در مقایسه
با هم (تاریخ/ معاصر) مورد توجه قرار گرفته است. گویی نویسنده باور دارد که در وضعیت معاصر، جوامع عاری از خشونت شدهاند. بدون توافق یا مخالفت با این ایده، این چیزی است که نویسنده تلاش کرده است با کنار هم قراردادن این دو شکل از زندگی و رفتار، آن را در نمایشنامهاش بازنمایی کند. این انتخاب نویسنده است و به شکلی بازتاب نگرش نویسنده و انتخاب مصالحی است که او در متن به کار برده است.
اما به نظرم کار مهمتر در اجرا اتفاق افتاده است. اجرا، رویکرد رادیکالتری نسبت به متن اتخاذ کرده است. کارگردان با دقت و بهرهگیری از بازی خوب آقای محمدرضا ترابی، تلاش کرده است میان این شکل از تشبه و روایت متوازی، گسستهایی در اجرا ایجاد کند. او این عمل را از راه اعوجاج بدن، زبان و رفتاری گسسته در صحنه انجام میدهد؛ دقتی که کارگردان در جزئیات عناصر و در چیدمان اجرائی سعی در رعایتش دارد. کارگردان با رویکردی تقلیلگرایانه، از راه برجستهسازی بدن و رفتارهای بسیار زیاد بدنی بازیگر آن را به انجام میرساند؛ چیزی که در پایان کلیت این ایده و تضاد و تناقض شباهتی متن را از میان میبرد. این را در تصویر پایانی درمییابیم که در صحنه با غیاب بازیگر مواجهه پیدا میکنیم و تنها اثری ناچیز از شخصیت در صحنه داریم؛ غیابی که شخصیت برای نگهداشتن این جهان، خود را ناچار از آن غایب میکند.
اما بهعنوان پیشنهاد، میتوان گفت کارگردان و بازیگر میتوانند به نفع شیوه اجرائی نمایش، بیشتر از این، بر ژست بازیگر در فضا متمرکز شوند؛ ژستی که در اکنون به نقطهای در مکان تقلیل یافته است. با وجود این: اجرای نمایش «چند درجه سوءتفاهم در مقیاس اتللو»، تجربه خوبی برای گروه اجرائی است که ارزش دوبارهدیدن دارد. انسجام بازی و تمرکز و دقت اجرائی این اثر را به پدیدهای دیدنی بدل کرده و این با بازی خوب آقای محمدرضا ترابی لذتبخشتر شده است.
سعی میکنم زاویهای پیدا کنم تا از راه آن بتوانم این نمایش را توضیح دهم. ابتدا متن نمایشنامه است. نویسنده میان دو متن یکی در گذشته (تاریخ) و دیگری در اکنون، نسبتی از جنس تشابه ایجاد کرده است. بنیان نوشتاری نمایشنامه نیز بر همین رویکرد شباهتگونه است. متنی که در جایی از تاریخ وجود دارد- اتللو- و زندگی بازیگری که به شکل توازی در روایت کنونی به پیش میرود: تشابه شککردن اتللو و شککردن بازیگر اتللو. این نزدیکترین چیزی است که نویسنده انتخاب کرده است تا از راه آن روایت موجود در نمایشنامه را تکمیل کند. این رویکرد شباهتگونه، امکانهای دیگر روایی را از میان برده است. هر چند نویسنده، بخشهای مختلف نمایشنامه را بادقت نوشته است. نیز پارهپارهبودن این روایات و نقاط تقاطعی روایها را درست انتخاب کرده است. آنچه سرنوشت یکی - در تاریخ- و دیگری (بازیگر) -اکنون- را شبیه به یکدیگر کرده همین شباهت روایی است و تنها عنصر متضاد و در واژگونگی عنصر پایانی نمایشنامه است که این را نویسنده بادقت انتخاب کرده است. پایان یکی با کشتن زن (تاریخ) و دیگری با عدم کشتن او پایان میگیرد. به نظر نویسنده، این دو شکل از رفتار، در مقایسه
با هم (تاریخ/ معاصر) مورد توجه قرار گرفته است. گویی نویسنده باور دارد که در وضعیت معاصر، جوامع عاری از خشونت شدهاند. بدون توافق یا مخالفت با این ایده، این چیزی است که نویسنده تلاش کرده است با کنار هم قراردادن این دو شکل از زندگی و رفتار، آن را در نمایشنامهاش بازنمایی کند. این انتخاب نویسنده است و به شکلی بازتاب نگرش نویسنده و انتخاب مصالحی است که او در متن به کار برده است.
اما به نظرم کار مهمتر در اجرا اتفاق افتاده است. اجرا، رویکرد رادیکالتری نسبت به متن اتخاذ کرده است. کارگردان با دقت و بهرهگیری از بازی خوب آقای محمدرضا ترابی، تلاش کرده است میان این شکل از تشبه و روایت متوازی، گسستهایی در اجرا ایجاد کند. او این عمل را از راه اعوجاج بدن، زبان و رفتاری گسسته در صحنه انجام میدهد؛ دقتی که کارگردان در جزئیات عناصر و در چیدمان اجرائی سعی در رعایتش دارد. کارگردان با رویکردی تقلیلگرایانه، از راه برجستهسازی بدن و رفتارهای بسیار زیاد بدنی بازیگر آن را به انجام میرساند؛ چیزی که در پایان کلیت این ایده و تضاد و تناقض شباهتی متن را از میان میبرد. این را در تصویر پایانی درمییابیم که در صحنه با غیاب بازیگر مواجهه پیدا میکنیم و تنها اثری ناچیز از شخصیت در صحنه داریم؛ غیابی که شخصیت برای نگهداشتن این جهان، خود را ناچار از آن غایب میکند.
اما بهعنوان پیشنهاد، میتوان گفت کارگردان و بازیگر میتوانند به نفع شیوه اجرائی نمایش، بیشتر از این، بر ژست بازیگر در فضا متمرکز شوند؛ ژستی که در اکنون به نقطهای در مکان تقلیل یافته است. با وجود این: اجرای نمایش «چند درجه سوءتفاهم در مقیاس اتللو»، تجربه خوبی برای گروه اجرائی است که ارزش دوبارهدیدن دارد. انسجام بازی و تمرکز و دقت اجرائی این اثر را به پدیدهای دیدنی بدل کرده و این با بازی خوب آقای محمدرضا ترابی لذتبخشتر شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.