ملک سلمان با پوتین در کاخ کرملین دیدار کرد
اتحاد به بهانه صلح
دشمنان قدیمی حالا از همیشه به هم نزدیکتر شدهاند. روسیه و عربستان که در چند سال اخیر نبردی جانانه را در سوریه علیه هم پیش میبردند، حالا از همکاری برای کمک به صلح منطقهای و بینالمللی میگویند. سفر چهارروزه ملک سلمان به عربستان و توافقهای دو طرف درخصوص همکاری نظامی، فضایی و اقتصادی، بدون تردید پیامدهایي را نهتنها برای منطقه بلکه برای جهان به دنبال دارد. بدون تردید چرخش عربستان به سمت روسیه نمیتواند بر روابط دیرینه این کشور با ایالات متحده بهعنوان رقیب شماره یک روسیه، بیتأثیر باشد. از دیگر سو، رایزنی سعودیها برای واردکردن اپوزیسیون سوریه به مذاکرات ژنو و همچنین صحبت از محدودکردن ایران بدون تردید شرایط تازهای را در منطقه رقم خواهد زد. ملک سلمان بهعنوان اولین پادشاه سعودی که به روسیه سفر میکند، بر روابطی چفت و بست میزند که از زمان بهدستگرفتن زمام امور در عربستان در سال 2015، خود سنگ بنای آن را گذاشته است. رویکارآمدن ملک سلمان به معنای فاصلهگرفتن از اتکاي تاریخی این کشور به ایالات متحده و متنوعکردن سیاست خارجی و همکاریهای بینالمللی عربستان بود. هرچند نباید در این میان از نقش تأثیرگذار پسر و
ولیعهد جوان او یعنی محمدبن سلمان غافل شد.
ریشههای اختلاف
برای حدود نیمقرن، عربستان سعودی در سیاست خارجی تمام تخممرغهای خود را در سبد ایالات متحده میچید. از دیگر سو، عربستان بهعنوان یک کشور اسلامی مخالف ایدئولوژی کمونیستی رایج در اتحاد جماهیر شوروی بود. در نتیجه این دو عامل، عربستان در بخشهای زیادی از قرن بیستم به چشم یک دشمن به اتحاد جماهیر شوروی و بعد از آن روسیه نگاه میکرده است. این تقابل و دشمنی در دهه 1980 که عربستان و پاکستان با مشارکت هم علیه حمله شوروی به افغانستان وارد عمل شدند، به اوج خود رسید. در آن زمان، ملک سلمان که شاهزاده جوانی بود، در رأس کمیتهای قرار داشت که با جمعآوری منابع مالی از سعودیهای ثروتمند به حمایت از مجاهدینی برخاست که با شوروی میجنگیدند. این رویه درخصوص شورشیان چچنی که علیه روسیه میجنگیدند نیز ادامه یافت. سوریه نیز در ادامه همانطور که اشاره شد به میدان و عرصه دیگر برای زورآزمایی عربستان سعودی و روسیه بدل شد اما بعد از شکستهای پیدرپی داعش و گروههای اپوزیسیون که از حمایت عربستان برخوردار بودند و متعاقبا استحکام جایگاه بشار اسد در قدرت، رویکرد عربستان نیز به روسیه دستخوش تغییر شد. گئورگی کوساچ، کارشناس شورای امور
بینالملل روسیه در این رابطه میگوید: «بدون تردید، عملیات روسیه در سوریه، مسکو را در صف اول سیاستهای خاورمیانه قرار داده است». از دیگر سو، اقتصاد متزلزل روسیه نیز دیگر یارای حمایت و پشتیبانی از یک جنگ تمامعیار در سوریه را ندارد. بنابراین روسیه نیز برای اجرای موفقیتآمیز طرح مناطق کاهش تنش نیازمند کمک و یاری عربستان است.
دغدغههای مشترک مسکو-ریاض
درحالحاضر ریاض سه نگرانی عمده دارد که بدون تردید در خلال رایزنیها با روسها آنها را مطرح خواهد کرد؛ این سه نگرانی عبارتاند از کاهش قیمت نفت، افزایش نفوذ ایران در منطقه و سیاست خارجی به شدت ناپایدار ایالات متحده. در مورد اول و سوم، ریاض و مسکو میتوانند اشتراک نظر قابلتوجهی داشته باشند. بعد از افت شدید قیمت نفت در سال 2014 میلادی، هر دو کشور عربستان و روسیه با دردسرهای مشابهی مواجه شدند: کسری بودجه و نیاز به متنوعکردن اقلام صادراتی. بنابراین موضع مشترک برای کاهش تولید نفت به نظر بسیاری از کارشناسان، فصل تازهای را در روابط و مناسبات دو کشو رقم زد. هرچند در مورد دوم یعنی ایران، به نظر نمیرسد روسیه به این سادگیها بخواهد برای نزدیکی به عربستان، به رابطه استراتژیک خود با ایران خدشهای وارد کند. بااینحال، کرملین میتواند با واردکردن عربستان به بازی، از سعودیها بهعنوان یک عامل موازنهکننده در برابر اتکای بیش از حد به ایران در خاورمیانه استفاده کند. جالب اینکه محمدبن سلمان نیز پیشتر در گفتوگو با واشنگتنپست گفته بود: «هدف اصلی این است که روسیه تمام کارتهایش در منطقه را پشت ایران نگذارد».
در همین رابطه، ملک سلمان خطاب به پوتین گفت ایران باید از مداخله در امور داخلی منطقه و اقدامات تنشآفرین دست بکشد. در مقابل نیز روسیه از عربستان میخواهد از صدور و ترویج وهابیسم در مناطق تحت نفوذ روسیه دست بکشد و این نکته را درک کند که اتکاي بیش از حد به ایالات متحده یک خطای تاریخی بوده است. البته به نظر نمیرسد که نزدیکی ریاض و مسکو به معنای فاصلهگرفتن سعودیها از واشنگتن باشد. ریاض نزدیک به دو ماه پیش میزبان دونالد ترامپ بود و با قراردادهای سنگین تسلیحاتی او را به خانه فرستاد. بااینحال حضور ضلع سومی در این رابطه به این معناست که شاید در بلندمدت عربستان دیگر آن شریک استراتژیک سابق برای ایالات متحده نباشد. جالب اینکه ولاديمیر پوتین در پاسخ به سؤالی درخصوص روابط عربستان و ایالات متحده، اینطور گفته بود که «آیا چیزی همیشگی در جهان وجود دارد؟ برخلاف شما، من فکر میکنم جهان همیشه در حال تغییر است».
روسیه و موازنه با ایالات متحده
پوتین در دیدار با ملک سلمان ضمن خوشامدگویی ابراز اطمینان کرد که این دیدار روابط میان دو کشور را تقویت خواهد کرد. ملک سلمان نیز در پاسخ گفت: «ما قصد داریم روابطمان را در جهت بهبود صلح و امنیت استحکام بخشیم». این لحن دوستانه رهبران هر دو کشور حاکی از آن است که با وجود خصومتهای قدیمی، امروز منافع مشترک این دو تولیدکننده بزرگ نفت خام بر اختلافنظرهایشان چربش دارد. فیصل عباس، سردبیر خبرگزاری «عربنیوز» که به همراه ملک سلمان به مسکو سفر کرده، در این رابطه به «نیویورکتایمز» گفته است: «این را که در نتیجه سیاست باراک اوباما، روسیه به بازیگری کلیدی در خاورمیانه تبدیل شده است، نمیتوان نادیده گرفت. روسیه با آن قدرت نظامی و مالیاش حالا وارد معادله شده است». این دیدار در شرایطی صورت میگیرد که ملک سلمان دست به اصلاحاتی تکاندهنده در جامعه سنتی عربستان زده است. گذشته از رفع ممنوعیت پخش آواز زنان، حضور زنان در جشنهای ملی و قانونیشدن رانندگی زنان، ملک سلمان برخی از اختیارات پلیس مذهبی این کشور از جمله حق دستگیری افراد را سلب کرده است. همه این اصلاحات میتواند چالشهای سیاسی و اجتماعی را برای عربستان به دنبال داشته
باشد که در صورت پیوندخوردن با معضلات اقتصادی میتواند اوضاع را در عربستان بغرنج کرده و سرنوشتی مشابه دیگر پادشاهیهای منطقه را برای آنها رقم بزند. بنابراین عربستان در شرایط کنونی بیش از هر چیزی به این نیاز دارد که روسیه به تعهد خود برای کاهش تولید نفت خام پایبند بماند. امری که با توجه به آغوش باز سعودیها برای سرمایهگذاری در بخشهای اقتصادی روسیه و همچنین انعقاد قراردادهای تسلیحاتی چندان دور از انتظار نیست.
افقهای جدید همکاری
بنا بر اظهارات مقامات سعودی و روسی، دو کشور توافق کردهاند که همکاریها در حوزه برنامههای فضایی، قراردادهای تسلیحاتی و دیگر مسائل را توسعه دهند و در همین رابطه برای تشکیل یک صندوق سرمایهگذاری مشترک به ارزش یک میلیارد دلار به توافق رسیدهاند. طبق این توافق، عربستان سعودی علاوه بر سامانه ضدموشکی اس 400 قرار است سامانه موشکی ضدتانک کورنت را نیز از روسیه خریداری کند. این در حالی است که وزارت دفاع آمریکا نسبت به تصمیم عربستان برای خرید سامانههای دفاع هوایی اس400 روسیه ابراز نگرانی کرده است. با وجود لحن دوستانه و خوشبینانه دو طرف در دیدار روز پنجشنبه، برخی تحلیلگران بر این باورند که پیشتر نیز تلاشهایی برای نزدیکی میان این دو کشور صورت گرفته که راه به جایی نبرده است. این تجربه ناموفق تاریخی، کارآمدی تفاهمنامهای که روز پنجشنبه میان دو طرف امضا شد را در هالهای از ابهام قرار میدهد.
دشمنان قدیمی حالا از همیشه به هم نزدیکتر شدهاند. روسیه و عربستان که در چند سال اخیر نبردی جانانه را در سوریه علیه هم پیش میبردند، حالا از همکاری برای کمک به صلح منطقهای و بینالمللی میگویند. سفر چهارروزه ملک سلمان به عربستان و توافقهای دو طرف درخصوص همکاری نظامی، فضایی و اقتصادی، بدون تردید پیامدهایي را نهتنها برای منطقه بلکه برای جهان به دنبال دارد. بدون تردید چرخش عربستان به سمت روسیه نمیتواند بر روابط دیرینه این کشور با ایالات متحده بهعنوان رقیب شماره یک روسیه، بیتأثیر باشد. از دیگر سو، رایزنی سعودیها برای واردکردن اپوزیسیون سوریه به مذاکرات ژنو و همچنین صحبت از محدودکردن ایران بدون تردید شرایط تازهای را در منطقه رقم خواهد زد. ملک سلمان بهعنوان اولین پادشاه سعودی که به روسیه سفر میکند، بر روابطی چفت و بست میزند که از زمان بهدستگرفتن زمام امور در عربستان در سال 2015، خود سنگ بنای آن را گذاشته است. رویکارآمدن ملک سلمان به معنای فاصلهگرفتن از اتکاي تاریخی این کشور به ایالات متحده و متنوعکردن سیاست خارجی و همکاریهای بینالمللی عربستان بود. هرچند نباید در این میان از نقش تأثیرگذار پسر و
ولیعهد جوان او یعنی محمدبن سلمان غافل شد.
ریشههای اختلاف
برای حدود نیمقرن، عربستان سعودی در سیاست خارجی تمام تخممرغهای خود را در سبد ایالات متحده میچید. از دیگر سو، عربستان بهعنوان یک کشور اسلامی مخالف ایدئولوژی کمونیستی رایج در اتحاد جماهیر شوروی بود. در نتیجه این دو عامل، عربستان در بخشهای زیادی از قرن بیستم به چشم یک دشمن به اتحاد جماهیر شوروی و بعد از آن روسیه نگاه میکرده است. این تقابل و دشمنی در دهه 1980 که عربستان و پاکستان با مشارکت هم علیه حمله شوروی به افغانستان وارد عمل شدند، به اوج خود رسید. در آن زمان، ملک سلمان که شاهزاده جوانی بود، در رأس کمیتهای قرار داشت که با جمعآوری منابع مالی از سعودیهای ثروتمند به حمایت از مجاهدینی برخاست که با شوروی میجنگیدند. این رویه درخصوص شورشیان چچنی که علیه روسیه میجنگیدند نیز ادامه یافت. سوریه نیز در ادامه همانطور که اشاره شد به میدان و عرصه دیگر برای زورآزمایی عربستان سعودی و روسیه بدل شد اما بعد از شکستهای پیدرپی داعش و گروههای اپوزیسیون که از حمایت عربستان برخوردار بودند و متعاقبا استحکام جایگاه بشار اسد در قدرت، رویکرد عربستان نیز به روسیه دستخوش تغییر شد. گئورگی کوساچ، کارشناس شورای امور
بینالملل روسیه در این رابطه میگوید: «بدون تردید، عملیات روسیه در سوریه، مسکو را در صف اول سیاستهای خاورمیانه قرار داده است». از دیگر سو، اقتصاد متزلزل روسیه نیز دیگر یارای حمایت و پشتیبانی از یک جنگ تمامعیار در سوریه را ندارد. بنابراین روسیه نیز برای اجرای موفقیتآمیز طرح مناطق کاهش تنش نیازمند کمک و یاری عربستان است.
دغدغههای مشترک مسکو-ریاض
درحالحاضر ریاض سه نگرانی عمده دارد که بدون تردید در خلال رایزنیها با روسها آنها را مطرح خواهد کرد؛ این سه نگرانی عبارتاند از کاهش قیمت نفت، افزایش نفوذ ایران در منطقه و سیاست خارجی به شدت ناپایدار ایالات متحده. در مورد اول و سوم، ریاض و مسکو میتوانند اشتراک نظر قابلتوجهی داشته باشند. بعد از افت شدید قیمت نفت در سال 2014 میلادی، هر دو کشور عربستان و روسیه با دردسرهای مشابهی مواجه شدند: کسری بودجه و نیاز به متنوعکردن اقلام صادراتی. بنابراین موضع مشترک برای کاهش تولید نفت به نظر بسیاری از کارشناسان، فصل تازهای را در روابط و مناسبات دو کشو رقم زد. هرچند در مورد دوم یعنی ایران، به نظر نمیرسد روسیه به این سادگیها بخواهد برای نزدیکی به عربستان، به رابطه استراتژیک خود با ایران خدشهای وارد کند. بااینحال، کرملین میتواند با واردکردن عربستان به بازی، از سعودیها بهعنوان یک عامل موازنهکننده در برابر اتکای بیش از حد به ایران در خاورمیانه استفاده کند. جالب اینکه محمدبن سلمان نیز پیشتر در گفتوگو با واشنگتنپست گفته بود: «هدف اصلی این است که روسیه تمام کارتهایش در منطقه را پشت ایران نگذارد».
در همین رابطه، ملک سلمان خطاب به پوتین گفت ایران باید از مداخله در امور داخلی منطقه و اقدامات تنشآفرین دست بکشد. در مقابل نیز روسیه از عربستان میخواهد از صدور و ترویج وهابیسم در مناطق تحت نفوذ روسیه دست بکشد و این نکته را درک کند که اتکاي بیش از حد به ایالات متحده یک خطای تاریخی بوده است. البته به نظر نمیرسد که نزدیکی ریاض و مسکو به معنای فاصلهگرفتن سعودیها از واشنگتن باشد. ریاض نزدیک به دو ماه پیش میزبان دونالد ترامپ بود و با قراردادهای سنگین تسلیحاتی او را به خانه فرستاد. بااینحال حضور ضلع سومی در این رابطه به این معناست که شاید در بلندمدت عربستان دیگر آن شریک استراتژیک سابق برای ایالات متحده نباشد. جالب اینکه ولاديمیر پوتین در پاسخ به سؤالی درخصوص روابط عربستان و ایالات متحده، اینطور گفته بود که «آیا چیزی همیشگی در جهان وجود دارد؟ برخلاف شما، من فکر میکنم جهان همیشه در حال تغییر است».
روسیه و موازنه با ایالات متحده
پوتین در دیدار با ملک سلمان ضمن خوشامدگویی ابراز اطمینان کرد که این دیدار روابط میان دو کشور را تقویت خواهد کرد. ملک سلمان نیز در پاسخ گفت: «ما قصد داریم روابطمان را در جهت بهبود صلح و امنیت استحکام بخشیم». این لحن دوستانه رهبران هر دو کشور حاکی از آن است که با وجود خصومتهای قدیمی، امروز منافع مشترک این دو تولیدکننده بزرگ نفت خام بر اختلافنظرهایشان چربش دارد. فیصل عباس، سردبیر خبرگزاری «عربنیوز» که به همراه ملک سلمان به مسکو سفر کرده، در این رابطه به «نیویورکتایمز» گفته است: «این را که در نتیجه سیاست باراک اوباما، روسیه به بازیگری کلیدی در خاورمیانه تبدیل شده است، نمیتوان نادیده گرفت. روسیه با آن قدرت نظامی و مالیاش حالا وارد معادله شده است». این دیدار در شرایطی صورت میگیرد که ملک سلمان دست به اصلاحاتی تکاندهنده در جامعه سنتی عربستان زده است. گذشته از رفع ممنوعیت پخش آواز زنان، حضور زنان در جشنهای ملی و قانونیشدن رانندگی زنان، ملک سلمان برخی از اختیارات پلیس مذهبی این کشور از جمله حق دستگیری افراد را سلب کرده است. همه این اصلاحات میتواند چالشهای سیاسی و اجتماعی را برای عربستان به دنبال داشته
باشد که در صورت پیوندخوردن با معضلات اقتصادی میتواند اوضاع را در عربستان بغرنج کرده و سرنوشتی مشابه دیگر پادشاهیهای منطقه را برای آنها رقم بزند. بنابراین عربستان در شرایط کنونی بیش از هر چیزی به این نیاز دارد که روسیه به تعهد خود برای کاهش تولید نفت خام پایبند بماند. امری که با توجه به آغوش باز سعودیها برای سرمایهگذاری در بخشهای اقتصادی روسیه و همچنین انعقاد قراردادهای تسلیحاتی چندان دور از انتظار نیست.
افقهای جدید همکاری
بنا بر اظهارات مقامات سعودی و روسی، دو کشور توافق کردهاند که همکاریها در حوزه برنامههای فضایی، قراردادهای تسلیحاتی و دیگر مسائل را توسعه دهند و در همین رابطه برای تشکیل یک صندوق سرمایهگذاری مشترک به ارزش یک میلیارد دلار به توافق رسیدهاند. طبق این توافق، عربستان سعودی علاوه بر سامانه ضدموشکی اس 400 قرار است سامانه موشکی ضدتانک کورنت را نیز از روسیه خریداری کند. این در حالی است که وزارت دفاع آمریکا نسبت به تصمیم عربستان برای خرید سامانههای دفاع هوایی اس400 روسیه ابراز نگرانی کرده است. با وجود لحن دوستانه و خوشبینانه دو طرف در دیدار روز پنجشنبه، برخی تحلیلگران بر این باورند که پیشتر نیز تلاشهایی برای نزدیکی میان این دو کشور صورت گرفته که راه به جایی نبرده است. این تجربه ناموفق تاریخی، کارآمدی تفاهمنامهای که روز پنجشنبه میان دو طرف امضا شد را در هالهای از ابهام قرار میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.