بازنمايي كُردها
روشها، نظريهها و مفاهيم اصلي مطالعات فرهنگي متأخر در فضايي فكري و سياسي فراهم آمدند كه بسياري از ملاكهاي قطعي برتري فرهنگي، ازجمله برتري فرهنگي نخبگان، مردان و غرب اعتبار خود را از دست داده بودند. در چنين شرايطي كه هم فرصتي براي مبارزه سياسي با هژموني غرب و هم تشكيك در ارزيابيهاي غرب درباره فرهنگهاي ديگر به دست آمده بود، انديشمنداني بيشتر غيرغربي مجموعه مطالعاتي انتقادي درباره چگونگي بازتاب فرهنگهاي ديگر در جوامع غربي آغاز كردند. اين مجموعه مطالعات با پذيرش آگاهانه يا ناآگاهانه رابطه و نسبت بين دانش و قدرت نشان دادند كه مطالعات تطبيقي غربي درباره بقيه فرهنگها و شكل بازنمايي آنها در خدمت منافع استعماري اروپا و همدست امپرياليسم بوده است. بدين ترتيب فرهنگ به محور مطالعات انتقادي و هدفمند ضدهژموني غرب بدل و «مطالعات پسااستعماري» يكي از جلوههاي اصلي آن شد. گفتمان شرقشناسي، شرق را با توسل به منظومهاي از عناصر توصيف و تصوير و در نهايت آن را به كليتي در قالب «غير»، در مقابل غرب خودي، تبديل كرده است، كليتي كه همزمان همه ويژگيهاي مورد نظر گفتمان شرقشناسي، يعني ناهمزماني و متعلق به گذشته بودن،
بياعتباري، عجيبوغريببودن، بياخلاقبودن، خشونتطلبي، كندذهني ذاتي، ركود و ايستايي و ... را در قالب الگوي منفي خود متجسد ميسازد. به عبارت ديگر شرق ابتدا به مثابه ديگري غرب برساخته ميشود آنگاه به كليتي مصنوع و يكپارچه و يكدست بدل ميشود كه بيشتر با صفات و ويژگيهاي منفي شناسانده ميشود. نمونه بارز مطالعات پسااستعماری، کتاب شرقشناسی ادوارد سعید است که به ویژگیهای دانش قرن نوزدهم میپردازد که محققان تعلیمدیده، سفرنامهنویسان، شاعران و رماننویسان پدید آوردند و شرق را تبدیل به مخزنی برای دانش غربی کردند و نشان میدهد چگونه اروپاییان در دوران پس از روشنگری، نخست شرق را به گونهای نوشتاری تصاحب کردند. او با تأکید بر رابطه ذاتی فرهنگ و امپریالیسم، میگوید امپراتوری از طریق فرهنگ، سلطه خود را نهادینه و شرق را از روایت حق تاریخی خود محروم میکند. هدف امپریالیسم فرهنگی، فائقآمدن بر مقاومت است و نه اشغال نظامی کشورهای دیگر. او معتقد بود گفتمان شرقشناسی توانست شرق را همچون دیگري تمدنی اروپا تصویر کند. شرقشناسی، استعمارگری اروپایی را به عنوان یک گفتمان مورد بحث قرار میدهد یعنی بازنمایی، تخیل، ترجمان،
دربرگیری و اداره شرق ناسازگار و غیرقابل درک از رهگذر رمزها و قراردادهای متنی.
تا قبل از قرن 17 ميلادي كردستان چندان مورد توجه كشورهاي غربي و بهتبع آن شرقشناسان نبود. از آن تاريخ به بعد، بر اثر رقابتهاي استعماري شديد بريتانيا، فرانسه و آلمان، گرايش به تصرف و شناخت ممالك شرقي ازجمله خاورميانه و مناطق زندگي كردها به وجود آمد و كردها نيز در مقام مردمي متمايز از ديگران و حتي مهم جلوه كردند. در سده نوزدهم، سياحتنامههاي بسياري درباره شرق نگاشته شد ولي شمار آنهايي كه تنها به كردها و كردستان پرداخته باشند بسيار كم بود. كردشناسان روس بيشترين سهم را در ايجاد و گسترش كردشناسي داشتهاند و پس از آنان نويسندگان اروپاي غربي شامل نويسندگان انگليسي، آلماني، فرانسوي و ايتاليايي. در دهههاي اخير نيز به تبعيت از وضعيت كلي شرقشناسي مطالعات كردشناسي بيش از همه از سوي نويسندگان و محققان آمريكايي صورت گرفته است. کردشناسی که به نوعی حاصل این توجه بود، تا میانههای قرن بیستم در چارچوب ایرانشناسی صورت میگرفت. پس از آن، بخش پژوهشهای کردشناسی در دانشکده شرقشناسی آکادمی علوم سنپترزبورگ بهصورت مستقل به کار خود ادامه داد.
مطالعات اخير نشان ميدهد رويكرد رسمي به كردستان هنوز هم شرقشناسانه است و بر مبناي منافع و نه واقعيتها و حقايق صورتبندي ميشود. براي مثال مطالعه نوع بازنمايي كردها در روزنامههاي آمريكا در سالهاي 1988 و 1991 نشاندهنده رابطه اين بازنمايي و گفتمان سياسي حاكم بر جامعه بازنماييكننده است. كردها در سال 1988 به مثابه جامعهاي بيمسئوليت و منفعل بازنمايي ميشدند. به عبارت ديگر كردها عاملان كنشهاي انفعالي بودهاند و هستي آنها هستياي منفعل و كنشپذير و همواره متأثر توصيف شده است. در اين سالها عراق بازار تسليحاتي كشورهاي غربي بود و از نگاه غرب سپري در مقابل نفوذ ايران در منطقه قلمداد ميشد، كردها افرادي مسئلهدار، خرابكار و جداييطلب قلمداد ميشدند كه دشمن همپيمان سياسي غرباند. اما از سال 1991 بعد از تهاجم عراق به كشور نفتخيز كويت حكومت عراق به دولتي مستبد تبديل شد و بدين ترتيب كردها به «دشمن دشمن من» و بنابراين دوستان غرب بدل شدند. در اين شرايط سياسي بازنمايي كردها نيز تغيير كرد. در 1988 عراق دوست غرب بود و روزنامهها از عراق عليه كردهاي عراق حمايت ميكردند. اين همبستگي نشان ميدهد كه بازنمايي كردهاي عراق
بر پايه سياستهاي خارجي ايالات متحده استوار است و بهتبع آن نشاندهنده جانبداري گفتماني رسانهاي است.
در مجموعه آثار انتقادي درباره شرقشناسي، موضوع بازنمايي جامعه و فرهنگ ايراني و به ويژه كردستان بسيار كم و در حد اشاره براي مثال در آثار ادوارد سعيد مطرح شده است. در كتاب «نظريه پسااستعماري و كردشناسي» فرض اصلي نويسنده اين است كه بيشتر مطالعات كردشناسي از منطق گفتماني شرقشناسي تبعيت كردهاند. در اين كتاب «شرق» جاي خود را به «كردستان» داده چراكه به زعم نويسنده «در حالت كلي به نظر ميرسد آثار ايرانشناسي و كردشناسي در همان پارادايم هژمونيك شرقشناسي عمل كردهاند» (ص 16). شكل پنهان نگاه شرقشناسانه بيشتر در آثاري ديده ميشود كه با همدلي و دقت بيشتري درباره شرق نوشته شدهاند. بر اين اساس، هدف نويسنده تحليل گفتمان اين آثار است؛ زيرا معتقد است بهرغم ادعاي دقت و عينيت اين آثار در بسياري از آنها لايههاي شرقشناسانه آشكار است و اين موضوع هم در آثار نوشتهشده درباره كردها و هم درباره بيشتر آثار مرتبط با شرق به معناي عام صادق است.
اين كتاب شامل سه فصل است. هدف فصل اول ارائه منظومهاي از مفاهيم و نظريهها، سير تاريخي مطالعات پساستعماري و توصيف فضاي فكري و موضوعي آن است. در فصل دوم به آثار و انديشههاي ادوارد سعيد پرداخته ميشود كه از بانيان «گفتمانكاوي استعماري» و امروزه يكي از چهرههاي اصلي مطالعات پسااستعماري است. فصل سوم مطالعهاي در باب برخي از متون نوشتهشده درباره جامعه، تاريخ و فرهنگ كرد است. در اين بخش آثار نويسندگان غربي درباره مردم كرد تحليل ميشود.
روشها، نظريهها و مفاهيم اصلي مطالعات فرهنگي متأخر در فضايي فكري و سياسي فراهم آمدند كه بسياري از ملاكهاي قطعي برتري فرهنگي، ازجمله برتري فرهنگي نخبگان، مردان و غرب اعتبار خود را از دست داده بودند. در چنين شرايطي كه هم فرصتي براي مبارزه سياسي با هژموني غرب و هم تشكيك در ارزيابيهاي غرب درباره فرهنگهاي ديگر به دست آمده بود، انديشمنداني بيشتر غيرغربي مجموعه مطالعاتي انتقادي درباره چگونگي بازتاب فرهنگهاي ديگر در جوامع غربي آغاز كردند. اين مجموعه مطالعات با پذيرش آگاهانه يا ناآگاهانه رابطه و نسبت بين دانش و قدرت نشان دادند كه مطالعات تطبيقي غربي درباره بقيه فرهنگها و شكل بازنمايي آنها در خدمت منافع استعماري اروپا و همدست امپرياليسم بوده است. بدين ترتيب فرهنگ به محور مطالعات انتقادي و هدفمند ضدهژموني غرب بدل و «مطالعات پسااستعماري» يكي از جلوههاي اصلي آن شد. گفتمان شرقشناسي، شرق را با توسل به منظومهاي از عناصر توصيف و تصوير و در نهايت آن را به كليتي در قالب «غير»، در مقابل غرب خودي، تبديل كرده است، كليتي كه همزمان همه ويژگيهاي مورد نظر گفتمان شرقشناسي، يعني ناهمزماني و متعلق به گذشته بودن،
بياعتباري، عجيبوغريببودن، بياخلاقبودن، خشونتطلبي، كندذهني ذاتي، ركود و ايستايي و ... را در قالب الگوي منفي خود متجسد ميسازد. به عبارت ديگر شرق ابتدا به مثابه ديگري غرب برساخته ميشود آنگاه به كليتي مصنوع و يكپارچه و يكدست بدل ميشود كه بيشتر با صفات و ويژگيهاي منفي شناسانده ميشود. نمونه بارز مطالعات پسااستعماری، کتاب شرقشناسی ادوارد سعید است که به ویژگیهای دانش قرن نوزدهم میپردازد که محققان تعلیمدیده، سفرنامهنویسان، شاعران و رماننویسان پدید آوردند و شرق را تبدیل به مخزنی برای دانش غربی کردند و نشان میدهد چگونه اروپاییان در دوران پس از روشنگری، نخست شرق را به گونهای نوشتاری تصاحب کردند. او با تأکید بر رابطه ذاتی فرهنگ و امپریالیسم، میگوید امپراتوری از طریق فرهنگ، سلطه خود را نهادینه و شرق را از روایت حق تاریخی خود محروم میکند. هدف امپریالیسم فرهنگی، فائقآمدن بر مقاومت است و نه اشغال نظامی کشورهای دیگر. او معتقد بود گفتمان شرقشناسی توانست شرق را همچون دیگري تمدنی اروپا تصویر کند. شرقشناسی، استعمارگری اروپایی را به عنوان یک گفتمان مورد بحث قرار میدهد یعنی بازنمایی، تخیل، ترجمان،
دربرگیری و اداره شرق ناسازگار و غیرقابل درک از رهگذر رمزها و قراردادهای متنی.
تا قبل از قرن 17 ميلادي كردستان چندان مورد توجه كشورهاي غربي و بهتبع آن شرقشناسان نبود. از آن تاريخ به بعد، بر اثر رقابتهاي استعماري شديد بريتانيا، فرانسه و آلمان، گرايش به تصرف و شناخت ممالك شرقي ازجمله خاورميانه و مناطق زندگي كردها به وجود آمد و كردها نيز در مقام مردمي متمايز از ديگران و حتي مهم جلوه كردند. در سده نوزدهم، سياحتنامههاي بسياري درباره شرق نگاشته شد ولي شمار آنهايي كه تنها به كردها و كردستان پرداخته باشند بسيار كم بود. كردشناسان روس بيشترين سهم را در ايجاد و گسترش كردشناسي داشتهاند و پس از آنان نويسندگان اروپاي غربي شامل نويسندگان انگليسي، آلماني، فرانسوي و ايتاليايي. در دهههاي اخير نيز به تبعيت از وضعيت كلي شرقشناسي مطالعات كردشناسي بيش از همه از سوي نويسندگان و محققان آمريكايي صورت گرفته است. کردشناسی که به نوعی حاصل این توجه بود، تا میانههای قرن بیستم در چارچوب ایرانشناسی صورت میگرفت. پس از آن، بخش پژوهشهای کردشناسی در دانشکده شرقشناسی آکادمی علوم سنپترزبورگ بهصورت مستقل به کار خود ادامه داد.
مطالعات اخير نشان ميدهد رويكرد رسمي به كردستان هنوز هم شرقشناسانه است و بر مبناي منافع و نه واقعيتها و حقايق صورتبندي ميشود. براي مثال مطالعه نوع بازنمايي كردها در روزنامههاي آمريكا در سالهاي 1988 و 1991 نشاندهنده رابطه اين بازنمايي و گفتمان سياسي حاكم بر جامعه بازنماييكننده است. كردها در سال 1988 به مثابه جامعهاي بيمسئوليت و منفعل بازنمايي ميشدند. به عبارت ديگر كردها عاملان كنشهاي انفعالي بودهاند و هستي آنها هستياي منفعل و كنشپذير و همواره متأثر توصيف شده است. در اين سالها عراق بازار تسليحاتي كشورهاي غربي بود و از نگاه غرب سپري در مقابل نفوذ ايران در منطقه قلمداد ميشد، كردها افرادي مسئلهدار، خرابكار و جداييطلب قلمداد ميشدند كه دشمن همپيمان سياسي غرباند. اما از سال 1991 بعد از تهاجم عراق به كشور نفتخيز كويت حكومت عراق به دولتي مستبد تبديل شد و بدين ترتيب كردها به «دشمن دشمن من» و بنابراين دوستان غرب بدل شدند. در اين شرايط سياسي بازنمايي كردها نيز تغيير كرد. در 1988 عراق دوست غرب بود و روزنامهها از عراق عليه كردهاي عراق حمايت ميكردند. اين همبستگي نشان ميدهد كه بازنمايي كردهاي عراق
بر پايه سياستهاي خارجي ايالات متحده استوار است و بهتبع آن نشاندهنده جانبداري گفتماني رسانهاي است.
در مجموعه آثار انتقادي درباره شرقشناسي، موضوع بازنمايي جامعه و فرهنگ ايراني و به ويژه كردستان بسيار كم و در حد اشاره براي مثال در آثار ادوارد سعيد مطرح شده است. در كتاب «نظريه پسااستعماري و كردشناسي» فرض اصلي نويسنده اين است كه بيشتر مطالعات كردشناسي از منطق گفتماني شرقشناسي تبعيت كردهاند. در اين كتاب «شرق» جاي خود را به «كردستان» داده چراكه به زعم نويسنده «در حالت كلي به نظر ميرسد آثار ايرانشناسي و كردشناسي در همان پارادايم هژمونيك شرقشناسي عمل كردهاند» (ص 16). شكل پنهان نگاه شرقشناسانه بيشتر در آثاري ديده ميشود كه با همدلي و دقت بيشتري درباره شرق نوشته شدهاند. بر اين اساس، هدف نويسنده تحليل گفتمان اين آثار است؛ زيرا معتقد است بهرغم ادعاي دقت و عينيت اين آثار در بسياري از آنها لايههاي شرقشناسانه آشكار است و اين موضوع هم در آثار نوشتهشده درباره كردها و هم درباره بيشتر آثار مرتبط با شرق به معناي عام صادق است.
اين كتاب شامل سه فصل است. هدف فصل اول ارائه منظومهاي از مفاهيم و نظريهها، سير تاريخي مطالعات پساستعماري و توصيف فضاي فكري و موضوعي آن است. در فصل دوم به آثار و انديشههاي ادوارد سعيد پرداخته ميشود كه از بانيان «گفتمانكاوي استعماري» و امروزه يكي از چهرههاي اصلي مطالعات پسااستعماري است. فصل سوم مطالعهاي در باب برخي از متون نوشتهشده درباره جامعه، تاريخ و فرهنگ كرد است. در اين بخش آثار نويسندگان غربي درباره مردم كرد تحليل ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.