پس از همهپرسي اقليم
مسعود الماسی*
همهپرسی اقلیم کردستان عراق با وجود مخالفت گسترده و صريح كشورهاي منطقه انجام شد. اكنون اين پرسش مطرح است كه اقلیم با همهپرسی چه چیزی به دست خواهد آورد؟ آیا بهدنبال شکلدهی و سازماندهی نیروی نظامی است؟ درحالیکه درحالحاضر پیشمرگان کُرد بهعنوان نیروی نظامی اقلیم به رهبری بارزانی در حال جنگ با داعشند؟ یا بهدنبال فعالیت اقتصادی و فروش نفت است؟ در این زمینه نیز صادرات نفت به ترکیه و خرید مشتقات نفتی از ایران در جریان است، بنابراین این پاسخ نیز منتفی است. آیا اقلیم بهدنبال تشکیل حکومت است؟ این هم نمیتواند باشد، زیرا درحالحاضر دولت و نخستوزیر دارد. بنابراین تنها دو گزینه باقی میماند؛ یکی تغییر نام از اقلیم به کشور است برای ایجاد حقوق که آنهم در سایه مشروعیت بینالمللی میسور است. با توجه به مخالفت 15 کشور عضو شورای امنیت سازمان ملل و حتی ایالات متحده که طرح بازتقسیم خاورمیانه از ناحیه آن مطرح شده و خاورمیانه بزرگ و جدید نیز دستپخت ایشان است، میتوان مخالفت کشورهای همسایه را نیز به آن افزود، بنابراين فاقد مشروعیت بینالمللی خواهد بود. دومین گزینه، افزایش قدرت چانهزنی با دولت عراق و همسایگان و حفظ وفاق داخلی است که با این نگاه میشود گفت تا حدودی انگیزه رهبران اقلیم که درحالحاضر با مشکلات عدیده مالی و شرایط جنگی روبهرو هستند، ظاهر میشود. اهمیت همسایگان بهدلیل محصوربودن اقلیم در خشکی است، زیرا اقلیم سرانجام باید با یک یا چند کشور همسایه وابسته شود تا بتواند به حیات خود ادامه دهد. در غیر اینصورت فاجعه انسانی ناشی از محاصره اقتصادی محتمل است. حال سؤال این است که چرا سیستم فدرال، محترمانه و بدون منت را با وابستگی به یکی از همسایگان باید معاوضه کرد؟ دیدگاه بارزانی نشان از آن دارد که او خود نیز واقف به مسائل و مشکلات پیشرو است، بنابراین اشاره و تأکید به تعامل میتواند کارگشا باشد.
حال راهکار چیست؟ تدبیر و عقلانیت و اعتدال مبین آن است که سیستم فدرال عراق تعامل سازنده خود را با اقلیم در مسیر اعتمادسازی آغاز کند و همانند بسیاری از کشورهای مترقی دنیا حول محور وحدت و یکپارچگی و احترام متقابل بر اساس تشریک مساعی در مسیر اعتمادسازی حرکت کرده و ادبیات آمرانه خود را به لحن همکاری و دوستی تغییر دهد و از سوی دیگر چهار کشور ایران، عراق، ترکیه و سوریه با ایجاد اتحادیهای اقتصادی حول محور منافع مشترک، بهویژه منابع هیدروکربنی و مسیرهای انتقال نفت و گاز هارتلند انرژی دنیا را بازتعریف و به جهان مصرف انرژی متصل كرده و این موضوع را به فرصتی تاریخی تبدیل كنند. اگر کشورهای ایران، ترکیه، عراق و سوریه اتحادیهای را شبیه اتحادیه اروپا شکل دهند و هر یک نقش مشخصی برعهده گیرند، بهعنواننمونه ترکیه و سوریه نقش مسیر انتقال انرژی و ایران و عراق نیز نقش تولیدکننده انرژی را داشته باشند، میتوانند تشت نفتی خلیجفارس را به مخزن نفتی دریای خزر وصل كرده و حوزه دریای سیاه و دریای مدیترانه و دریای خزر را به دریای عمان مرتبط كرده در نتیجه منافع مشترک جهانی را در منطقه سامان دهند که این ویژگی میتواند امنیت پایدار را
نهادینه كند، زیرا مناطق آسیایمرکزی، قفقاز و حوزه دریای سیاه و جنوب آسیا و اروپا را متصل و بهرهمند ميكند. به همین دلیل تضمینکننده امنیت پایدار خواهد بود.
تغییر نگرش از تقسیم منطقه به اتحادیه منطقهای، منافع اقتصادی فراوانی را ایجاد خواهد کرد که درآنصورت کُردها و سایر اقوام و ملتها نیز از آن بهرهمند خواهند شد. به نظر میرسد منطقه خاورمیانه هنوز در سیستم و نظم جهانی دوران جنگ سرد باقی مانده، در صورتی که بررسی نحوه انجامشدن برگزیت در اتحادیه اروپا، گویای بسیاری از حقایق جغرافیایی و اقتصادی است. بهراستی تنها گزینه برای خروج از حالت جنگ سرد زیر خاکستر در منطقه، رفتن بهسوی شکلگیری اتحادیههاست. در این فضا نه کولبری میماند و نه مرزبانی که اشتباها شليك كند. اجرای این مهم مطلوب کشورهای مداخلهگر فرامنطقهای نیز خواهد بود، زیرا آنها نیز میلیونها دلار صرف تأمین امنیت مسیر انتقال انرژی میکنند و نام آن را حمایت از متحدان مینهند. حال تصور کنید چنین اتفاق مهمی رخ داده باشد، دیگر چه نیازی به تقسیم و بازتقسیم خواهد بود؟
حرکت در این مسیر، کنترلکننده بحرانهای منطقهای است، زیرا بهجرئت میتوان گفت تمامی نزاعها و جنگهاي منطقه ریشه اقتصادی دارند که هویتها و انگیزه جنگیدن را تولید میکنند و روتوش مذهبی به آن میدهند.
اگر ما مسئله نفت، انرژی و آب را از منطقه حذف کنیم، دلیلی برای جنگیدن باقی نمیماند.
آیا اینگونه به نظر نمیرسد؟
*دکترای جغرافیای سیاسی
دبیر حزب اعتدال و توسعه استان کردستان
همهپرسی اقلیم کردستان عراق با وجود مخالفت گسترده و صريح كشورهاي منطقه انجام شد. اكنون اين پرسش مطرح است كه اقلیم با همهپرسی چه چیزی به دست خواهد آورد؟ آیا بهدنبال شکلدهی و سازماندهی نیروی نظامی است؟ درحالیکه درحالحاضر پیشمرگان کُرد بهعنوان نیروی نظامی اقلیم به رهبری بارزانی در حال جنگ با داعشند؟ یا بهدنبال فعالیت اقتصادی و فروش نفت است؟ در این زمینه نیز صادرات نفت به ترکیه و خرید مشتقات نفتی از ایران در جریان است، بنابراین این پاسخ نیز منتفی است. آیا اقلیم بهدنبال تشکیل حکومت است؟ این هم نمیتواند باشد، زیرا درحالحاضر دولت و نخستوزیر دارد. بنابراین تنها دو گزینه باقی میماند؛ یکی تغییر نام از اقلیم به کشور است برای ایجاد حقوق که آنهم در سایه مشروعیت بینالمللی میسور است. با توجه به مخالفت 15 کشور عضو شورای امنیت سازمان ملل و حتی ایالات متحده که طرح بازتقسیم خاورمیانه از ناحیه آن مطرح شده و خاورمیانه بزرگ و جدید نیز دستپخت ایشان است، میتوان مخالفت کشورهای همسایه را نیز به آن افزود، بنابراين فاقد مشروعیت بینالمللی خواهد بود. دومین گزینه، افزایش قدرت چانهزنی با دولت عراق و همسایگان و حفظ وفاق داخلی است که با این نگاه میشود گفت تا حدودی انگیزه رهبران اقلیم که درحالحاضر با مشکلات عدیده مالی و شرایط جنگی روبهرو هستند، ظاهر میشود. اهمیت همسایگان بهدلیل محصوربودن اقلیم در خشکی است، زیرا اقلیم سرانجام باید با یک یا چند کشور همسایه وابسته شود تا بتواند به حیات خود ادامه دهد. در غیر اینصورت فاجعه انسانی ناشی از محاصره اقتصادی محتمل است. حال سؤال این است که چرا سیستم فدرال، محترمانه و بدون منت را با وابستگی به یکی از همسایگان باید معاوضه کرد؟ دیدگاه بارزانی نشان از آن دارد که او خود نیز واقف به مسائل و مشکلات پیشرو است، بنابراین اشاره و تأکید به تعامل میتواند کارگشا باشد.
حال راهکار چیست؟ تدبیر و عقلانیت و اعتدال مبین آن است که سیستم فدرال عراق تعامل سازنده خود را با اقلیم در مسیر اعتمادسازی آغاز کند و همانند بسیاری از کشورهای مترقی دنیا حول محور وحدت و یکپارچگی و احترام متقابل بر اساس تشریک مساعی در مسیر اعتمادسازی حرکت کرده و ادبیات آمرانه خود را به لحن همکاری و دوستی تغییر دهد و از سوی دیگر چهار کشور ایران، عراق، ترکیه و سوریه با ایجاد اتحادیهای اقتصادی حول محور منافع مشترک، بهویژه منابع هیدروکربنی و مسیرهای انتقال نفت و گاز هارتلند انرژی دنیا را بازتعریف و به جهان مصرف انرژی متصل كرده و این موضوع را به فرصتی تاریخی تبدیل كنند. اگر کشورهای ایران، ترکیه، عراق و سوریه اتحادیهای را شبیه اتحادیه اروپا شکل دهند و هر یک نقش مشخصی برعهده گیرند، بهعنواننمونه ترکیه و سوریه نقش مسیر انتقال انرژی و ایران و عراق نیز نقش تولیدکننده انرژی را داشته باشند، میتوانند تشت نفتی خلیجفارس را به مخزن نفتی دریای خزر وصل كرده و حوزه دریای سیاه و دریای مدیترانه و دریای خزر را به دریای عمان مرتبط كرده در نتیجه منافع مشترک جهانی را در منطقه سامان دهند که این ویژگی میتواند امنیت پایدار را
نهادینه كند، زیرا مناطق آسیایمرکزی، قفقاز و حوزه دریای سیاه و جنوب آسیا و اروپا را متصل و بهرهمند ميكند. به همین دلیل تضمینکننده امنیت پایدار خواهد بود.
تغییر نگرش از تقسیم منطقه به اتحادیه منطقهای، منافع اقتصادی فراوانی را ایجاد خواهد کرد که درآنصورت کُردها و سایر اقوام و ملتها نیز از آن بهرهمند خواهند شد. به نظر میرسد منطقه خاورمیانه هنوز در سیستم و نظم جهانی دوران جنگ سرد باقی مانده، در صورتی که بررسی نحوه انجامشدن برگزیت در اتحادیه اروپا، گویای بسیاری از حقایق جغرافیایی و اقتصادی است. بهراستی تنها گزینه برای خروج از حالت جنگ سرد زیر خاکستر در منطقه، رفتن بهسوی شکلگیری اتحادیههاست. در این فضا نه کولبری میماند و نه مرزبانی که اشتباها شليك كند. اجرای این مهم مطلوب کشورهای مداخلهگر فرامنطقهای نیز خواهد بود، زیرا آنها نیز میلیونها دلار صرف تأمین امنیت مسیر انتقال انرژی میکنند و نام آن را حمایت از متحدان مینهند. حال تصور کنید چنین اتفاق مهمی رخ داده باشد، دیگر چه نیازی به تقسیم و بازتقسیم خواهد بود؟
حرکت در این مسیر، کنترلکننده بحرانهای منطقهای است، زیرا بهجرئت میتوان گفت تمامی نزاعها و جنگهاي منطقه ریشه اقتصادی دارند که هویتها و انگیزه جنگیدن را تولید میکنند و روتوش مذهبی به آن میدهند.
اگر ما مسئله نفت، انرژی و آب را از منطقه حذف کنیم، دلیلی برای جنگیدن باقی نمیماند.
آیا اینگونه به نظر نمیرسد؟
*دکترای جغرافیای سیاسی
دبیر حزب اعتدال و توسعه استان کردستان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.